Солтүстік Шайенн батыры - Роман Мұрын — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Солтүстік шайен жауынгері, Солтүстік Сухтай, Бичер аралы шайқасында 1868 жылы қаза тапқан Солтүстік шайен жауынгері.

Роман Нос (– 17 қыркүйек 1868), сондай-ақ Құлақ Нос (Woqini және Woquini деп те жазылады), Солтүстік шайеннің тумасы болды. Ол 1860 жылдардағы жазықтық үнді соғысындағы ең ұлы және ықпалды жауынгерлердің бірі саналады. 1820 жылдары тері саудасының гүлденген кезінде дүниеге келген ол жас кезінде Мосешканеценонахе ("Жартылай түндік") деп аталды. Кейіннен ол Вокини есімін алды, ал еуропалық американдықтар оны Роман Нос деп атады. Шаяқта жеңіліссіз саналған бұл қаһарлы жауынгер өзін соншалықты танытты, АҚШ әскері оны бүкіл шайен тайпасының басшысы деп жаңылысты.

Өмірбаян

Құйқа мұрын шамамен 1830 жылы туған және Солтүстік Шайен тайпасының құрамындағы Сухтаи тобынан шыққан. Оны жиі Миниконжу Лакота Сиуксының жалғыз мүйізді басшысының ұлы және Рим мұрын деп аталған Бетті Елік пен Тоқ бұлттардың інісі деп жаңылыстырады. 1864 жылдың қарашасында Сэнд-Крик қырғынынан кейін Құйқа мұрын өз халқының арасында маңызды тұлғаға айналып, Юльсбург шайқасындағы Оңтүстік Вайоминг штатының Орталық бөлігіндегі және Небраска, Батыс Канзас және Шығыс Колорадодағы Плато аймағындағы еуропалық-американдық қоныстарға қарсы жазалау шабуылдарын басқарды. Түпкілікті американдық жазушы және дәрігер Чарльз А. Истман Құйқа мұрын туралы: «1860–1868 жылдар аралығында Орегон жолындағы эмигранттарға одан артық шабуыл жасаған жауынгер болмаған шығар» деп жазған. Көпшілік пікірге қарамастан, Құйқа мұрын ешқашан басшы болған емес, сондай-ақ Шайендердің алты әскери қоғамының бірінің де басшысы болған жоқ. Алайда, жазықтардағы барлық үндістерге ұлы жауынгер ретінде танылған және ұрыс кезінде көшбасшы ретінде мойындалған Құйқа мұрнының беделі ақ адамдар арасында тарады, олар оны Шайен мен АҚШ әскерлері арасындағы көптеген қақтығыстарды бастаған деп есептеді. Бұрық найзалы жауынгерлер қоғамының мүшесі Құйқа мұрын Шайен басшылары мен ақсақалдарының орындарынан үнемі бас тартты және тайпасының ішінде билік қызметін атқармады. Дене бітімі алып болғандықтан, тарихи деректерде Құйқа мұрнының жарқын, қорқынышты мінезі мен шайқастағы шеберлігі туралы көптеген айғақтар бар. 1867 жылдың сәуір айында Форт Ларнедтен тыс жерде генерал Винфилд С. Хэнкоктың хирургі Исаак Коутс Хэнкок пен Құйқа мұрын арасындағы ауызекі қақтығысты байқады. Коутс өзінің күнделігіне былай деп жазды: «Барлық басшылардың ішінде ол өзінің нәсілінің ең жақсы үлгілерінің бірі. Оның бойы шамамен алты фут, денесі күшті және бұлшық еттері дамыған. Оның сыртқы келбеті әскери, әсіресе осы жолы, өйткені ол армия генералының формасын киген. Оның қылышына жеті рет атуға болатын Спенсер карабині ілінген, белбеуіне төрт үлкен әскери револьвер ілінген, ал сол қолында садақ пен жебе ұстаған. Осылай қаруланған және жақсы атқа отырған ол Соғыс құдайының лайықты өкілі болды, және оның мінезі біздің сөйлесуімізді немесе соғысуымызды ойламайтынын анық көрсетті». Құйқа мұрын АҚШ Федералдық үкіметімен келісімдерге қарсы болды, ал басқа басшылар бейбітшілікке шақырды. 1865 жылы Кіші Арканзас келісімі қолданысқа енгеннен кейін Құйқа мұрын оңтүстікке көшіп, достарына – Буль-Берге, Сұр сақалға және Шайен Иттері жасағына өздерінің атамекенді аңшылық алқаптарын Смоки-Хилл өзені мен Республикалық аңғарында қорғауға көмектесуге уәде берді. Ол 1868 жылдың 17 қыркүйегінде Бичер аралы шайқасында Арикари өзеніндегі аралды басып алуға және генерал Форсайттың жасағын жоюға тырысқанда американдық сарбаздардың қолынан қаза тапты. Американдықтар арасында оны көбінесе «Рим мұрын» деп атады. Оның басқа лақап аттары – «Иілген мұрын» және «Ву Кай Най». Құйқа мұрын өзінің құрбылары арасында адал және халқын қорғауға дайын адам ретінде танымал болды. Ол жауларына қарсы күресте шеберлік пен батылдық танытқан жауынгер ретінде де белгілі болды. Құйқа мұрын сонымен қатар өте рухани тұлға болды және Шайендердің дәстүрлі медицинасын қолданды. Құйқа мұрын мен оның құрбылары осы медицина оны қорғап, ұлы жауынгер етті деп сенді. Ол 1868 жылы Бичер аралы шайқасында қаза тапты. «Ол жас кезінде басшы болудан бас тартты, себебі ол кеңесте емес, шайқаста уақытының көп бөлігін өткізді». Құйқа мұрын ешқашан басшы рөлін қабылдамаса да, оның көптеген құрбылары оны өз халқы мен ресурстарын қорғаушы және қорғаушы ретінде құрметтеді. «Рим мұрын – үнді жауынгерлерінің басшысы және Шайен үндістері тайпасының Бұрық найзалы қоғамының мүшесі». Құйқа мұрнының басшылығы, шайқастағы тактикасы және руханилығы оны көптеген адамдарға танытқан бірнеше нәрсе. Ол жас кезінде қайтыс болса да, Құйқа мұрын өз заманында батысқа үлкен әсер етті. Құйқа мұрнының соғысын көрген куәгерлер оның тактикасы мен басшылық қабілеті туралы жоғары бағалады. «Оның жиі қолданатын шайқас тактикасы – мылтық қашықтығындағы әскерлер қатарына көтеріліп, төмен түсіп, олардың қаруларын босатып, оқ-дәрілерін ысырап ету еді». Оның көп шайқастарға кешігіп келуінің себебі, оның баталар алу және соғысқа дайындалу үшін әдеттегіден көп уақыт дұға етуімен байланысты деп есептеледі. Ол өзінің медицинасымен ғана емес, Ақ бұқа жасап берген соғыс қалпағымен де қорғалған деп сезінді. Сондай-ақ, оның соғыс қалпағы мен оның қолданатын медицинасы оның осындай табысты жауынгер болуына себеп болды деп сенді.

Hook Nose was born around 1830 and was a Northern Suhtai, a band within the Northern Cheyenne tribe. A common mistake is to confuse him with a supposed son of the Minniconjou Lakota Sioux Lone Horn and brother of Spotted Elk and Touch the Clouds called Roman Nose. Following the Sand Creek Massacre in November 1864, Hook Nose became a principal figure among his people, leading retaliatory strikes against Euro American settlements at the Battle of Julesburg along the Platte Road and Powder River regions of south central Wyoming and in the Platte valley of Nebraska, western Kansas, and eastern Colorado. The Native American author and physician Charles A. Eastman allegedly wrote of Hook Nose that, "Perhaps no other warrior attacked more emigrants along the Oregon Trail between 1860–1868." Contrary to popular myth, Hook Nose was never a chief, nor a leader of any of the six Cheyenne military societies. However, known to all plains Indians as a great warrior, and the acknowledged leader during combat, Hook Nose's reputation spread among the whites who credited him with initiating most hostilities between the Cheyenne and U. S. military. A member of the Crooked Lance Warrior Society, Hook Nose continually refused seats among the Cheyenne Chiefs and headsmen, and never held a position of authority within his tribe. Physically imposing in stature, there are several historical references to Hook Nose's flamboyant, intimidating personality and battle prowess. Isaac Coates, General Winfield S. Hancock's surgeon, observed a verbal confrontation between Hancock and Hook Nose outside Fort Larned in April 1867. Coates wrote in his journal; "of all the chiefs, he is one of the finest specimens, physically, of his race. He is quite six feet in height, finely formed with a large body and muscular limbs. His appearance, was decidedly military, and on this occasion, particularly so, since he wore the uniform of a General in the Army. A seven shooting Spencer carbine hung at the side of his saddle, four large Navy revolvers stuck in his belt, and a bow, already strung with arrows, were grasped in his left hand. Thus armed and mounted on a fine horse, he was a good representative of the God of War, and his manner showed plainly that he did not care whether we talked or fought "

Hook Nose opposed treaties with the United States Federal Government, while other leaders urged peace. Following the implementation of the Little Arkansas Treaty in 1865, Hook Nose moved south, pledging to assist his friends, Bull Bear, Grey Beard, and the Cheyenne Dog Soldiers, defend their ancestral hunting grounds along the Smoky Hill River and within the Republican Valley. He was killed by American soldiers during the Battle of Beecher Island on September 17, 1868, while attempting to charge the island in the Arikaree River and annihilate General Forsyth's command. He was mostly known as "Roman Nose" among the Americans. Some of his other aliases were Arched Nose and Woo kay nay. Hook Nose was known by his peers as being dedicated and willing to protect his people. Hook Nose was known as a warrior with many skillful and bold tactics to fight against his enemies. Hook Nose was also known to be a very spiritual individual and practiced traditional Cheyenne medicine. Hook Nose and his peers believed it was this medicine that protected him and made him such a great warrior. He died during the Battle at Beecher Island in 1868. "He had refused a chieftaincy when young, on the grounds that he spent the major portion of his time in battle rather than in council". Although Hook Nose never accepted the role of chief, many of his peers respected him as a leader and protector of his people and their resources. "Roman Nose was a leader of Indian warriors and a member of the crooked Lance Society of the Cheyenne Indian Tribe". Hook Nose's leadership, battle tactics, and spirituality are a few things that made him known to many. Although he died fairly young, Hook Nose left an impact on the west during his time. Witnesses of Hook Nose's warfare talked highly about his tactics and leadership abilities. "A common battle tactic of his was to ride up and down the line of army troops within rifle range, getting them to discharge their weapons and waste their ammunition." It is believed the reason he would show up late to most battles was due, in part, in that he spent a longer amount of time than usual in prayer for blessings and to prepare for warfare. Not only was Hook Nose protected by his medicine he gained through ceremony, but he also felt that he was protected by his famous War bonnet that was made and given to him by White Bull. It was also believed that it was because of his war bonnet and the medicine he practiced to be the reason why he was such a successful warrior.

Өлім және болжамды себептері

Ол өзінің рухани тәжірибелері мен соғыс қалпағы арқылы өзінің және айналасындағылардың қауіпсіздікте болады деп сенді. Соғыс қалпағы оны қорғауы үшін, оның сақтауы керек белгілі бір ережелер мен дәстүрлер болды. Хок Ноуз бірдеңе дұрыс емес екенін сезіп: "Маған істемеуге айтылған нәрсе жасалды, мен жеген нан қуырылған табадан темір затпен алынды. Егер мен бұл шайқасқа барсам, әлбетте өлтірілемін" деді.

Соғыс қалпағы

Қиғаш Мұрынға ерекше күш беретініне сенген әсем соғыс бас киімі болған. Кейін Ақ Бұқа деп аталған Айс сиқыршы сол бас киімін жасап, Қиғаш Мұрынға белгілі бір шарттарды сақтаса, ол ақ адамның оқтарынан зардап көрмейтінін айтқан. Қиғаш Мұрын ақ адамдарша қол алыспауы керек еді, сондай-ақ, темір құрал тиген тамақ жемеуі тиіс болған. Айс Қиғаш Мұрынға егер ол осы шарттардың бірін бұзса, соғыста өлтірілетінін ескерткен. Бичер аралы шайқасынан бірнеше күн бұрын Қиғаш Мұрын жақын маңдағы Сиу лагеріне барып, тойға қатысты. Той барысында ол қуырылған нан жеді. Бірақ, нанды пісірген әйел оны табадан алу үшін темір шанышқы қолданған, бұл оның сиқырының шарттарын бұзған. Шайқасқа аттанғанда осы туралы естігенімен, сиқырын қалпына келтіру үшін қажетті тазару рәсімін орындауға уақыты болмады. Сондықтан ол әдеттегідей шайқасқа қатыспай, алыстан бақылады. Шайқас кезінде Ақ Қарсылық деген қарт жауынгер оны белсенсіздігі үшін кінәлады, сол себепті өлетінін білсе де, шайқасқа кіруге шешім қабылдады. Соғыс киімдерін, соның ішінде бас киімін кигеннен кейін, ол аралға шабуыл жасады. Шабуыл кезінде оны жақыннан атқан, сол күні кешке, күн батар алдында көз жұмды. Қиғаш Мұрынның қазасы шайендердің өз жерлерін қорғауға жасаған тырашаларын қиын жағдайға түсірді, бұл 1869 жылдың шілде айында Колорадо штатының Стерлинг қаласының жанындағы Саммит-Спрингс шайқасында Талл-Булл мен Ит Сарбаздарының жеңілісімен аяқталды.