Кіріспе

Ford N сериялы тракторлар – 1939–1952 жылдар аралығында Ford компаниясы шығарған шаруашылық тракторларының қатары. Бұл қатарға 9N, 2N және 8N модельдері кірді. 9N – Гарри Фергюсонның үш таяқшалы тіркеме жүйесін алғаш рет қолданған американдық трактор, бұл конструкция бүгінгі таңға дейін көптеген заманауи тракторларда қолданылады. Ол 1939 жылдың қазан айында пайда болды. 1942 жылы ұсынылған 2N, 9N моделінің кейбір жақсартылған нұсқасы болды. 1947 жылдың шілдесінде дебют жасаған 8N – жаңа конструкция, қуаты жоғары және жетілдірілген беріліспен жабдықталған. Кейбір мәліметтер бойынша, 8N Солтүстік Америкадағы ең танымал шаруашылық тракторы атанды. 8N-нің бүкіл әлем бойынша 530 000-нан астам данасы сатылды; Fordson Model F әлемдік нарықта 650 000-нан астам дана сатқанмен, Солтүстік Америкада 8N одан танымал болып, сатылым көрсеткіштері бойынша да озып кетті.

Ford-Ferguson тракторларының дамуы

Бірінші нағыз Ford тракторы Fordson деп аталды, себебі Генри Фордқа қатысы жоқ Ford бренді сол кезде (Ford Tractor Company) Ford атын пайдаланып отырды. Fordson 1917-1928 жылдар аралығында Солтүстік Америкада және Еуропада үлкен сәттілікке жетті. 1928 жылы АҚШ-тың Ford трактор бизнесінен бас тартты. Ұлыбританияның Ford Ltd компаниясы 1928 жылдан бастап Fordson-мен дамуын жалғастырды. Кейбір британдық Fordson тракторлары келесі онжылдықта АҚШ-қа әкелінді. Генри Форд 1928 жылдан кейін АҚШ-та тракторларды зерттеу және әзірлеу жұмыстарын жалғастырды. 1930 жылдары Фордтың Дирборн, Мичиган және Ричмонд плантацияларында, Джорджияда тәжірибелер жүргізілді, нәтижесінде қатарлап өңдеуге арналған үш дөңгелекті Fordson тракторларының, V8 қозғалтқышты тракторлардың, бір дөңгелекті жетегі бар тракторлардың және басқа да идеялардың прототиптері жасалды. Бірақ Генри Форд нарыққа қайта кіруді күтті, нарықты өзгертетін табысқа жету үшін дұрыс уақытта дұрыс жаңа тракторды жоспарлады. Ирландияда Гарри Фергюсон 1910 жылдан бері әртүрлі жетілдірілген тіркегіштерді, құрал-жабдықтарды және тракторларды жасап, сата бастады. Оның алғашқы тракторлары Model T көліктерінен жасалған. 1920 және 1921 жылдары ол Корк және Дирборнда өз тіркегіштері мен құрал-жабдықтарын Fordson тракторларына қосымша жабдықтар ретінде көрсетті. Ол кезде тіркегіштер механикалық болды. 1926 жылы ол ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген әріптестерімен (Вилли Сэндс және Арчи Грир сияқты) бірге жақсы гидравликалық үш таяқшалы тіркегішті жасады. Фергюсон 1920-ші және 1930-шы жылдардың басында Fordson тракторларына осындай тіркегіштерді орнатты. 1930 жылдардың ортасында ол Дэвид Браун Лтд компаниясына Фергюсон маркалы тракторларды өз тіркегіштері мен құрал-жабдықтарымен жасауды тапсырды. 1938 жылы Фордсонды Англиядан АҚШ-қа импорттаған және Форд пен Фергюсонның досы Эбер Шерман Фергюсонның Генри Фордқа тракторын көрсетуін ұйымдастырды. 1938 жылдың қазан айында Фергюсон тракторы Форд пен оның инженерлерінің алдында демонстрацияланды. Ол өзінің қуатына қарағанда жеңіл болды, бұл Фордты әсерге түсірді. Инвестицияның нәтижесінде 9N тракторы өндірілді, ол 1939 жылдың 29 маусымында таныстырылды. Ford Motor Company компаниясы Dearborn Motors компаниясы құрылған кезде патенттердің мерзімі өткенін мәлімдеді. Гарри Фергюсон қол алысу келісімінде 9N тракторын Ұлыбританияда өндіру туралы шарт болғанын түсінді. Екінші дүниежүзілік соғыс бұған кедергі келтірді, бірақ бір түсіндірме бойынша Форд Ұлыбританиясы бұл жоспарға қызығушылық танытпады.

9N

Бұл серияның алғашқы тракторы 9N болды, ол үш нүктелі ілгегіш және артқы қуат алымы (PTO) бар алғашқы трактор болды. 9N алғаш рет 1939 жылғы 29 маусымда Мичиган штатының Дирборн қаласында көрсетілді. Модель атауы енгізілген жылдың соңғы цифры мен өнім түрінің әрпін пайдаланатын модельдік атау жүйесін көрсетеді, «N» тракторларды білдіреді (сонымен 9N). Farmall сияқты, ол кішігірім шаруашылықтарда пайдалануға арналған, жалпы мақсаттағы қатарлы егін тракторы ретінде құрастырылды. Өте қарапайым трактор болған 9N, Фергюсон жүйесінің үш нүктелі ілгегішімен, үш жылдамдықты беріліс қорабымен және жүріс тақталарының орнына аяқ тіректерімен жабдықталған. 9N-нің салыстырмалы түрде биік және кең аралықтағы алдыңғы дөңгелектерінің дизайны, Джон Дирдің A және B модельдері және Farmall "Letter сериясы" сияқты бәсекелес машиналарымен салыстырғанда рульді басқаруды қиындатып, маневрлеуді төмендетті. 9N өзгермелі алдыңғы ізбен жабдықталған, ол қатарлы егін өңдеу үшін пайдалы еді, алдыңғы жарты осьтерді жылдыруға және бекітуге болатын. Сондай-ақ, артқы дөңгелек дизайнының ерекшелігі арқасында артқы ізді өзгертуге мүмкіндік болды (артқы дөңгелектерді 180° бұрып, бұрынғы ішкі жағын сыртқы жағына жылдыру арқылы артқы із кеңейтілді). Ерекшелігі, газ шығару құбыры трактордың астынан өтетін, автомобильге ұқсас болды. Барлық 9N тракторлары қою сұр түске боялған. Бұл тракторда артқы PTO бар, оны үш нүктелі немесе тіркемелі құралдарды іске қосу үшін пайдалануға болады. Фергюсон ілгегіші ертедегі Fordson тракторларында кездесетін мәселелерді шешу үшін жасалған, мысалы, плуг кедергіге тап болғанда аударылып кетуі. Жоғарғы буын гидравликалық көтеруді реттеуге мүмкіндік берді, плугтың қарсылығын пайдаланып, сүйреуді жақсартады. Бұл «жетектеуді басқару» деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері 9N-ді әуе кемелерінде ұшақтарды сүйреу үшін пайдаланды және оған «Moto Tug» деген ат берді. АҚШ Әуе күштері мен Ұлыбритания Корольдік әуе күштері де оны ұшақтарды сүйреу үшін қолданды. Бастапқы 9N қозғалтқышы төрт цилиндрлі болды және дистиллятты отынмен жұмыс істеуге арналған. Қозғалтқыштың диаметрі мен поршеньнің жылжуы Ford V8 автомобильдерінің бір бөлігімен бірдей болды. Бұл қозғалтқышта Ford автокөліктері мен жүк машиналарын жасауда қолданылатын бірнеше стандартты бөлшектер, мысалы, уақыт тізбегі мен клапан тоқылдары қолданылды. Ford 9N қозғалтқышы төрт цилиндрлі, жақын орналасқан, соққысы бар қозғалтқыш болды. Беріліс қорабы стандартты үш жылдамдықты болды. Дайын трактордың салмағы , ал бастапқыда 585 АҚШ долларына сатылды. Бұл артықшылық болды, өйткені басқа өндірушілердің тракторлары шамамен екі есе қымбат тұрды.

2N

9N бірнеше рет қайта қаралып, 1942 жылы 2N ретінде қайта іске қосылды. 2N әлі де қара сұр түсті болды, бірақ енді үлкен салқындату желдеткіші және қысыммен жұмыс істейтін радиатор сияқты қосымша жақсартуларға ие болды. Дегенмен, 9N сияқты 2N да тек 3 жылдамдықтан беріліспен жабдықталды, бұл Farmall A және M сияқты сол кездегі көптеген тракторлармен салыстырғанда кемшілік еді. Осы кезде соғыс уақытындағы ережелер өндірістік үнемділікті талап етті, сондықтан кейбір 2N тракторларын толығымен болат дөңгелектермен кездестіруге болады. Батареялар соғысқа жұмсалды, сондықтан толығымен болат дөңгелекті тракторлар батареяның орнына магниттік тұтану жүйесімен жабдықталды және қолмен іске қосылуы тиіс болды. Жаңа модель атауы Фордқа трактордың бағасын көтеруге де мүмкіндік берді. Соғыс уақытындағы баға бақылауы қолданыстағы модельдердің бағасын көтеруге тыйым салды, бірақ «жаңа» модельдің бағасын анықтауға болмады. Модель атауы өзгергеніне қарамастан, сериялық нөмірлер әлі де «9N» префиксімен басталды. Соғыстан кейін болат дөңгелектер мен магниттік жүйе тиісінше резеңке дөңгелектермен және батареялармен ауыстырылды.

Фергюсон мен Форд жолдар бөлінеді

1945 жылы Генри Фордтың денсаулығы нашарлағандықтан, оның немересі Генри Форд II «Форд Мотор» компаниясын басқаруға келді. Форд пен Фергюсон арасындағы алғашқы келісім қол алысу арқылы (жазбаша шартқа қарағанда) жасалған және тараптардың кез келгені кез келген уақытта себеп көрсетпестен оны бұзуға құқылы екендігі көзделгендіктен, Генри Форд II оны одан әрі сақтау қажеттігін сезінбеді. Фергюсон бұған қатты ашуланып, «Форд Мотор» компаниясын сотқа берді. Бірнеше жыл өткен соң оның Фергюсонға қатысты мүдделері канадалық «Massey Harris» компаниясымен біріктіріліп, «Massey Ferguson» болып құрылды.

8N

8Н тракторының ресми өндірісі 1947 жылдың шілдесінде басталды. 4 жылдамдықты беріліспен жабдықталған бұл модель Солтүстік Америкадағы барлық уақыттағы ең көп сатылған жеке тракторға айналды. 8N мен оның алдыңғы 9N және 2N модельдерінің арасындағы ең басты айырмашылық – 3 жылдамдықтың орнына 4 жылдамдықты берілістің қосылуы және PTO және тартылатын тіркеменің күшінің артуы болды. 8N тракторындағы тағы бір маңызды өзгеріс – гидравлика жүйесіне «Позициялық басқару» режимінің енгізілуі. Бұл өзгеріс әртүрлі топырақ жағдайларында икемділікті арттыру және Гарри Фергюсонның гидравликалық жүйеге алған патентын оралымдау мақсатымен жасалды. Фергюсон жүйесіндегі бастапқы автоматты жүктеме бақылауы топырақ жағдайларына байланысты құралдың тереңдігін өзгертуге мүмкіндік берді, бірақ бұл кейбір құралдар үшін тиімді болмады. Жаңа «Позициялық басқару» режимі жүктеме бақылауын айналып өтеді және құралдың «сенсорлық басқару» тұтқасының орнына қатысты тұрақты күйде қалуын қамтамасыз етеді. Бұл трактор сериясының жалғасқан кемшілігі – «тірі» PTO-ның болмауы еді. «Тірі» PTO болмағандықтан, инерциялық энергияны сақтайтын щетка кескіштері сияқты кейбір құралдар осы энергияны кері беріліске жіберуі мүмкін. Мұндай жағдайда, қосқыш ажыратылғанда трактор өзінен-өзі алға жылдамдайтын еді. Бұл мәселе PTO-ның еркін айналу құрылымының (overrunning coupler) пайда болуымен шешілді. 8N тракторы жүгіру тақталарымен жабдықталған, металл бөліктері ашық сұр түспен, ал корпусы қызыл түспен боялған. Бұл Ford тракторының сол жағында әрекетке келтіргіші (clutch) және оң жағында тәуелсіз тежегіштері бар алғашқы моделі болды. 9N және 2N модельдеріндегі алдыңғы дөңгелектердің кең арақашықтығы сақталды. 1950 жылы 8N дизайнында таратушы (distributor) жанына орнатылды, сондай-ақ приборлық тақтаның төменгі оң жағында жылдамдық көрсеткіші, айналу санын өлшегіш (tachometer) және жұмыс уақытын тіркегіш (hour meter) бар Proofmeter орналастырылды. Funk Aircraft Company компаниясы 1952 жылдың соңында зауыты өртенгенге дейін Ford тракторларын түрлендіру қызметін ұсынды.

Ауыстыру

1953 жылы N сериялы трактор "Алтын юбилей" деп аталатын, сондай-ақ Ford NAA деп те белгілі жаңа модельмен алмастырылды. NAA белгілемесі осы трактордан бастап қолданыла бастаған сериялық нөмірдің алғашқы үш цифрына сілтеме жасады. 8N-нен үлкен "Алтын юбилей" тікелей гидравлика және жаңа жоғарғы клапанды қозғалтқышпен жабдықталған. Жаңа трактор N сериясымен салыстырғанда төрт дюймға ұзын, төрт дюймға биік және ауыр болды. Келесі 600 сериялы және одан кейінгі нөмірленген модельді тракторлар NAA негізінде жасалған. Сериялық нөмірдегі "N" әрпі кейде "Алтын юбилей" тракторы N сериясының жалғасы деген жаңылыс пікір тудырады. Трактор Boomer 3050 сериялы трактордың негізінде құрастырылған. Трактордың капоты 8N-ге ұқсас болса, бояуы сұр және қызыл түстердің үйлесімінде жасалған. Трактор 2011 жылға дейін үш жыл бойы өндірілді. Бұл трактордың бастапқы Ford 8N тракторымен ортақ бөліктері болған жоқ.