Кіріспе

Роберт Шуманның "Шығармашының махаббаты" (1840 жылы жазылған) ән циклі (Op. 48). Оның 16 әнінің мәтіні Генрих Гейненің 1822–1823 жылдары жазылған және Гейненің "Әндер кітабы" жинағының бөлігі ретінде жарияланған "Лирикалық аралықтарынан" алынған. Франц Шуберттің ("Көркем диген қыз" және "Қыс саяхаты") ән циклдерімен бірге, Шуманның ән циклдері музыка әдебиетіндегі осы жанрдың негізін құрайды.

Көшіргіші: Heine's Lyrisches Intermezzo

"Романтикалық мектеп" атты сатиралық кітабының авторы Гейне неміс романтизмін өткір сынға алды, бірақ оны көбінесе нағыз романтик жазушы деп сипаттайды. Оның кейбір өлеңдерінде, әсіресе "Германия. Қыс ертегісі" (Deutschland. Ein Wintermärchen, 1844) шығармасында, романтикалық лирикалық үлгілер өткір, сатирикалық сипатты жеткізу үшін құрал ретінде қолданылады. "Шиыршықтар махаббаты" (Dichterliebe) Гейненің "Германиясынан" бұрын жазылған және бұл ирониялық көзқарасты көрсетпейді: ғалымдар Шуманның оны қаншалықты білдіруді ниеттенгені туралы әртүрлі пікірде. Гейненің "Лирикалық аралық" (Lyrisches Intermezzo) пролог пен 65 өлеңнен тұрады. Пролог ("Es war 'mal ein Ritter trübselig und stumm – Бір кезде қайғылы және үнсіз болған бір шабандоз болды") күні бойы үйінде мұңайып отыратын, бірақ түнімен оны оның перисі (никси) келінінің келіп, таң атып, оны кішкентай ақынның бөлмесіне (Poetenstübchen) қайтарғанша билеуі туралы айтады. 65 өлеңнің ішінде "Шиыршықтар махаббатынан" таңдалып алынған 16 өлең бар. Соңында ол барлық қайғылы махаббаты мен азаптарын, ескі, жаман өлеңдерін мен армандарының бәрін 12 алыптың теңізге лақтыратын үлкен табытқа салады. Бұл оқиға Шуберттің "Әдемі диірменші" (Die schöne Müllerin) ромасын сәл еске салады, онда кейіпкер цикл бойы өтіп кеткен бұлақта суға батып кетеді.

Әндер циклі

1837 жылы «Дас Бух дер Лидер» екінші басылымы Парижден алғы сөзбен жарық көрді. Әндер 1840 жылы жазылды, ал «Дихтерлибе» атты алғашқы басылымын Петерс 1844 жылы Лейпцигте екі томдық етіп басып шығарды. 1840 жылғы түпнұсқа нұсқасында, 20 әннен тұратын (алғашқыда Феликс Мендельсон Бартольдиге арналған) цикл келесідей ұзын атауға ие болды: «Гедихте фон Генрих Гейне – 20 Лидер унд Гезанге аус дем Лирикалық Интермеццо им Бух дер Лидер («Генрих Гейне поэзиясы – «Әндер кітабындағы» лирикалық интермеццодан алынған 20 лирикалық ән мен әндер»). Шюман бастапқыда Гейне өлеңдеріне 20 ән жазғанмен, алғашқы басылымда олардың 16-сы ғана қамтылды. «Dein Angesicht» (Гейне, №5) – алынып тасталған әндердің бірі. «Auf Flügeln des Gesanges» («On Wings of Song», Гейне, №9) Феликс Мендельсонның музыкалық қоюымен көбірек танымал. Бірінші әннің әйгілі кіріспесі «Im wunderschönen Monat Mai» Клара Вик-Шюманның А минорындағы фортепиано концертінен (1835) тікелей алынған үзінді. Бұл екінші бөлімнің 30-шы тактіндегі үшінші үлесіден 34-ші тактіндегі екінші үлесіне дейінгі бөлігінен алынған. Роберт «Дихтерлибе» ашылуының 1-ден 4-ке дейінгі тактінде сол бірдей тональностьты, мелодиялық үлгіні, ұқсас сүйемелдеу текстураларын, темп пен ырғақтық үлгілерді пайдаланады. Өлеңдердің өте табиғи, тіпті аса сезімталдығы Шюманның миниатюралық хроматизмі мен суспензияларында көрініс береді. Ақынның махаббаты – гүлдердің, армандардың және ертегілердің нәзік тіліне сезімтал жауап беретін жылыжай. Шюман өлеңдердің мәтінін өзінің қажеттіліктеріне бейімдейді, кейде сөздерді қайталайды және жиі қажетті ырғақты беру үшін жолдарды қайта жазады. Сондықтан «Дихтерлибе» – «Лирикалық Интермеццодан» бөлек, бірақ одан туындаған және одан шабыт алған, толыққанды көркем туынды. Шуберттің Гейне әндері үшін мәтін таңдауы басқа тақырыптарға бағытталған. Көбінесе ерлер дауысымен байланысты болғанымен, «Дихтерлибе» сопрано Вильгельмина Шрёдер Девриентке арналған, сондықтан әйел дауысымен орындалуының алғашқы үлгісі осы болып табылады. Лондондағы осы туындының алғашқы толық қоғамдық орындалуын Гарри Планкет Грин, Леонард Борвик есте сақтап орындаған, 1895 жылғы 11 қаңтарда Лондонның Сент-Джеймс залында өткізді.

Әндер

(Бұл жердегі түйіндер Хайне мәтіндерінен жасалған.) "Im wunderschönen Monat Mai" (Хейн, лирикалық интермеццо No 1). ("Мамырдың әдемі айында, гүлдер көктеп шыққанда, жүрегімде махаббат оянды: мамырдың әдемі айында, құстар ән салғанда, мен саған тілегім мен сағынышымды айттым.") "Aus meinen Tränen sprießen" (Хейн No 2). ("Менің көз жасымнан көптеген гүлдер, ал демімнен – құлаққанаттар хоры шығады: Егер сен мені жақсы көрсең, мен оларды барлығын саған жинаймын, ал құлаққанат терезеңде ән салады.") "Die Rose, die Lilie, die Taube, die Sonne" (Хейн No 3). ("Бұрын раушан, қызғалдақ, көгершін және күнге қуанышпен ғашық болғанмын: енді тек кішкентай, әдемі, таза, Біреуді ғана жақсы көремін: сен өзің олардың барлығының бастауысың.") "Wenn ich in deine Augen seh" (Хейн No 4). ("Сенің көздеріңе қарағанда барлық ауыртпалығым мен қайғым жоғалады: аузыңды сүйгенде мен толыққанмын: көкірегіңе жатқанда көктегі қуанышқа толамын: және сен "Мен сені жақсы көремін" десең, қатты жылаймын.") "Ich will meine Seele tauchen" (Хейн No 7). ("Мен жанымды қызғалдақтың тостағанына батырғым келеді, ал қызғалдақ, сыңғырлап, менің сүйіктімнің әнін шырқайды. Ән дірілдеп, қалқып, оның маған сыйлаған құшағындай болады.") "Im Rhein, im heiligen Strome" (Хейн No 11). ("Рейн өзенінде, қасиетті ағыста, ұлы соборымен ұлы қасиетті Кельн көрініс табады. Онда алтын теріге боялған, менің өмірімдегі шатастырғандай жарқыраған бет суреттелген. Гүлдер мен херубимдер біздің ханымның айналасында жүреді: көздері, еріндері мен жақтары менің сүйіктімнің көздеріне ұқсайды.") "Ich grolle nicht" (Хейн No 18). ("Мен сені кінәламаймын, жүрегім күйіп тұрса да, махаббатым мен үшін жоғалып кетті! Алмаздар даласында жарқырап тұрсаң да, жүрегіңнің қараңғылығына бірде-бір сәуле түспейді. Мен оны көптен бері білемін: мен сенің жүрегіңде түнді көрдім, оны жұтып жатқан жыланды көрдім: мен көрдім, сүйіктім, сен қаншалықты бос екеніңді.") "Und wüßten's die Blumen, die kleinen" (Хейн No 22). ("Егер кішкентай гүлдер менің жүрегімнің қаншалықты жараланғанын білсе, олар менің азаптарымды емдеу үшін маған бірге жылар еді, ал жаздағылар мені қуантып ән салар еді, тіпті жұлдыздар да маған жұбаныш айту үшін аспаннан түсер еді: бірақ олар білмейді, өйткені тек Біреу ғана біледі, және ол менің жүрегімді жыртып тастады.") "Das ist ein Flöten und Geigen" (Хейн No 20). ("Құбыз, скрипка және кернейдің шуы естіледі, өйткені олар менің жақын жарымның той биін билейді. Қазандықтар мен шұлықтардың күркірегені естіледі. Арасында жақсы құштарлардың жылап, ыңқылдап жатқанын естисіз.") "Hör' ich das Liedchen klingen" (Хейн No 40). ("Мен сүйіктімнің әнін естігенде, көкірегім қатты қайғыға толады. Қараңғы сағыныш мені орманды төбелерге жетелейді, онда менің тым үлкен қайғы-қасіретім көз жасымды төгуде.") "Ein Jüngling liebt ein Mädchen" (Хейн No 39). ("Бір жігіт басқа қызды таңдаған қызды жақсы көреді, екіншісі басқа қызды жақсы көріп, оған үйленеді. Қызға қызғанақ болып, алғашқы кездескен ең жақсы жігітке үйленді. Бұл ескі әңгіме, және ол әрқашан жаңа: және ол бір жағынан бұрған, ол екіге оның жүрегін сындырады.") "Am leuchtenden Sommermorgen" (Хейн No 45). ("Күндізгі жазғы таңертең мен баққа шықтым: гүлдер сөйлесіп, шыбырдап жатты, бірақ мен үндемедім. Олар маған жанашырлықпен қарап: "Біздің әпкемізге қатыгез болма, сен қайғылы, өлімге батып бара жатқан адамсың" деді.") "Ich hab' im Traum geweinet" (Хейн No 55). ("Мен түсімде жыладым, өйткені сенің қабіріңде екеніңді түсінде көрдім: мен ояндым, ал көз жасым бет-әлпетімнен ағып түсті. Сен мені тастап кеткендей сезініп, түсімде жыладым, оянғанда ұзақ, қатты жыладым. Мен түсімде жыладым, сен әлі де маған жақсы екеніңді армандадым: мен ояндым, тіпті содан кейін менің көз жасымның тасқыны төгілді.") "Allnächtlich im Traume" (Хейн No 56). ("Мен сені әр түнде түсімде көремін, мені достықпен қарсы алып, қатты айқайлап, өзімді тәтті аяғыңа тастаймын. Сен маған қайғылы қарап, сұлу басыңды шайқап, көздеріңнен інжу-маржандай жас тамшылары ағып жатыр. Сіз маған жұмсақ сөз айтасыз және маған кипарис бұтағын бересіз: мен ояндым, ал бұтақ жоғалды, мен сөздің не екенін ұмыттым.") "Aus alten Märchen winkt es" (Хейн No 43). ("Ескі ертегілер алтын түні ұлы гүлдер жарқырап жарқырайтын, ағаштар ән салып, ән шырқаған, бұлақтар би билеп, сүйіспеншілік әндерін шырқаған, сен ешқашан естімеген ғажайып әндер айтылатын, керемет тәтті құштарлық сені құмартатын сиқырлы ел туралы айтады! О, мен тек сол жерге барып, жүрегімді босатсам, барлық азаптан арылып, бата алатын болсам! Иә! Мен көбінесе сол қуаныш елінің түсін көремін: содан кейін таңғы күн келеді, ол түтіндей жоғалады.") "Die alten, bösen Lieder" (Хейн No 65). ("Ескі жаман әндер, және ашулы, ащы түстер, енді оларды жерлеуге берік болайық, үлкен қабір әкелейік. Мен олардың ішіне көп нәрсе саламын, әлі не екенін айтпаймын: қабір Гейдельбергтегі үлкен шарап шелгісінен үлкен болуы керек. Сонымен қатар, Майндағы көпірден ұзын, қалың тақтайлардан жасалған қабір әкелейік. Менімен бірге он екі алыпты әкеліңдер, олар Кельн соборындағы Әулие Христофордан күшті болуы керек. Олар қабірді алып кетуі керек және оны теңізге тастауы керек, өйткені сонша үлкен қабірге үлкен қабір керек. Сіз қабірдің сонша үлкен және ауыр болуын неге білесіз бе? Мен оған махаббатымды және азап-тозақты салам.")

Әдебиетте

Дихтерлибе Джон Маранстың "Ескі зұлым әндер" пьесасында маңызды орын алады. Пьесада жас американдық пианист мансабына қауіп төндіретін шығармашылық дағдарысты жеңу үшін Еуропаға сапар шегеді. Ол өзінің беделді веналық музыкантпен жұмыс істеу арқылы Шуманның музыкасы арқылы мағына мен өнердің мәнін зерттейді. Пьесаның атауы циклдің соңғы әнінен алынған. Бірінші ән, "Im wunderschönen Monat Mai", Хулио Кортазардың "Құпия қарулар" әңгімесінде маңызды рөл атқарады. Майкл Найманның "Әйелін шляпа деп қателескен адам" камералық операсындағы басты кейіпкерлердің бірі "Ich grolle nicht" әнін орындайды. Мария Кунцевиццованың "Cudzoziemka" туындысында "Ich grolle nicht" әні басты кейіпкер үшін шешуші рөл атқарады.