Кіріспе

Криулен - Молдованың орталық бөлігіндегі аудан (район), әкімшілік орталығы Криулен қаласы. 2011 жылдың 1 қаңтарына қарай халық саны 73 100 адамды құрады.

Топонимика

Көрші қалалардан шыққан екі жас Крю мен Ленутаның махаббаты, ата-аналары оларға үйленуге тыйым салғандықтан, трагикалық аяқталды. Басқа жол таба алмағандықтан, оларды Нистру өзеніне тастап жіберді. Осы оқиғаға екі жас ата-анасы мен туыстары келді, олар жасаған қасіретті түсініп, жылады. Біраз уақыт өткен соң, Нистру өзенінің жағасында тұратын ата-аналар мен туыстары жақындарына жақын болу үшін, сондай-ақ қалаға қатысты, Крио Лен деп атады. Бірнеше жылдан кейін бұл атау Криуленге өзгертілді.

Тарих

Адамның алғашқы қоныстануы қазіргі әкімшілік аумақта мыңжылдықтар б.з.д. III-II ғасырларда болған. XIV ғасырда бұл аймақты Алтын Орда билеген, бірақ ғасыр соңындағы ауыр шайқастардан кейін Орда билеген жерлерді тастап кетуге мәжбүр болды. 1393 жылы Молдавия князі Роман I "Карпаттан теңізге (Қара теңізге) дейінгі Молдавия князі" деп аталды. Ауданның ең ежелгі құжаттамалық куәлігі бар ауылдары – Бэлэшешти, Жеврени, Маскаути және Рискова, олар тарихи тұрғыдан алғаш рет 1435–1436 жылдары тіркелген. 16-18 ғасырларда аймақ Молдавия княздығының шеткі аймағы ретінде дамыды, бірақ Ниструдағы барлық мәдениет (шіркеу салу) маңызды дәстүр болып қалыптасты, сондықтан халық санының айтарлықтай өсуі байқалды. 1812 жылы орыс-түрік соғысының (1806–1812) нәтижесінде Бассарабия жаулап алынды, осы кезеңде (1812–1917) Ресей империясы тұсында жергілікті халықтың қарқынды орыстандырылуы жүзеге асты. 1918 жылы Ресей империясы құлағаннан кейін Бессарабия Румыниямен бірікті. Осы кезеңде (1918–1940 жж., 1941–1944 жж.) аудан Кишинев округінің құрамына кірді. 1940 жылы Молотов-Риббентроп келісімінен кейін Бассарабия КСРО тарапынан жаулап алынды. 1991 жылы Молдованың тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін Кишинев округінің (1991–2003) бөлігі және резиденциясы болды, ал 2003 жылы Молдованың әкімшілік бірлігіне айналды.

География

Криулен ауданы Молдованың орталық бөлігінде орналасқан. Іргелес аудандар: солтүстікте Орхей ауданы, шығыста Дубасари ауданы, оңтүстікте Анеи Ной ауданы, батыста Кишинев муниципалитеті және Страшени ауданы. Аудан Орталық Молдавия үстіртінің шығыс шетінде және Төменгі Днестр жазығының солтүстік бөлігінде орналасқан. Жер бедері терең және кең аңғарлардың кезектесуімен сипатталады. Жылдам беткейлерде эрозия және көшкін қаупі бар. Рельефтің көлденең бөлінуі орташа есеппен 1,0–1,5 км²/км² құрайды. Аумақтың тік бөлінуі орташа есеппен 120–130 м-ге жетеді. Төменгі Днестр жазығының солтүстік бөлігі 100–200 м абсолютті биіктіктермен және жазық, төмен рельефтің фрагменттелгендігімен сипатталады. Кейбір жерлерде 20–30 м тереңдігін аспайтын тар аңғарлар кездеседі. Эрозия процестері әлсіз дамыған. Шағырлардың таралуы шектеулі, бірақ жазық беткейлерде эрозия процестері жақсы дамыған. Ауданның пайдалы қазбалары: әк тас, құм, қиыршық тас және саз. Аудан ішінде әк тас блоктарын өндіруге арналған 10 шахта және құм, қиыршық тас және ұсақталған тас өндіруге арналған 7 карьер жұмыс істейді. Әк тас тау жыныстары жер бетіне шыққан жерлерде карст процестері дамиды. Абсолютті биіктік 40 м (Раут шалғайында) және 265 м аралығында өзгереді.

Климат

Аудандың климаты қоңыржай континенттік, ауа температурасының үлкен ауытқуларымен, аз жауын-шашынмен (көбінесе жаңбыр түрінде), ұзақ, ыстық жаздармен сипатталады. Жылдық жалпы күн сәулесінің мөлшері 112-114 ккал/шаршы см аралығында өзгереді. Аймақтағы орташа ауа температурасы – . Ең суық айдың (қаңтар) орташа температурасы – , ал ең жылы айдың (шілде) орташа температурасы – . Абсолюттік максималды температура – , ал абсолюттік минималды температура – .

Фауна

Еуропалық фаунаға тән жануарлар: түлкі, кірпі, борсық, бұлан, жабайы шошқа, енотот, сирек қызыл бұлан, жабайы мысық және қасқыр. Құстардан: лелек, аққу, бүркіт, сүрегілер, шағалалар және басқалары.

Флора

Ормандар ауданның 12,0% -ын құрайды және емен, ағылшын емені, жапырақталған қайын, ақ акация, жұмсақ жапырақ және тағы да басқаларымен ерекшеленеді. Өсімдіктер: бетеге, шалфей, тасбөлек, көктемгі гүл, қырыққабат және басқалары.

Өзендер

Аудан Днестр өзенінің алабында орналасқан, ол ауданды батыстан кесіп өтеді. Ауданды кесіп өтетін негізгі салалар: Раут өзені (286 км) және Бик өзені (155 км). Мұнда 62 фонтан, 5060 кеніштегі фонтан және 23 бұлақ бар.

Демография

2012 жылдың 1 қаңтарында аудан халқы 73 300 адамды құрады, оның ішінде 11,3% қалалық, ал 88,7% ауылдық тұрғындар.

Туысқандар саны (2010): 1033 (1000 адамға шаққанда 14,1)
Өлім-жүртім саны (2010): 923 (1000 адамға шаққанда 12,6)
Табиғи өсім (2010): 110 (1000 адамға шаққанда 1,5)

Этностық топтар

Этникалық топ Молдовалықтардың жалпы санының %-ы * 86,3 румындар * 9,1 украиндер 3,2 орыстар 1,1 болгарлар 0,1 басқалар 0,2 жарияланбаған 0,75
Ескерту: * Молдовалықтар мен румындардың этникалық идентификациясына қатысты пікір қақтығыстары әлі де жалғасуда.

Дін

Христиандар 98,6%
Православ христиандар 98,0%
Протестанттар 0,6%
Баптистер 0,5%
Жетінші күн адвентистері 0,1%
Басқалары 1,0%
Дінсіздер 0,4%

Экономика

Аудандық бюджет бойынша 2007 жылы кіріс 97 930 900 лей деп жоспарланған, ал орындалған сома 101 291 300 лейті құрады, бұл 103,4%-ға сәйкес келеді. Жылдық шығындар жоспары 107 768 700 лей болса, орындалған көлемі 102 999 300 лей, яғни 95,6%-ды құрады. Қарыз төлеуге рұқсат берілмеді. 2008 жылғы аудандық бюджет кіріс және шығыс көрсеткіштері 87,4 млн. лейге бекітілді, дефицит болған жоқ.

Ауыл шаруашылығы

43 490 га (63,2%) ауыл шаруашылығы жері, оның ішінде 36 510 га (53,0%) егістік жер, жеміс бақтары 2511 га (3,6%), 2 440 га (3,5%) жүзімдіктер, 458,0 га (0,7%) жаңғақ тоғайлары, 5 390 га (7,8%) жайылымдар, 536,0 га (0,8%) автомобиль жолдары үшін жер, 8 308 га (12,0%) жер қоры резервте.

Мәдениет

Мәдениет мекемелерінің желісіне 27 мәдениет үйі мен мәдени орталық, 30 кітапхана, үш мұражай, төрт өнер мектебі кіреді. Ауданның мәдени әлеуеті «Модель» көркемдік ұжымдарының құрметті атағымен көрініс табады.

Саясат

Криулен ауданы, Молдовадағы оңшыл партиялардың саяси және сайлау қолдауын АЕИ көрсетеді. ПЦРМ соңғы үш сайлауда үздіксіз төмендеп келеді. Соңғы үш сайлауда АЕИ-нің көрсеткіші 58,3%-ға өсті.

+ Парламент сайлауының нәтижелері
Жыл АЕИ PCRM
2010 58,53% 21 371 33,77% 12 333
2009 жылғы шілде 61,43% 20 927 34,23% 11 661
2009 жылғы сәуір 40,69% 13 506 45,40% 15 069

Білім

Ауданда 2 спорт мектебі, 1 демалыс мектебі, 2 мектеп-интернат, 29 балабақша, онда 2098 бала тәрбиеленеді, 2 бастауыш мектеп, 13 орта мектеп, 9 жалпы білім беретін мектеп, 10 мектепте 10 305 оқушы білім алады.