Кіріспе

Совет және Шығыс блогының полиция күштері

видео ойыны

Милиция – 1991 жылға дейін Кеңес Одағында, бірнеше Шығыс блогы елдерінде (1945–1992) және бейтарап Югославия СФР-інде (1945–1992) құқық қорғау органдары болды. Милиция термині бүгінгі күнге дейін, кейде ресми түрде, Беларусь, Тәжікстан, Өзбекстан және Қырғызстан сияқты бұрынғы Кеңес республикаларында, сондай-ақ Абхазия, Оңтүстік Осетия, Трансднестровье, ДНР және ЛНР-дің жартылай мойындалған немесе мойындалмаған республикаларында қолданылып келеді. Ресейдегі құқық қорғау саласында бұл термин 2011 жылға дейін ресми қолданыста болды.

Атауы мен мәртебесі

Полиция күштеріне қатысты "милиция" атауы 1917 жылғы 17 сәуірдегі Ресей Уақытша үкіметінің декретінен және ерте кеңестік тарихтан бастау алады: Уақытша үкімет де, большевиктер де жаңа құқық қорғау органының беделін халықтың өздігінен ұйымдасуымен байланыстырып, оны патшалық полициядан ерекшелеуді мақсат етті. Милиция 1917 жылғы 28 қазанда (жаңа стиль бойынша 10 қарашада) Ресейде "Жұмысшы және шаруа милициясы" деген ресми атаумен қайта құрылды. Соңында, оның орнына Ішкі істер министрлігі (орыс тілінде: МВД, MVD; украин тілінде: МВС, MVS; белорусь тілінде: МУС, MUS) келді, ол қазіргі кезде тиісті елдерде милиция күштерінің толық атауы болып саналады. Оның аймақтық бөлімшелері ресми түрде Ішкі істер департаменттері – қалалық ішкі істер департаменті, аудандық ішкі істер департаменті, облыстық ішкі істер департаменті және т.б. деп аталады. (Орыс тілінде аудандық департамент – ОВД (ОВД; Отдел/Отделение внутренних дел, Otdel/Otdeleniye vnutrennikh del), аймақтық департамент – УВД (УВД; Управление внутренних дел, Upravleniye vnutrennikh del) немесе кейде ГУВД (ГУВД; Главное управление внутренних дел, Glavnoye upravleniye vnutrennikh del), ал ұлттық республикаларда – МВД (МВД; Министерство внутренних дел, Ministerstvo vnutrennikh del) деп аталады.) Ішкі істер министрліктері көбінесе полиция органдары болып табылады. Олардың функциялары мен ұйымдастырылуы Батыс елдеріндегі ұқсас аталатын ведомстволардан айқын ерекшеленеді, олар әдетте саясаткерлер басқаратын және құқық қорғауты қадағалаумен қатар көптеген басқа міндеттерге де жауапты азаматтық атқарушы органдар болып табылады. Кеңес Одағы және оның мұрагерлерінің Ішкі істер министрліктерін көбінесе милиция генералы басқарады және олардың құрамында негізінен қызметкерлер болады, ал азаматтық қызметкерлер тек қосымша лауазымдарды иеленеді. Мұндай министрлер өз елдерінің үкіметтерінің мүшелері болғанымен, олар көбінесе премьер-министрге немесе парламентке емес, тек президентке есеп береді. Жергілікті милиция бөлімдері өңірлік бөлімдерге бағынышты болады және жергілікті билік органдарына жауапкершіліктері шектеулі. Милицияның өзіндегі ішкі істер бөлімдері көбінесе "ішкі қауіпсіздік" бөлімдері деп аталады. Көптеген посткеңестік елдерде милиция органдары мен қызметтерінің ресми атаулары өте күрделі болғандықтан, "милиция" деген қысқаша атау қолданылады. Заңдарда полиция көбінесе "милиция" деп аталады. Полиция қызметкерінің қысқаша атауы (жынысына қарамастан) – милиционер (орыс тілінде: милиционер, украин тілінде: міліціонер). Орыс тіліндегі сленг сөздеріне мент (көпше түрі: менты) және мусор (көпше түрі: мусора) жатады. Соңғы сөздің осы сөздік мағынасы "қоқыс" немесе "қалдық" болғанымен, ол Ресей империясындағы Мәскеу қылмыстық тергеу департаментінің аббревиатурасынан (lang ru, қысқаша lang ru) туындаған. "Мент" сөзі ағылшын сленгіндегі "cop" сөзіне ұқсас және поляк тілінің Львов диалектісінен немесе поляк сөзі "menda"дан шыққан. Төмендегі елдер полиция күштерінің атауын "милиция" (немесе оған балама) атауынан "полиция" сияқты Батыс үлгісіне өзгертті: Болгария, Польша, Румыния, Эстония, Литва, Молдова, Латвия, Моңғолия, Солтүстік Македония, Әзірбайжан, Грузия, Сербия, Черногория, Босния және Герцеговина, Хорватия, Словения, Қазақстан, Армения, Түрікменстан, Ресей және Украина. 2019 жылы Өзбекстан өз заңдарынан "милиция" сөзін алып тастады, бірақ оны "полиция" сөзімен алмастырмады. Полиция әлі де Беларусь, Тәжікстан, Қырғызстан, сондай-ақ мойындалмаған Абхазия, Оңтүстік Осетия және Транснистрия республикаларында милиция деп аталады. Қырғызстанда полиция күшін милициядан полиция деп атау туралы белсенді талқылаулар жалғасуда.

Жалпы шолу

Милицияның ұйымдық құрылымы, әдістері және дәстүрлері батыс полициясынан күрт өзгеше. Милиция ұйым ретінде көптеген функционалдық бөлімдерден тұрады, мысалы, ЖҚБ (Жол қозғалысы бөлімі), жол полициясы. Ұйымдасқан қылмыс детективтері аймақтық милиция ішінде жоғары дербес топтар құрайды. Кейбір бөлімшелердің ерекше атаулары болуы мүмкін (мысалы, Ресейдегі ОМОН), олар милиция немесе милиционерден гөрі нақтырақ. Милиция қызметкерлерінің шендері көбінесе Армия шендерімен сәйкес келеді – ең төменгі шен, қатардағы (орысша: рядовой) бастап, генерал-полковникке дейін, тек мына ерекшеліктер бар: ефрейтор, армия генералы және маршал шендері жоқ. Детективтер (орысша: оперативник, оперативтік қызметкер) кемінде лейтенант шенін алады және майор немесе подполковникке көтерілуі мүмкін. Облыстың (немесе басқа да теңдес субұлттық бірліктің) милициясын әдетте генерал басқарады. Шен атауына «милициясы» қосылады (мысалы, милиция майоры). Милиция қызметкерлері қару-жарақпен қамтамасыз етіледі, бірақ қызметтен тыс уақытта қару алып жүруге рұқсат етілмейді. Кейбір елдердің полиция органдарындағыдан өзгеше, милиционерлерге тұрақты серіктес тағайындалмайды, олар жеке немесе үлкен топтарда жұмыс істейді. Патрульдік полиция және детективтерге полиция көліктерін жүргізуге рұқсат етілмейді, сондықтан әр көлікке арнайы жүргізуші (әскери қызметкер немесе азаматтық қызметкер) тағайындалады және оның техникалық жағдайына да жауапты болады. Патрульдік полиция қызметі ережелеріне сәйкес, тағайындалған полиция жүргізушісінің жүргізуші куәлігі болуы керек және көлікті тастап кетуге рұқсат етілмейді. Алайда, бұл тек авариялық шамдары бар толық белгіленген полиция көліктеріне қатысты; детективтерге МІХ-қа тіркелген, ақ нөмірлі (белгіленген полиция көліктерінің көк нөмірлері бар) азаматтық көліктерді жүргізуге рұқсат етіледі, олардың нөмірлерінде белгілі бір сериялар болады (мысалы, о во, о рр, о мм, о ом). Соңғы екі серия көбінесе аймақтық МІХ бөлімшелеріне тіркелген көліктерге беріледі. Заң жолда артықшылық беруді көздемейді және мұндай көліктерде авариялық шамдар мен/немесе дабыл сигналдарын орнатуға рұқсат етілмейді, сондықтан техникалық тұрғыдан полиция қызметкерлерінің тіпті тапсырма орындау кезінде де жол қозғалысы ережелерін бұзуға құқығы жоқ. ЖҚБ (жол милициясы) – жалғыз ерекшелік: оның қызметкерлері өздерінің (немесе тіпті жеке) көліктерін жүргізеді және қауіпті жағдайларда жүргізуге арнайы дайындалған. Милицияның ерекшелігі – азаматтарға аумақтық қамқорлық жүйесі. Қалалар мен ауылдық елді мекендер учаскелерге (көпше саны – участки, «кварталдар») бөлінеді, әрқайсысына арнайы учаскелік милиционер («квартал полиция қызметкері») тағайындалады. Участкеліктердің басты міндеті – өз учаскесінің тұрғындарымен тығыз байланыс орнату және олардан ақпарат жинау. Атап айтқанда, участкелік берілген участегі әрбір бұрынғы сотталғанды, есірткіге тәуелдіні, жас бұзақыны және т.б. жеке білуі керек және оларға алдын алу шараларын жүзеге асыру үшін үнемі барып тұруы керек. Участкелік сондай-ақ отбасылық зорлық-зомбылық, шу, тұрғын үйлер маңындағы тұрақтар сияқты ұсақ құқық бұзушылықтарды жоюға жауапты. Участкеліктер шалғай аймақтар мен тұрақты полиция бөлімшелері құрылмаған шағын елді мекендердегі негізгі және нақты милиция күштері болып табылады. Участкелік милиционерлер өз учаскелерінде жеке кеңселерді иеленеді және белгілі бір күндері азаматтарды қабылдауға болады. Бұл жүйе АҚШ шерифтері жүйесіне сәл ұқсаса да, айтарлықтай айырмашылықтар бар. Участкелік берілген қоғамдастықтағы полиция бастығы да, жалпыға бірдей полиция бастығы да емес (детективтік, қамауға алу немесе арнайы тактикалық міндеттерді біріктірмейді). Участкелік жүйе императорлық кезеңге дейін барады, ол кезде урядниктер ауылдық жерлерде полиция қызметін төменгі деңгейде жүргізген. Кеңес Одағында участкеліктер прописка шектеулерін сақтау және бұрынғы саяси тұтқындарды қадағалау сияқты міндеттерге де жауап берді, олар жергілікті МІХ кеңсесінде күнделікті тіркелуге жататын. Әйелдер милиция құрамының елеулі бөлігін құраса да, оларға қауіпті лауазымдарды (патрульдік, күзет, SWAT сияқты) атқаруға рұқсат етілмейді, бірақ өзін-өзі қорғау үшін қару алып жүруге рұқсат етіледі. Керісінше, олар тергеушілер, кәмелетке толмағандардың қылмыстары жөніндегі инспекторлар, кеңсе қызметкерлері және т.б. арасында кеңінен таралған. Алайда, әйелдерді жол полициясы немесе оперативтік қызметкерлер ретінде тағайындауға қатысты белгілі бір әрекеттер жасалып жатыр.

Әскерге шақырылған полиция

Тағы бір ерекшелік – ішкі әскерлер мен арнайы мотожарақтандырылған милиция бөлімшелерінің (СМЧМ) әскерге шақырылған сарбаздарын қалалық полиция қызметіне және түрлі бұқаралық шараларды қамтамасыз етуге пайдалану, бұл көбінесе қалыпқыдан артық күш жұмсауды қажет етеді. Ішкі әскерлер мен СМЧМ – жандармерия тәрізді әскери күш, оларға кәсіби милиция қызметкерлерімен бірге қарапайым қоғамдық қауіпсіздік міндеттерін орындауға, мысалы, патрульдеуге немесе спорттық іс-шараларда, концерттерде және наразылықтарда үлкен топтарды бақылауға тағайындалуы мүмкін. Бұл сарбаздар полиция қызметі кезінде қару қолданбайды, бірақ PR 73 резеңке полиция таяқтарымен, PR 90 тонфалармен және осыған ұқсас жабдықтармен жабдықталған. Көтеріліске қарсы міндеттерді орындауға шақырғанда, олар көбінесе баллистикалық қалқандармен және газбен жабдықталады. СМЧМ сарбаздары әдетте сұр милиция формасын киеді, офицерлерден стандартты сапог кию арқылы ерекшеленеді, ал Ішкі әскерлер жасыл әскери форма киеді. Төтенше жағдайлар, рейдтер, ұйымдастырылған іздестірулер және басқа да полиция операциялары кезінде олар полициялық міндеттерін орындау кезінде бронежилеттермен, қорғаныш жабдықтарымен, қару-жарақпен және бронетранспорттық құралдармен жабдықталады. Қызметке тартылмаған кезде сарбаздар казармаларда тұрады және әскери дайындықтарын жалғастырады. Қалаларда орналасқан арнайы мотожарақтандырылған милиция бөлімшелерінің барлығы батальондар болды, үш ерекшелік болды. Киев пен Ленинградта полктер, ал Мәскеуде ОДОН деп аталатын дивизия болды, ол Мәскеуді күзету үшін жиі пайдаланылады; оның сарбаздарын иығындағы ақ пантера бейнесі бар белгісінен тануға болады, ал Мәскеу облысындағы басқа Ішкі әскерлер бөлімшелері иығында ақ соқыр бейнесі бар белгіні қолданады.

Рангының белгісі

1936 жылдың соңына дейін Халық милициясы мен НКВД-ның Ішкі әскерлерінде Қызыл Армия, Қызыл Теңіз флоты және ОГПУ-ға ұқсас жеке шендер болмады, және лауазымдық шендерді қолданды. 1935 жылы әскери қызметте жеке шендер қайта енгізілген кезде, милиция стандартты әскери шендер – сержант, лейтенант, капитан және майор, сондай-ақ «команда басшысы», «инспектор» және «директор» сияқты бұрынғы лауазымдық шендерді, кейбіреулері «аға» немесе «кіші» сияқты бірнеше дәрежеде қолданды. Жаға белгілері әскери белгілерге негізделмеген, олар толығымен түпнұсқа болды. Бұл жүйені ГУГБ 1935 жылы енгізген арнайы шендік құрылымында да пайдаланды, бірақ жаңа шендік белгілермен және жоғары офицерлер үшін комиссар шендерімен. 1937 жылы ГУГБ-ға, ал 1939 жылы милицияға жаңа белгілер берілді. Бұл жүйе енді Қызыл Армия мен Ішкі әскерлердің жаға белгілеріне негізделді. Қызықтысы, арнайы НКВД шендік жүйесі сақталды, мысалы, «милиция/мемлекеттік қауіпсіздік капитанына» армия полковнигінің үш тіктөртбұрышты белгісі тағайындалды (Қызыл Армияда бұл белгі 1939 жылдың қыркүйегінде подполковник шеніне ауыстырылды, бірақ НКВД өз белгілерін өзгертпеді), ал «милиция/мемлекеттік қауіпсіздік майорына» бригада командирінің (комбриг) бір ромб белгісі тағайындалды (бұл шен 1940 жылдың мамырында Қызыл Армия командирлері үшін жойылды). Бұл әскер мен НКВД/НКГБ офицерлері арасында көптеген келіспеушіліктер мен шиеленістерге әкелді. 1943 жылы НКВД-ның шендік жүйесі императорлық үлгідегі иық жапсырмалары жаға белгілерін алмастырғанда қарапайымдастырылды. Шендер енді Кеңес Армиясының шендерін көшірді, бірақ «аға майордан» басталатын жоғары офицерлер 3-ші, 2-ші және 1-ші дәрежелі милиция комиссары болып аталды, бірақ олар әлі де армиялық үлгідегі генерал-майор, генерал-лейтенант және генерал-полковник иық жапсырмаларын киді. ГУГБ/НКГБ 1945 жылға дейін комиссар шендерін сақтап, содан кейін генерал шендеріне ауысты. Милиция комиссар шендерін 1973 жылға дейін сақтады. Кейбір Ішкі істер министрлігі офицерлері 1-ші, 2-ші және 3-ші дәрежелі Ішкі қызмет генералдарының шендеріне ие болды; олар 1970-ші жылдары генерал-майор, генерал-лейтенант және генерал-полковник шендерімен ауыстырылды. Милиция шендері арнайы шендер болып саналады, оларды ІІМ-нің ішкі әскерлері қолданатын әскери (барлық күштер) шендерімен шатастыруға болмайды. Барлық милиция шендерінің соңында «милиция» деген сөз қосылады, бұл шен атауының бөлігі, емес, сипаттамалық қосымша.

Украина

Милиция – 1950 жылдан 2015 жылға дейін Украинаның ұлттық полиция қызметі болды. Милиция Украина Кеңестік Социалистік Республикасы, КСРО-ның бір бөлігі билік еткен кезде құрылған және тәуелсіз Украинада ұлттық полиция қызметі ретінде қызметін жалғастырды. 2015 жылдың 7 қарашасында ол Украинаның Ұлттық полициясымен алмастырылды.