Кіріспе

Манчестер–Шеффилд–Уатт электр темір жолы – британдық темір жолдардағы электрлендіру жобасы. Бұл маршрут Пэннин тауларының екі беткейіндегі ұзын көтерілістерді және орталық бөлігіндегі, Вудхед өткеліне жақын орналасқан ұзын Вудхед туннелін қамтыды. Осының салдарынан маршрут Вудхед желісі деп аталды.

Жол жүрісі

Негізгі бағыт Манчестер Лондон жолынан (кейін Манчестер Пикадилли) Пеннин таулары арқылы Вудхед туннелімен Пеннистонға дейін жалғасты, онда Уат желісі бөлінді. Негізгі желі содан кейін Шеффилд Виктория станциясы арқылы өтіп, Ротервуд тұйықтарына жетті. Уат желісі Пенистоннан Оңтүстік Йоркширдің көмірлі аймағының ортасындағы Уат маршаллдық ауласына дейін созылды. Негізгі желіден Фоллоуфилд Лоп желісіндегі Реддиш локомотив депосына, Глоссопқа (жергілікті жолаушылар пойыздары үшін), Дьюснап тұйықтарына (барлығы Манчестер жағында) және Тинсли маршаллдық ауласына (Шеффилд жағында) дейін шағын электрлендірілген тармақтар тартылды.

Соғысқа дейінгі жағдай және жетістіктер

АҚШ-та электрлі жетегінің дамуынан кейін, Ұлы Орталық темір жолы (GCR) Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын желіні электрлендіруді қарастырды. Нақты жоспарлар жасалмады, бірақ 1920-шы жылдары ауыр жүктердің көп көлемі бумен жұмыс істеуді күрделі етіп, қиындықтар тудырды. 1923 жылғы темір жолдардың бірігуі жоспарларды тоқтатты, нәтижесінде GCR Лондон және Солтүстік-Шығыс темір жолына (LNER) қосылды. Операциялық мәселелер 1930-шы жылдарға дейін сақталды. 1935 жылы үкімет Ұлы депрессия кезінде жұмыссыз азаматтарға көмек көрсету мақсатында темір жолдарға несие берді, соның арқасында LNER жобаны қайта бастады: электрлендіруді жоспарлау және құрылыс жұмыстары қолға алынды. Жүйе 1500 В тұрақты токпен (DC) электрлендірілуге тиіс болды, бұл LNER-дің Ньюпорт-Шилдон желісінде де қолданылған голланд стиліндегі электрлендіруге ұқсас еді. Бұл жүйенің артықшылығы регенеративті тежеуді оңай пайдалану мүмкіндігі болды; бұл электр локомотивтерінің моторларын генератор ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік беріп, тежеуді қамтамасыз етті, соның салдарынан таудан төмен түсетін ауыр жүк пойыздарын басқару жеңілдеді. Төмен қарай қозғалған пойыздың тежелуінен туындаған энергия жоғары кернеулі желіге қайтарылып, сол желі учаскесінде қуатқа мұқтаж басқа пойыздарға берілетін немесе электрлік подстанциялардағы кедергілік жүктемелерде жылу ретінде таратылатын еді. Манчестер Лондон жолы мен Вудхедтің батыс кіреберісі арасындағы жоғары кернеулі сымдарға арналған тіреулердің көп бөлігі орнатылды және екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін локомотивтің прототипі құрастырылды. Соғыстан кейін локомотив Голландия темір жолына (NS) соғыс салдарынан зардап шеккен темір жолдарды жөндеуге көмектесу үшін берілді; осы процесте ол британдық жаяу әскерінің құрметіне «Томми» деген лақап атын алды. Кейіннен, Британияға қайтарылғаннан кейін, бұл лақап ат ресми түрде қолданылды.

Соғыстан кейінгі кезең: желілерді басқару

1948 жылы LNER Британ темір жолдарының бір бөлігі ретінде мемлекеттік меншікке алынды. Шамамен 30 жыл өткен соң, пайдалану мәселелері сақталды, сондықтан электрлендіру жобасын аяқтау үшін қаржы қаражаты бөлінді. Осы кездегі Вудхед туннельдерінің нашар жағдайы екі ескі бір жолды туннельді жаңа екі жолды туннельмен ауыстыруды талап етті. Тюрголанд туннеліне бастапқы туннельдегі кеңістік мәселелерін шешу үшін қосымша туннель салынды. Реддиш, Дарналл және Уатта жаңа электр локомотивтері орналастырылды, ал Манчестердегі Гортон локомотив зауытында желі үшін екі класты локомотивтер құрастырылды: EM1 (76-сынып) Bo+Bo (богиелер байланысты екенін білдіретін + белгісі) – аралас қозғалысқа арналған локомотивтер және жедел жолаушылар пойыздары үшін жеті үлкен EM2 (77-сынып) Co Co локомотивтері. Қаржыны үнемдеу мақсатында Чешир желілері комитетінің (CLC) Манчестер орталық станциясына баратын байланған желісі электрлендірілмеді, өйткені бұл бастапқы жоспарда көзделген. Манчестерге бағытталған жолаушылар пойыздары Лондон жолында (кейін Пикадилли) аяқталып, ал одан әрі сапарлайтын азаз азаматтар Гайд Бриджінде локомотивтерді ауыстырды. Бұл соғыстан кейінгі кезеңдегі жалғыз үнемдеу шарасы емес еді; MSW жобасындағы басқа да шығындарды қысқарту шараларына сигналдық қораптарды сақтап, қуатпен басқарылатын сигналдау жүйесін пайдаланбау, сондай-ақ Тюрголандтағы жаңа жоғарғы туннельді салу (бастапқы туннельді күнге шығарудың орнына) кірді. Уаттан Пенистонға дейінгі бөлік 1952 жылдың 2 ақпанында бірінші болып электр қуатымен жабдықталды. Жаңа Вудхед туннелінің құлауы және Ват тармағындағы семафорлық сигналдармен байқалған мәселелерден кейін түсті шамдармен толыққанды сигналдау жүйесін орнату туралы шешім қабылданғандықтан, негізгі желінің аяқталуы 1954 жылға дейін кешіктірілді (дегенмен, кейбір семафорлар сақталды және жабылуға дейін пайдалануда болды). 1954 жылдың 30 мамырында электр пойыздары туннель арқылы жүре бастады, ал 14 маусымда Манчестер мен Пенистон аралығындағы бөлік толыққанды электрлендірілді. 1954 жылдың 20 қыркүйегінде Шеффилд Викториядан Пенистонға дейінгі бөлік пайдалануға берілді. Жүйе толыққанды аяқталмағанмен, осы кезде ресми түрде ашылды: Шеффилд Викториядан жүйенің шығыс шетіндегі Ротервудқа дейінгі соңғы шақырымдар 1955 жылдың 3 қаңтарында ашылған деп жарияланды. 1965 жылы жоба Шеффилдтегі жаңа Тинсли локомотивтер паркіне дейін кеңейтілді. Желінің Шеффилдтегі соңындағы локомотивтер Дарналлдан жаңа Тинсли паркіне көшірілді. Бұл бөліктегі жоғары кернеулі желі жабдықтары 25 кВ айнымалы ток электрлендіруіне оңай түрлендірілуі үшін жасалған, бұл BR үшін стандартты жоғары кернеулі электрлендіру жүйесі ретінде қабылданған.

Пайдалары мен ерекшеліктері

Электрлендірудің артықшылықтары бірден байқалды: Шеффилд пен Манчестер арасындағы экспресс пойыздары енді 56 минутта сапарды аяқтады, бумен жүретін пойыздарға қарағанда 65 минут керек болған, ал 850 тонналық көмір пойызы Уат пен Данфорд көпірі арасында 66 минутта өтті, бумен жүретін пойыздарға шамамен екі жарым сағат керек болған. Уаттан Пенистонға дейінгі учаскедегі маңызды қиындықтардың бірі – Worsborough (немесе Wentworth) еңісі, сондай-ақ Worsborough Bank деп белгілі. Бұл желі 1880 жылы Силкстоунның шығысында Барнслидегі кептелісті азайту үшін ашылды. Шахта құлауының салдарынан еңістің кейбір бөліктері номиналды 1:40 қатынасынан тік болды. Бұл тік учаскені (ішінде екі Silkstone туннелі бар) бумен тартудың қиындығы электрлендірудің басты себебі болды. Электрлендіруге дейін осы учаскеде банк локомотиві ретінде жұмыс істеу үшін бірегей қуатты Garratt локомотиві жасалды, әйтпесе әдеттегі жұмыс режимі Ворсбороу еңісіне екі немесе кейде тіпті үш банк локомотиві және Уаттан Данфорд көпіріне дейін көмектесетін пилот локомотиві болды. Тіпті бес локомотивпен ауыр пойыздар Силькстоунға дейін жаяу жылдамдықпен баяулап кетті. Электрлендіруден кейін, еңіс бойында әлдеқайда ауыр көмір пойыздарын тасымалдауға мүмкіндік болды, бірақ Пенниннің батысындағы төмендеулерде жабдықталмаған пойыздардың қашуына байланысты мұндай пойыздардың салмағы шектелді. Кейінгі жылдары MGR (Merry Go Round) көмір пойыздары, шахтадан тікелей электр станциясына 30, 32 тонналық вагонға жүктелген көмірді тасымалдап, басты тасымалдау түріне айналды. Бұл пойыздар көбінесе екі 76 класс локомотивімен, Wombwell-ден Silkstone-ге дейін арттан итермелейтін екі қосымша 76 класс локомотивімен мақсатты жеріне жеткізілді. Бұл Ұлыбританиядағы теміржолдың бір пойызда 4 локомотивпен тұрақты жұмыс істейтін жалғыз учаскесі болды. Алдыңғы және артқы локомотивтердің экипаждары арасында байланыс орнату үшін "Clearcall" интерком жүйесі (жоғарыдағы электр сымдары арқылы) әзірленді, бұл бұрынғы ауа дабылы кодтарын алмастырды. Желіге арналған электр қуатын басқару орталығы Пенистон станциясының жанында орналасқан. Ғимарат әлі де тұр, бірақ ол басқа коммерциялық мақсаттар үшін бейімделді. Желінің көп бөлігі шахта құлауына бейім болғандықтан, әуе сымдарын қолдаған көптеген портал құрылыстарында тұрақты жол крандарын пайдалана отырып, жоғары немесе төменге оңай реттелетін көлденең арқалықтар болды; жер деңгейіндегі жолдың электр қуатын беру, байланыс және сигнал беру кабельдері де солай реттелді. Вудхед электрлендіруінің кейбір шектеулері айқын болды, әсіресе бұрын айтылған екі бас, екі банкпен жүретін дөңгелек пойыздардың пайда болуымен. Мұндай пойыз Ворсбороу еңісіне көтерілген кезде, Страффорд Кроссинг пен Алдам тоғысуы арасындағы электр учаскесіне басқа электр пойыздарының кіруіне немесе қозғалуына тыйым салынды, әйтпесе бұл екі жердегі қосалқы станциялар жоғары ток тұтынудан ажырап қалуы мүмкін. Жоғары ток жүктемелері сондай-ақ, кабель сегменттері бекітілген қораптарда біріктірілген жерлердегі 33 кВ мұнаймен сіңдірілген қағаз оқшауланған қорғасынды қоректендіру кабелінде жарық шығарды; мұндай жүктемелер Манчестер, Оңтүстік тоғысу және Альтринчам темір жолы мен Ұлы Шығыс 1,5 кВ DC схемаларында болған жоқ, екеуі де тек электрлік көп бірліктерге қызмет көрсетті, локомотивтермен сүйрейтін пойыздарға емес.

Жабылу

Электрмен жүретін жолаушылар тасымалы бар болғаны 16 жылға созылды. Бичинг есебінде Манчестер–Шеффилд бағытының тек біреуі жолаушылар үшін ашық болуы тиіс екені, ал ол бағыт Вудхед болатыны көрсетілген. Алайда, Хоуп-Вэлли желісін жабуға қарсы жергілікті халықтың наразылығы, Шеффилд Виктория станциясы жабылуға жоспарланғандықтан Шеффилд Мидленд станциясына электрмен қосылудың жоғары құны, сондай-ақ Оңтүстік Йоркшир көмір кенінен транспаниндық жүк пойыздарына қажеттілік тудырған үлкен Фидлерс-Ферри электр станциясының ашылуы – барлығы Вудхед желісінің жолаушыларға пайдалануын қиындатты. Желі 1970 жылдың 5 қаңтарында жолаушылар тасымалынан тоқтатылды. Желінің Манчестер бөлігінде жергілікті электрлік қызмет сақталды, ал Шеффилд–Пенистон бағыты дизельді пойыздарға берілді. 77 класс мұражайлық жолаушылар локомотивтері Нидерландтың ұлттық теміржол компаниясы Nederlandse Spoorwegen-ке сатылып, NS 1500 класына жатты. 1970 жылдардың соңына қарай Оңтүстік Йоркшир көмірін қоса алғанда, жүк тасымалы мөлшері төмендеді, сол себепті Британ теміржолы 1981 жылдың 18 шілдесінен бастап бағытты жабу туралы шешім қабылдады. Тек Манчестер–Глоссоп/Хадфилд қалалық жолаушылар пойыздары ғана жұмыс істеді. BR желінің негізгі бөлігіндегі ескірген және стандартқа сай келмейтін жабдықты ауыстырудың құны тым жоғары екенін мәлімдеді. 76 класс локомотивтерінің біреуін қоспағанда, барлығы жойылды. Уат тармағы Wombwell Main Junction және West Silkstone Junction арасында тездетіліп алынды. Жабу туралы келісімнің бір бөлігі ретінде Шеффилд–Пенистон–Хадфилд бағытындағы жол бес жылға сақталды. 1986 жылы қалған жолдың көп бөлігі алынып тасталды, тек Пенистон станциясының маңындағы (Шеффилд–Хаддерсфилд пойыздары үшін ашық қалған) және Шеффилд аймағындағы жүк және жолаушылар тасымалы үшін Deepcar-дан шығысқа қарайғы бөліктері сақталды. 1984 жылдың желтоқсанында Манчестердегі желідегі қалған жабдық стандартты 25 кВ айнымалы тоққа (AC) өзгертілді, осылайша Британ теміржолында 1500 В тұрақты тоқпен (DC) электрлендіру тоқтатылды. 506 класс бірден тоқтатылды, олардың орнына Глазго аймағынан 303 класс EMU келді. Қазіргі таңда желі 323 класс EMU пойыздарымен қамтамасыз етіледі.