Кіріспе
1970 жылы Джеймс Блиштің романы "Спок өлуге тиіс!". "Спок өлуге тиіс!" – Джеймс Блиштің 1970 жылдың ақпанында Bantam Books баспасында жарық көрген американдық ғылыми-фантастикалық романы. Бұл "Жұлдыздар жолы" телесериалы негізінде ересек оқырмандарға арналған алғашқы түпнұсқа роман болды. Бұрын Gold Key баспасынан жас оқырмандарға арналған комикстер сериясы және Мак Рейнольдстың "Миссия Хорациусқа" романы жарық көрген. Блиш оқырмандарды таң қалдыру мақсатымен танымал кейіпкерді өлтіруді жоспарлаған, ал роман жазылу барысында бұл шешімді әйелі Дж. А. Лоуренспен бірге қабылдады. Романға қатысты сын-пікірлер әртүрлі болды. Кейбір сыншылар романның құрылымын немесе стилін сынады, ал басқалары шығармаға қызығушылық танытпады. "Спок өлуге тиіс!" романы әртүрлі мұқабамен көптеген рет қайта басылды, соның ішінде Казухико Сано салған мұқаба да болды. 1978 жылы роман Science Fiction Book Club клубы үшін жинаққа енгізілді. "Спок өлуге тиіс!" романы жарыққа шығудан бұрын Блиш телесериал эпизодтарын бейімдеген әңгімелер жинағын жазған. Екінші жинақ, "Жұлдыздар жолы 2" (1968 жылдың ақпаны), романның екінші тарауында тікелей айтылатын "Errand of Mercy" эпизодының бейімделуін қамтыды.
Spock Must Die! is an American science fiction novel written by James Blish, published February 1970 by Bantam Books. It was the first original novel based on the Star Trek television series intended for adult readers. It was preceded by a tie in comic book line published by Gold Key and the novel Mission to Horatius by Mack Reynolds, all intended for younger readers. Blish aimed to kill off a popular character as a way to surprise readers, and during the novel's production chose Spock, with the aid of his wife, J. A. Lawrence. Reviews of the novel have been mixed. Some reviewers have directed criticism at the structure or tone of the novel, while others have expressed no enthusiasm for the work, overall. Spock Must Die! was reprinted numerous times with different cover art, including a cover by Kazuhiko Sano. The novel was collected in an omnibus for the Science Fiction Book Club in 1978. Prior to the release of Spock Must Die!, Blish had written three collections of short stories adapting episodes of the television series. The second collection, Star Trek 2 (February 1968), included an adaptation of the episode "Errand of Mercy", which the novel directly references in the second chapter.
Сюжет
Доктор Леонард Маккой мен инженер Монтгомери Скотт Маккойдың телепортатордан қорқатынын талқылайды. Маккой түпнұсқа адам материядан айырылған кезде өлтіріледі және баратын жерде оның көшірмесі жасалады деп болжайды. Скотти технологияның бастапқы нысанды жоймайтынын, бірақ әрбір бөлшектің «Дирак секірісін» жаңа орнына жасауына себеп болатынын және адам өлшеміндегі массаны энергияға айналдыру кемені жарылқайтынын түсіндіреді. Маккой бұған сенбейді және телепортация сәулесіндегі жанға не болатынын ойлайды. Әңгімені органдар клингон империясы жойған сияқты деген жаңалық үзеді. Органдар империя мен Федерация арасындағы бейбіт келісімді сақтаған, ал планетаның жоғалуы бейбітшілікке қауіп төндіреді. «Энтерпрайз» Органиядан алыс болғандықтан, Скотти тахиондарды пайдаланатын телепортатордың модификациясын жасайды. Ол экипаж мүшесінің көшірмесін жасайды, оны кеме планетаға жеткенше Органияға жеткізе алады. Спок таңдалады, бірақ көшу кезінде күтпеген тұрақты көшірме құрылады, себебі Органиядағы немесе оның үстіндегі бір нәрсе тахиондық телепортатор сәулесі үшін мінсіз, өткізбейтін айна ретінде қызмет етеді. Экипаж екі Спокты ажырата алмайды. Бірін «Спок-1», екіншісін «Спок-2» деп атайды. Спок-2 жақын арада көшірме клингондық бағдарлама бойынша жұмыс істейтінін айтады, себебі ол физикалық жағынан кері бұрылғандықтан, этикалық жағынан да кері бұрылған, сондықтан көшірмені өлтіру керек, «тіпті ол мен болсам да». Психикалық күйзеліске түсіп, ауруханаға қамалғаннан кейін, Спок-1 ұрланған шаттлда қашып кетеді, оны варп жылдамдығына бейімдеген. Бұл оның көсем және сатқын екеніне нақты дәлел. Экипаж бұл фактіні растайды, Спок-1 ұшақтың ғылыми құрылғыларын хиральдық кері аминқышқылдарын жасау үшін пайдаланғанын анықтайды. Ол жаратылған кезде атомдық деңгейге дейін толығымен солдан оңға инверсияға ұшырады. Тірі қалу үшін ол тамақтануына аминқышқылдарының кері түрлерін қосуға мәжбүр болды. Маккой мұндай аз тамақтану адамда дефицит ауруларын тудыратынын, бірақ вулкандықтар оны шексіз уақытқа дейін көтере алатынын түсіндіреді. «Энтерпрайз» соғыстың Федерация үшін нашар өтіп жатқанын көрсететін хабарлар алады. Органияға келгеннен кейін экипаж планетаға бағытталған күшті психикалық бұзылысқа ұшырайды. Кирк, Скотти және Спок жер бетіне телепортталады, бірақ Кирк онымен бірге келген Спокты көшірме Спок (Спок-1) ретінде анықтайды. Кирк пен Скоттиге қауіп төнгенін сезген Спок-2 экстрасенстік байланыс арқылы планетаға телепортталады және оның көшірмесін өлтіреді. Құтқару тобы органдар өлмегенін, тұтқындалғанын анықтайды. Клингондықтардың қаруы олардың санасын басып, ойларын білдіруге кедергі келтірген. Ойлы жаратылыстар ретінде, егер ол бұзылмаса, бұл оларды ақырында жояды. Скотти қаруды және планетаны қоршап тұрған саналық экранды өшіріп, органдарды босатады. Қарымда ретінде клингондық нәсіл өздерінің туған планетасына шектеледі, ал клингондық қолбасшы Колот уақыттың асимптотикалық баяулауына түсіп, тағдырынан бейхабар күйінде қалады. «Энтерпрайз» өзінің бес жылдық зерттеу миссиясын жалғастырады.
Өндіріс
Үлкендерге арналған алғашқы «Жұлдыздар жолы» романы үшін Блиш оқырмандарды танымал кейіпкерді өлтіру арқылы таң қалдыруды жоспарлаған. Күтпеген жерден, Спок телесериалдағы ең танымал кейіпкер болып шықты – тіпті капитан Кирктен де танымал. Блиш өзінің бұл идеясын әйелі Дж. А. Лоуренспен бөлісті, бірақ ол да Кирктен гөрі Спокты артық жақсы көретінін білдірді. Олардың әңгімелесуінен кейін Блиш Спокты өлтіруге бел буды. Стротер Б. Пурди өзінің «Кездесудің тесігі» (наурыз, 1977) атты зерттемесінде романның мәтінін ғылыми фантастикада кейіпкерлерді көшірудің «жақсы жазылған» мысалы деп атады. Пурди сонымен қатар романның Мартин Гарднердің «Екі қолды ғалам» және Льюис Кэрроллдің «Көзілдіріктен арғы әлем» сияқты элементтермен ойнауына әсерленді. Астробиолог Дэниел Главин 2010 жылдың 15 мамырындағы «New Scientist» журналында бұл «қызықты идея» екенін айтты және «Спок өлсін!» романы «өмірдің сол жаққа бұрылуының тарихындағы ең қиын оқиға» екенін мәлімдеді. Эллен Козак «Спок өлсін!» романына рецензия жазып, 1979 жылғы желтоқсан айындағы «Science Fiction and Fantasy Book Review» журналында оны «серия бойынша жазылған ең жақсы түпнұсқа романдардың бірі» деп сипаттады. Дон Д’Аммассаның «Ғылыми фантастика энциклопедиясы» (2005 жылғы мамыр) романы туралы «тарихи тұрғыдан қызықты, бірақ әдебиеттік сапасы орташа» деген пікірді келтірді. Эллен Чизман Майер 2012 жылы Tor.com сайтында жариялаған рецензиясында «Энтерпрайз» кемесіндегі әйелдердің Спокқа (Spock One) деген сезімталдығының «көңілді емес» екенін жазды. Ол сондай-ақ роман «23 ғасырдағы әйелдер басқа еш жерде таба алмайтын нәсілшілдікке қарсы құрал ретінде Спокпен сексуалдық қатынас жасауды» ұсынатынын айтты. Дегенмен, Чизман Майер «Спок өлсін!» романының «Star Trek әлемін тойлау үшін оқуға тұрарлық екенін, тіпті ол кейде қызық болса да» атап өтті.