Кіріспе
Орхей – Молдованың орталық бөлігіндегі аудан (район), әкімшілік орталығы Орхей қаласы. 2014 жылғы Молдова халық санағы бойынша халық саны 101 502 адамды құрады.
Тарих
Орхей аймағы тас дәуірінен бері қоныстанған. Елді мекендердің ішінде ежелгі Гета қаласы болды (қазіргі Требужени маңында орналасқан). Геталар б.з.б. VIII-II ғасырларда құрылып, бастарна тайпасы деп аталатын германдық тайпаның шапқынынан кейін тасталып кеткен. Өзен жағасында қоршалмаған елді мекендер орналасқан. Кейіннен Геталардың бұрынғы орнына 12-14 ғасырларда жер мен ағаштан салынған ортағасырлық бекініс бой көтерді. 14 ғасырда Алтын Орда аймақты басып алды, қала жаулап алынып, аты Шер әл-Жедид деп өзгертілді. 1363 жылдан 1365 жылға дейін Орда басшысы Абдулла хан Шер әл-Жедидте тұрды. 14 ғасырдың соңында Орда қуылды, империя ыдырады, ал шығыс қала молдавандық сипаттарға ие болып дамыды. Ұлы Стефан билік еткен кезде тас қала жөнделіп, артиллериямен жабдықталды және Орхей губернаторының резиденциясына айналды. 16 ғасырдың ортасында ескі қала солтүстік-батысқа қарай, қазіргі орнына көшірілді. Тас бекініс қиратылды. 1600 жыл шамасында князь Еремия Мовилэ қаланы қайта құруға тырысты, ал 1665 жылы аймақта үңгір монастыры салынды. 1773 жылы Ватичи маңында Курчи монастыры бой көтерді. 1812 жылғы Бухарест шартынан кейін Бессарабия 1917 жылға дейін Ресей империясының құрамында болды. 1918 жылы Ресей империясы құлағаннан кейін Бессарабия Румынияға қосылды. Орхей округі 1918 жылдан 1940 жылға дейін және 1941 жылдан 1944 жылға дейін Румыния Корольдігінің бір бөлігі болды. 1939 жылғы Молотов-Риббентроп келісімінен кейін Бессарабия 1940 жылдың маусымында КСРО басып алды. 1991 жылы Молдова тәуелсіздігін алғаннан кейін Орхей округі 2003 жылға дейін қайта құрылды, содан кейін ол Молдованың ауданына айналды.
География
Аудан Молдова Республикасының орталық бөлігінде орналасқан. Көрші аудандар: Резина (солтүстік), Рибница және Дубасари аудандары (шығыс), Страшени және Криулен (оңтүстік), Калараси және Теленешти (батыс). Жер бірнеше орографиялық бірлікке бөлінеді: Орталық Молдавия үстірті (орман), солтүстік-шығыста, тар, терең шатқалдар мен кең еңістерді біріктіреді. Солтүстік жазық топырақ эрозиясы нәтижесінде қалыптасқан. Бұл аймақ ең төменгі биіктікте орналасқан, солтүстіктен оңтүстікке қарай Раут және Когэлник өзендерін кесіп өтеді. Раут аңғары шамамен 150 мың гектарды, негізінен жеке меншіктегі жайылымдарды құрайды. Нистру үстіртінің биіктігі шамамен 15 метр, тереңдіктері бар. Батыс еңісі біртіндеп, шығыс еңісі Днестрге қарай тіктей төмендейді.
The Central Moldavian Plateau (forest), in the northeast, combines narrow, deep valleys and broad slopes. The northern plain was created by soil erosion. This area has the lowest altitude , crossing the Răut and Cogâlnic rivers from north to south. The Răut Valley covers about , primarily privately owned pasture. The terraced Nistrului Plateau is at an altitude of , with dips of The western slope is gradual, with the east sloping more sharply towards the Dniester.
Климат
Ауданның климаты орташа континенттік, қысқы мерзімі қысқа және жұмсақ (қаңтар айының орташа температурасы), ал жазғы мерзімі ұзақ және жылы (шілде айының орташа температурасы). Жылдық жауын-шашын мөлшері . Жылдық жауын-шашынның үштен екісі сәуірден қарашаға дейін жаңбыр түрінде, ал үштен бірі желтоқсаннан наурызға дейін қар мен қырау түрінде жауады.
Фауна
Бұл аймақтағы сүтқоректілерге түлкі, елік, қызыл елік, жабайы шошқа, кірпі, дауыс, қоян және қасқыр жатады. Құстар: қарға, бүркіт, кескілең, лелек және сұңқар.
Флора
Ауданның 20,1 пайызын орман алып жатыр (24 277 гектар). Осы орманның ағаш түрлеріне емен, ағылшын емені, шаған, қайраң, липа және күңгір жатады. Жергілікті өсімдіктердің ішінде бетеге, көктемгі шөп, колокольчик және тамыржоғарғы кірпішшесі бар.
Қорғалатын аумақтар
Суслени, Погребени және Требужениде табиғи қорықтар бар.
Гидросфера
Ауданның өзендері: Нистру, Раут, Ватичи, Кула және Когальник. 162 көл мен тоған бар, ал Желобок ауылындағы бір бұлақ секундына су шығарады. Нистру өзені (Днестр) Жора-де-Мижлоч және Вишкаути ауылдарында суаруға пайдаланылған. Биешті ауылының жанында геологиялық іздеулер Орхей қаласын қамтамасыз ете алатын үлкен су асты көлі табылды.
Демография
2012 жылдың қаңтар айында аудан халқының саны 125 800 адамды құрады, оның 26,6 пайызы қалалық, 73,4 пайызы ауылдық жерлерде тұрады. Туу саны (2010): 1,521 (1000 адамға шаққанда 12,1) Өлім саны (2010): 1,694 (1000 адамға шаққанда 13,5) Өсім қарқыны (2010): 173 (1000 адамға шаққанда -1,4)
Deaths (2010): 1,694 (13.5 per 1,000)
Growth Rate (2010): 173 (−1.4 per 1,000)
Этностық топтар
Этникалық топтар Молдова азаматтарының жалпы санының %-ы * 86,5 румындар * 8,8 украиндер 3,0 орыстар 1,3 гагауздар 0,1 болгарлар 0,1 ромалар 0,1 басқалар 0,3 жарияланбаған 0,17
Түсініктеме: * Молдовалықтар мен румындардың этникалық идентификациясына қатысты пікір қақтығыстары әлі де жалғасуда.
Footnote: * There is an ongoing controversy regarding the ethnic identification of Moldovans and Romanians.
Дін
Христиандар – 98,4%
Православ христиандар – 97,6%
Протестанттар – 0,8%
Баптистер – 0,4%
Жетінші күн адвентистері – 0,2%
Евангелистер – 0,2%
Басқалары – 1,2%
Діні жоқ – 0,4%
Orthodox Christians – 97.6%
Protestant – 0.8%
Baptists – 0.4%
Seventh day Adventists – 0.2%
Evangelicals – 0.2%
Other – 1.2%
None 0.4%
Экономика
Аудан бойынша 40 693 тіркелген кәсіпорын бар. Оның 57-сі – акционерлік қоғамдар, 4606-сы – жеке меншіктегі, 40-ы – мемлекеттік және жеке меншіктің аралас, ал 14-і – шетелдік кәсіпорындар. Өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы аудан экономикасының басым секторлары болып табылады. 30 өнеркәсіптік кәсіпорын бар: 27 өндіруші және үш кен. 2009 жылы 2496 жұмыссыз адам тіркелді. Ауыл шаруашылығы жерлері жалпы аумақтың 82 238 гектарын (67 пайыз) құрайды. Егістік жерлер ауыл шаруашылығы жерлерінің 57 161 гектарын (46,5 пайыз) құрайды. Жеміс бақтары 5 287 гектар (4,3 пайыз), жүзімдіктер 4 461 гектар (3,6 пайыз), жайылымдар 13 288 гектар (10,3 пайыз) және 27 305 гектар (21,2 пайыз) басқа да егінге бөлінген.
Білім
Орхей ауданында 69 білім беру мекемесі бар, ал студенттердің жалпы саны 15 160-қа жетеді. Мұғалімдер даярлау және медициналық колледждерде 1448 студент, ал кәсіптік училищаларда 685 студент оқиды.
Саясат
Орхей ауданы дәстүрлі түрде оңшыл партияларды, ең алдымен АЕИ-ді қолдаған. Соңғы үш сайлаудың нәтижесінде ПЦРМ-ге дауыс берген тұрғындардың үлесі тұрақты түрде төмендеп, АЕИ-дің үлесі 100,6 пайызға артты. + Парламент сайлауының қорытындылары Жыл АЕИ ПЦРМ 2010 68,77% 40,344 24,25% 14,227 2009 жылғы шілде 64,40% 34,880 29,51% 15,982 2009 жылғы сәуір 37,80% 20,115 39,37% 20,952
Мәдениет
Ауданның бес мұражайы, 60 мемлекеттік кітапханасы және 62 қауымдастық орталығы бар.
Денсаулық
Орхей ауданында 430 төсектік аурухана, отбасылық медицина орталығы, 33 отбасылық дәрігерлік кабинет, 14 денсаулық сақтау орталығы және 17 медициналық пункт бар. 246 дәрігер және 836 басқа да денсаулық сақтау қызметкері жұмыс істейді.