Кіріспе

Шотландтық өнертапқыш, инженер-механик және химик (1736–1819) – өнертапқыш және инженер-механик Джеймс Уотт (/wɒt/; 30 қаңтар 1736 (19 қаңтар 1736 ЕГ) – 25 тамыз 1819) – шотландтық өнертапқыш, инженер-механик және химик. Ол 1776 жылы Томас Ньюкоменнің 1712 жылғы Ньюкомен бу машинасының жетілдірілген нұсқасын – Уотт бу машинасымен жасады, бұл өз туған елі Ұлыбританияда және бүкіл әлемде Өнеркәсіптік революцияның бастауы болды. Гласгоу университетінде аспап жасаушы болып жұмыс істеген Уотт бу машиналарының технологиясына қызығушылық танытты. Сол кезде Джон Смитон сияқты инженерлер Ньюкомен машинасының тиімсіздігін біліп, оны жақсартуға тырысты. Уотт заманауи қозғалтқыштардың цилиндрді үнемі суытып, қыздырып, көп энергияны ысырап ететінін түсінді. Ол жобаны жетілдіріп, жеке конденсаторды енгізді, бұл энергияның ысырабын тоқтатты және бу машиналарының қуатын, тиімділігін және экономикалық тиімділігін күрт арттырды. Соңында, ол өзінің машинасына айналмалы қозғалыс беруге бейімдеп, оны тек су сору үшін ғана емес, басқа да мақсаттарда қолдануға мүмкіндік берді. Уотт өзінің өнертабысын коммерцияландыруға тырысты, бірақ 1775 жылы Мэтью Болтонмен серіктестік құрғанға дейін үлкен қаржылық қиындықтарға тап болды. Болтон мен Уотт фирмасы сәттілікке жетті және Уотт бай адамға айналды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Уотт жаңа өнертабыстарды жасауды жалғастырды, бірақ олардың ешқайсысы оның бу машинасы сияқты маңызды болған жоқ. Уотт ат күші тұжырымын жасағандықтан, күштің SI бірлігі – ватт оның құрметіне аталды.

Ерте өмір және білім

Джеймс Уотт 1736 жылдың 19 қаңтарында Гринок қаласында, Ренфруширде, Агнес Мьюрхедтің (1703–1755) және Джеймс Уотттың (1698–1782) бес баласының ең үлкені ретінде дүниеге келді. Оның анасы беделді отбасынан шыққан, жақсы білім алған және мінезі зор болған, ал әкесі кеме жасаушы, кеме иесі және мердігер болған, сонымен қатар 1751 жылы Гриноктың бас сот өкілі қызметін атқарған. Уатт отбасының байлығы Уатт әкесінің құлдар мен құлдар өндірген тауарларды саудалауының нәтижесінде туды. Уатттың ата-анасы пресвитериандықтар және қатаң келісімді сақтаушылар болған, бірақ діни тәрбие алғанына қарамастан, ол кейін деист болды. Уатттың әкесі Томас Уотт (1642–1734) математика, геодезия және навигация пәнінің мұғалімі болған. Бастапқыда Уоттты анасы үйде оқытты, кейін Гринок грамматикалық мектебіне қабылдады. Онда ол математикаға бейімділігін көрсетті, ал латын және грек тілдері оны қызықтырмады. Бала кезінде Уатт ұзаққа созылған ауруларға шалдыққан, сондай-ақ өмірі бойы жиі бас ауруларынан қиналған. Мектепті бітіргеннен кейін Уатт әкесінің шеберханаларында жұмыс істеді, инженерлік модельдерді жасауда едәуір шеберлік пен дағдысын көрсетті. Әкесі сәтсіз бизнес кәсіпкерліктеріне тап болғаннан кейін Уатт Гринокты тастап, Глазго қаласында математикалық құралдар жасаушы болып жұмыс іздеуге кетті. 18 жасқа келгенде Уатттың анасы қайтыс болды, ал әкесінің денсаулығы нашарлай бастады. Уатт Лондонға сапар шегіп, бір жылға (1755–56) құрал жасаушы ретінде тәлімгерлік алуға мүмкіндік алды, содан кейін Шотландияға оралып, Глазгоның ірі сауда қаласына қоныстанды, өз құрал жасау бизнесін құруға ниеттенді. Ол әлі де жас болғандықтан және толық тәлімгерлік алған жоқ болғандықтан, өзін құрал жасаушы ретінде орнықтыру үшін бұрынғы шебер арқылы қалыптасқан байланыстары болған жоқ. Уатт осы қиын жағдайдан Ямайкадан келген Александр Макфарлейнның Глазго университетіне сыйлаған астрономиялық құралдарының келуі арқасында құтқарылды – бұл құралдарға сарапты күтім қажет болды. Уатт оларды жұмыс жасайтын күйге келтіріп, ақысын алды. Бұл құралдар ақырында Макфарлейн обсерваториясына орнатылды. Кейіннен үш профессор оған университеттің ішінде шағын шеберхана құруға мүмкіндік берді. Ол 1757 жылы басталды, ал физик және химик Джозеф Блэк, сондай-ақ белгілі экономист Адам Смит профессорлардың екеуі Уатттың достары болды. Бастапқыда ол университетте қолданылатын ғылыми құралдарды күтіп жөндеумен, демонстрацияларға көмектесумен және квадранттар өндірісін кеңейтумен айналысты. Ол мыстан жасалған шағылыстыратын квадранттар, параллель сызықтар, таразылар, телескоптарға және барометрлерге бөлшектер жасап, жөндеу жұмыстарын жүргізді. Сэмюэл Смайлс сияқты өмірбаян жазушылар Уатттың Глазгодағы Сауда үйінің қарсылығына байланысты өзін орнықтыру үшін күрескенін айтады, бірақ бұл Гарри Ламсден сияқты басқа тарихшылармен даулы. Бұл кезеңдегі жазбалар толық емес, бірақ Уатт қарсылыққа тап болғаны анық, дегенмен ол білікті металл жұмысшысы ретінде жұмыс істей және сауда-саттық жүргізе алды, бұл "Шекірекшілер" корпорациясы оның мүшелік талаптарына сай екендігіне қанағаттанғанын немесе Уатт олардың тікелей қарсылығын болдырмауға тырысқанын көрсетеді. 1759 жылы ол архитектор және кәсіпкер Джон Крейгпен серіктестік құрып, музыкалық аспаптар мен ойыншықтар сияқты өнімдерді өндіріп, сатуға кірісті. Бұл серіктестік келесі алты жыл бойы жалғасты және 16 жұмысшыны жұмыспен қамтыды. Крейг 1765 жылы қайтыс болды. Кейіннен Алекс Гарднер есімді бір қызметкер бұл істі өз қолына алып, 20 ғасырға дейін жалғастырды. 1764 жылы Уатт өзінің туысы Маргарет (Пегги) Миллерге үйленді, олармен 5 бала болды, олардың 2-сі ересекке дейін өмір сүрді: Джеймс кіші (1769–1848) және Маргарет (1767–1796). Оның әйелі 1773 жылы бала туғанда қайтыс болды. 1777 жылы ол Глазгодағы бояушының қызы Энн Макгрегорға қайта үйленді, олармен 2 баласы болды: Грегори (1777–1804), геолог және минералог болды, және Джанет (1779–1794). Энн 1832 жылы қайтыс болды. 1777 жылдан 1790 жылға дейін ол Бирмингемдегі Регент-Плейсте тұрды.

Уатт пен қазан

Көпшілік арасында кең таралған әңгіме бойынша, Уотт бу машинасының ойлабына қайнап жатқан қазанды көргенде шабыттанған, бу қақпақтың жоғары көтерілуіне себеп болып, осылайша Уоттке будың күшін көрсеткен. Бұл оқиға түрлі нұсқаларда айтылады: кейде Уотт жас бала, кейде ересек, кейде анасының, кейде әпкесінің қазандығы делінеді, бұл оқиғаның шындықтан алыс болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, Уотт бу машинасының авторы емес, ол бұрынғы Ньюкомен машинасының тиімділігін айтарлықтай арттырды, қазіргі кездегі жылу тиімділігінің белгілі қағидаларына сәйкес, жеке конденсатор қосып. Бұл әңгімені, мүмкін, Уотттың ұлы, Джеймс Уотт кіші ойлап тапқан, ол әкесінің есімін сақтап, оның жетістіктерін одан әрі дамытқысы келген. Осы тұрғыдан алғанда, бұл оқиға Исаак Ньютонның ағаштан түскен алмасы және гравитацияны ашқан оқиғасына ұқсас. Бұл әңгіме аңыз болғанымен, Уотт пен қазан туралы оқиғаның негізінде шындық бар. Джеймс Уотт жылу мен будың термодинамикасын түсіну үшін көптеген зертханалық тәжірибелер жүргізді және оның күнделіктерінде бу жасау үшін қазандықты пайдаланғаны жазылған.

Бумен алғашқы тәжірибелер

1759 жылы Уотттың досы Джон Робисон оның назарын қозғалтқыш күш ретінде буды пайдалануға аударды. Шахталардан суды сорғылау үшін шамамен 50 жыл бойы қолданылған Ньюкомен машинасының конструкциясы алғашқы іске асырылуынан бері көп өзгермеген еді. Уатт бумен жұмыс істейтін машинаны ешқашан көрмеген болса да, онымен тәжірибе жүргізе бастады. Ол модель жасауға тырысты, бірақ ол қанағаттанарлықтай жұмыс істемеді, алайда ол тәжірибелерін жалғастырды және осы тақырып туралы барлық ақпаратты жинады. Ол қозғалтқышты түсіну үшін жасырын жылудың – тұрақты температурада энергияны бөліп шығару немесе сіңіру – маңыздылығын түсінді, оны Уатттың досы Джозеф Блэк одан бұрын, бірақ Уатт білмейтін бірнеше жылдар бұрын ашқан болатын. Бу машинасына қатысты түсініктер өте жаңа болды, себебі термодинамика ғылымы ресми түрде дамуға тағы шамамен 100 жыл уақыт керек еді. 1763 жылы Уатттан университеттегі Ньюкомен машинасының үлгісін жөндеуді сұрады. Энергия ысырапқа кетіп отырды, себебі циклдің кейінгі кезеңінде цилиндрдегі қысымды төмендету үшін буды конденсациялау үшін салқын су құйылды. Осылайша, цилиндрді қайта-қайта қыздырып, салқындату арқылы, қозғалтқыш жылу энергиясының көп бөлігін механикалық энергияға айналдырудың орнына ысыраптап отырды. Уатттың 1765 жылғы мамыр айында Гласгоу Грин паркінен өте келе келген маңызды ойы – буды поршеньнен бөлек камерада конденсациялау және цилиндрдің температурасын бу жакетімен қоршап, инъекцияланған будың температурасын сақтау болды. Жұмыс істейтін сияқты дизайнға қарамастан, толық көлемдегі қозғалтқышты жасауда әлі де елеулі қиындықтар болды. Бұл үшін қосымша капитал қажет болды, оның бір бөлігі Қарадан түсті. Одан әрі қолдауды Джон Роубек берді, ол Фолкиркке жақын орналасқан танымал Каррон темір зауытының иесі болды, олар енді серіктестік құрды. Роубек Бонесстегі Киннел үйінде тұрды, сол кезде Уатт үйге жақын коттеджде бу машинасының жетілдіру жұмыстарын жүргізді. Коттедждің қабырғасы және оның жобаларының үлкен бөлігі бүгінге дейін сақталған. Басты қиындық поршень мен цилиндрді өңдеуде болды. Сол кездегі теміршілер қазіргі заманғы машина жасаушыларға қарағанда көбінесе темір ұстаушыларға ұқсады және компоненттерді қажетті дәлдікпен өндіре алмады. Уатттың өнертабысына патент алуға көп қаражат жұмсалды. Қаржылық қиындықтарға тап болған Уатт 8 жыл бойы жұмыс істеуге мәжбүр болды – алдымен геодезист, содан кейін инженер-құрылысшы ретінде. Роубек банкротқа ұшырады, ал Бермингемге жақын орналасқан Сохо зауытының иесі Мэтью Болтон оның патенттік құқықтарын сатып алды. 1775 жылы патентті 1800 жылға дейін ұзарту сәтті жүзеге асты. Болтон арқылы Уатт әлемдегі ең жақсы теміршілерге қол жеткізді. Үлкен цилиндрді тығыз поршеньмен жасау қиындығын Джон Уилкинсон шешті, ол Солтүстік Уэльстің Рексем қаласына жақын Бершамда зеңбірек жасау үшін дәл тесік ашу технологиясын әзірлеген еді. Уатт пен Болтон өте табысты серіктестік құрды – Болтон мен Уатт, ол келесі 25 жыл бойы жалғасты.

Бірінші қозғалтқыштар

1776 жылы коммерциялық кәсіпорындарда алғашқы двигательдер орнатылып, жұмыс істеді. Бұл алғашқы двигательдер сорғыларды қуаттандыру үшін қолданылды және шахтаның түбіндегі сорғы мойынттарын жылжыту үшін тек қана поршеньдік қозғалыс жасады. Бұл жоба коммерциялық тұрғыдан сәтті болды, ал келесі бес жыл бойы Уатт көбінесе Корнуоллдағы кендерден суды сорғылау үшін көптеген двигательдерді орнатумен айналысты. Бұл ертедегі двигательдерді Болтон мен Уотт жасаған жоқ, бірақ басқалар Уатт жасаған суреттерге сәйкес жасады, ол инженер-консультант ретінде қызмет етті. Двигательді орнату және сынақтан өткізуді алдымен Уатт, содан кейін фирманың қызметкерлері қадағалады, ал нақты жұмысты двигательді сатып алушы орындады. Орнатуды қадағалаушылардың қатарында Уильям Мёрдок, Джон Ренни, Уильям Плейфейр, Джон Саузерн, Логан Хендерсон, Джеймс Лоусон, Уильям Брантон, Исаак Перринс және басқалар болды. Бұл үлкен машиналар еді. Мысалы, біріншісінің цилиндрінің диаметрі 50 дюйм, жалпы биіктігі 24 фут болды және оны орналастыру үшін арнайы ғимарат салу қажет болды. Болтон мен Уотт сол жұмысты орындайтын Ньюкомен двигателімен салыстырғанда үнемделген көмірдің құнының үштен бір бөлігіне тең жылдық төлемді талап етті. Бұл өнертабыстың қолданылу аясы Бультонның Уатты поршеньнің поршеньдік қозғалысын ұнтақтау, тоқу және диірмендеу үшін айналу қуатына түрлендіруге шақырғанда айтарлықтай кеңейді. Айналуға қол жеткізудің ең оңай жолы кривошип болғанымен, Уотт пен Болтон патенттің болуына байланысты қиындыққа тап болды, оның иесі Джеймс Пикард және оның серіктестері сыртқы конденсаторға лицензия беруді ұсынды. Уотт бұған қатал қарсылық білдірді және олар 1781 жылы күн және планеталық механизм арқылы патентті айналып өтті. Келесі алты жыл ішінде ол бу двигателіне басқа да жақсартулар мен өзгерістер енгізді. Олардың бірі – поршеньнің екі жағында да кезекпен әрекет ететін қос әрекетті двигатель. Ол буды «кеңейту» әдістерін сипаттады (яғни, атмосфералық қысымнан жоғары қысымда буды пайдалану). Екі немесе одан да көп двигательді біріктіретін күшті двигатель де сипатталды. 1781 және 1782 жылдары бұларға тағы екі патент берілді. Өндіріс пен орнатуды жеңілдететін көптеген басқа да жақсартулар үнемі жүзеге асырылды. Олардың бірі – цилиндрдегі қысымның көлемге қатысты графигін шығаратын бу индикаторының қолданылуы, ол коммерциялық құпия ретінде сақталды. Тағы бір маңызды өнертабыс, Уотт ең мақтанатын, – қос әрекетті двигательдерде маңызды болатын параллель байланыс, өйткені ол цилиндр мойыны мен сорғы үшін қажетті түзу сызықтық қозғалысты, оның ұшы дөңгелек доғада қозғалатын, қосылған тербелістегі сәуледен жасады. Бұл 1784 жылы патенттелді. Двигательдің қуатын бақылауға арналған дроссельдік клапан және 1788 жылы патенттелген центрифугалдық регулятор, оның «қашуына» жол бермеу үшін өте маңызды болды. Бұл жақсартулардың барлығы Ньюкомен двигателінен 5 есеге дейін отынды тиімдірек пайдаланатын двигательді жасады. Қазандықтардың жарылу қаупіне және ағып тұру мәселелеріне байланысты Уатт жоғары қысымды буды пайдалануды шектеді – оның барлық двигательдері атмосфералық қысымға жақын буды қолданды.

Патент сынақтары

Эдвард Булл 1781 жылы Корнуоллда Боултон мен Уотт үшін қозғалтқыштар құрастыруды бастады. 1792 жылы ол өзінің жеке дизайны бойынша қозғалтқыштар жасауды бастады, бірақ оларда бөлек конденсатор болғандықтан Ватт патенттерін бұзды. Ябез Картер Хорнбловер және Джонатан Хорнбловер кіші есімді екі бауырлас та сол шамада қозғалтқыштар жасауды бастады. Басқалары Ньюкомен қозғалтқыштарын конденсатор қосып өзгерте бастады, ал Корнуоллдағы шахта иелері Ватт патенті күшінде бола алмайтынына көз жеткізді. Олар 1795 жылы қиын жағдайға түскен Боултон мен Уоттке төлемдерді тоқтата бастады. Барлығы 21 000 фунт стерлинг (қазіргі күнгі фунт стерлингке шаққанда) қарызының ішінде тек 2 500 фунт стерлинг түсті. Ватт өзінің талаптарын орындату үшін сотқа жүгінуге мәжбүр болды. Ол алғаш рет 1793 жылы Буллға қарсы сотқа шағымданып, талап қойды. Қазылар алқасы Ватттың пайдасына шешім шығарды, бірақ патенттің бастапқы сипаттамасының жарамдылығы мәселесі келесі сотқа қалдырылды. Осы уақытта бұзушылық жасағандарға тыйым салу туралы бұйрық шығарылды, олар патенттен алынатын роялтилерді эскроуға салуға міндеттелді. Келесі жылы өткен сипаттамалардың жарамдылығын анықтау жөніндегі сот отырысы шешімсіз аяқталды, бірақ тыйым салу күшінде қалды және Джонатан Хорнбловерден басқа барлық бұзушылар өз мәселелерін реттеуге кірісті. Хорнбловер 1799 жылы сотқа тартылды, ал төрт судьяның шешімі Ватттың пайдасына болды. Олардың досы Джон Уилкинсон, дәл цилиндрді бұрғылау мәселесін шешкен, бұл өте ауыр жағдай болды. Ол Боултон мен Уотттың білместен 20 қозғалтқыш құрастырған. Олар 1796 жылы бұзушылықты реттеуге келісті. Боултон мен Уотт өзіне тиесілі барлық ақшаны жинаған жоқ, бірақ даулар тараптар арасында тікелей немесе төрелік арқылы шешілді. Бұл сот процестері ақша мен уақыт жағынан өте қымбатқа түсті, бірақ нәтижесінде фирма үшін сәтті аяқталды.

Көшіру машинасы

1780 жылға дейін хаттар мен суреттердің көшірмелерін жасауға тиімді әдіс болмаған. Кейде бірнеше қаламды байланыстырып, механикалық тәсіл қолданылған. Уотт бастапқыда осы әдісті жетілдіруге тырысты, бірақ ол тым қиын болғандықтан бұл жолдан бас тартты. Оның орнына, ол түпнұсқаның бетінен сияны физикалық түрде басқа параққа көшіруді шешті, парақ еріткішпен ылғалдандырылып, түпнұсқаға басылды. Екінші парақ жұқа болуы керек еді, осылайша көшірме жарыққа ұсталғанда сия анық көрініп, түпнұсқаның нақты көшірмесін жасауға болар еді. Уотт 1779 жылы осы процесті әзірлеуге кірісті және сияның құрамын жасау, жұқа қағазды таңдау, арнайы жұқа қағазды ылғалдандыру тәсілін ойлап табу және дұрыс қысымды қолдануға жарамды пресс жасау үшін көптеген тәжірибелер жасады. Бұлардың барлығы көптеген тәжірибелерді қажет етті, бірақ ол көп ұзамай жетістікке жетіп, бір жылдан кейін процесті патенттеді. Уотт Боултонмен (қаржыландыруды қамтамасыз еткен) және Джеймс Кирмен (бизнесті басқару үшін) «Джеймс Уотт және Ко.» деген фирма құрды. Өнертабыстың толықтығына жету үшін оны басқалар жүйелі түрде қолданар алғанша тағы көп жұмыс істеу қажет болды, бірақ бұл келесі бірнеше жылда іске асырылды. Боултон мен Уотт 1794 жылы өз үлестерін ұлдарына берді. Бұл өнім коммерциялық сәттілікке жетті және 20-шы ғасырға дейін кеңселерде кеңінен қолданылды.

Химиялық тәжірибелер

Уатт кішкентай кезінен химияға қызығушылық танытты. 1786 жылдың соңында Парижде жүргенде Клод Луи Бертоледің хлор өндіру үшін тұз қышқылы мен марганец диоксидін қолданған тәжірибесіне куә болды. Ол хлордың сулы ерітіндісі маталарды ағарта алатынын анықтаған және нәтижелерін жариялаған, бұл көптеген әлеуетті бәсекелестердің қызығуын оятты. Уатт Британияға оралғанда, коммерциялық тұрғыдан тиімді процесс табу үмітімен осы бағытта тәжірибелер жүргізе бастады. Ол тұз, марганец диоксиді және күкірт қышқылының қоспасы хлор шығара алатынын анықтады, бұл Уатт үшін арзан әдіс болуы мүмкін еді. Ол хлорды әлсіз сілті ерітіндісінен өткізіп, жақсы ағарту қасиеттеріне ие тұманды ерітінді алды. Біраз уақыттан кейін ол осы нәтижелерді Глазгода ағартушы болып жұмыс істейтін қайын атасы Джеймс МакГригорға жеткізді. Басқа жағдайда, ол өзінің әдісін құпия сақтауға тырысты. МакГригор және оның әйелі Эннимен бірге ол процесті кеңейте бастады, ал 1788 жылдың наурыз айында МакГригор матаны қанағаттандыратын деңгейде ағарта алды. Осы шамада Бертолель тұз бен күкірт қышқылының процесін ашып, жариялады, осылайша ол бәріне белгілі болды. Көптеген басқалар да процесті жақсартумен тәжірибе жүргізе бастады, бірақ оның әлі де көп кемшіліктері болды, олардың ең маңыздысы – сұйық өнімді тасымалдау мәселесі еді. Уатттың бәсекелестері оны процесті дамытуда озып кетті, ал ол жарыстан шықты. Тек 1799 жылы Чарльз Теннант қатты ағарту ұнтағын (кальций гипохлориті) өндіру процесін патенттегеннен кейін ғана коммерциялық сәттілікке қол жеткізілді. 1794 жылы Уатт Томас Беддоустың Бристольдегі Хотвеллс қаласындағы жаңа пневматикалық институтында газдарды өндіруге, тазалауға және сақтауға арналған аппараттар жасау үшін таңдалды. Уатт әртүрлі газдармен тәжірибелер жүргізуді жалғастырды, бірақ 1797 жылға қарай «жасанды ауаның» (жасанды газдардың) медициналық қолданылуы тоқтап қалды.

Сохо құю зауыты

Бастапқыда серіктестік қозғалтқыштардың суреттемелерін және техникалық талаптарын жасап, оларды клиенттердің жеріне орнату жұмыстарын қадағалады. Олар өзіндік бөлшектерді өндірген жоқ дерлік. Уатт өзінің көп бөлігін жұмысын Бірмингемдегі Харперс-Хиллдегі үйінде, ал Болтон Сохо зауытында атқарды. Бірте-бірте серіктестер көбірек бөлшектерді өндіруге кірісті, және 1795 жылы қозғалтқыштарды жасау үшін жаңа құю цехын ашу мақсатында, Сохо зауытынан шамамен бір шақырым қашықтықта, Бірмингем каналының жағасында жер сатып алды. Сохо құю цехы 1796 жылы ресми түрде ашылды, сол кезде Уаттың ұлдары Грегори және кіші Джеймс кәсіпорынды басқаруға белсенді қатысты. 1800 жылы, Уатт зейнетке шыққан жылы, фирма барлығы 41 қозғалтқыш жасады.

Кейінгі жылдар

Уатт 1800 жылы зейнеткерлікке шықты, сол жылы оның негізгі патенты мен Болтонмен серіктестігі аяқталды. Атақты серіктестік ерлердің ұлдары Мэтью Робинсон Болтон мен Джеймс Уотт-младшийге берілді. Ұзақ жылдар бойы фирманың инженері болған Уильям Мердок көп ұзамай серіктес атанды және фирма гүлденді. Уатт зейнеткерлікке шығар алдында да, жартылай зейнеткерлікте болғанда да жаңа өнертабыстар жасауын жалғастырды. Стаффордширдегі Хандсворттағы үйінде Уатт мансарданы шеберхана ретінде пайдаланды және көптеген өнертабыстарын осы жерде жасады. Басқа нәрселермен қатар, ол мүсіндер мен медальондарды көшіруге арналған машиналар ойлап тапты және құрастырды, олар өте жақсы жұмыс істеді, бірақ ол оларды патенттеген жоқ. Ол машинамен жасаған алғашқы мүсіндердің бірі – өзінің ескі досы, профессор Адам Смиттің кішкентай басы болды. Ол азаматтық инженерлік саласына қызығуын сақтап, бірнеше маңызды жобалар бойынша кеңесші болды. Мысалы, ол Глазгодағы Клайд өзенінің астынан су сору үшін иілгіш құбыр салу әдісін ұсынды. Ол екінші әйелімен бірге Франция мен Германияға сапар шекті және Уэльстің орталық бөлігінде, Лананроулдан бір шақырым оңтүстікке қарай орналасқан Долдоулод Хаус (Doldowlod House) имениесін сатып алып, оны жақсартты. 1816 жылы ол өзінің өнертабыстарының нәтижесі болған "Комет" атты бу кемесімен саяхаттап, туған қаласы Гриннокқа қайта оралды. Ол 1819 жылдың 25 тамызында Стаффордширдегі (қазіргі Бірмингемнің бір бөлігі) Хандсворт маңындағы "Хитфилд Холл" (Heathfield Hall) үйінде 83 жасында дүние салды. 2 қыркүйекте Хандсворттағы Сент-Мария шіркеуінің зиратына жерленді. Шіркеу кейіннен кеңейтілді және оның қабірі қазір шіркеудің ішінде орналасқан.

Отбасы

16 шілдеде 1764 жылы Уотт өзінің туысы Маргарет Миллермен (1773 жылы қайтыс болған) үйленді. Олардың Маргарет (1767–1796) және Джеймс (1769–1848) деген екі баласы болды. 1791 жылы олардың қызы Джеймс Миллерге тұрмысқа шықты. 1773 жылдың қыркүйегінде, Уотт Шотландияның таулы аймағында жұмыс істеп жүрген кезде, үшінші баласын күтіп жүрген әйелінің ауыр сырқатына қабілеттенді. Ол дереу үйіне қайтып келді, бірақ әйелі қайтыс болғанын және баласы тірі тумағанын көрді.

Фримасондық

1763 жылы ол Глазго Корольдік аркалы ложасы, №77 Шотландиялық еркін зияткерлер қатарына қабылданды. 1810 жылы бұл ложа таратылды. Оның туған қаласы Глазгода оның құрметіне Масондық ложа аталды – Джеймс Уатт ложасы, №1215.

Мердоктың үлесі

Уильям Мердок 1777 жылы «Бултон және Уотт» компаниясына қосылды. Алғашқыда ол Согодағы үлгілер шеберханасында жұмыс істеді, бірақ көп ұзамай Корнуоллде қозғалтқыштар құрастырумен айналысты. Ол фирманың маңызды бөлігіне айналып, оның жетістіктеріне көп үлес қосты, соның ішінде өзінің маңызды өнертабыстарын жасады. 1992 жылы оның өмірбаянын жазған Джон Гриффитс, Ватттың Мердоктың жоғары қысымды бумен тәжірибелерін тоқтатуы, оның булы жол локомотивтеріндегі жұмысын тежеп тастады деп санайды: Ватт сол кездегі қазандықтардың жоғары қысымда қауіпсіз болмайтынын дұрыс түсінді. Ватт 1781 жылы күн және планеталық берілісті буға, ал 1784 жылы бу локомотивін патенттеді. Бұл екеуінің де Мердок ойлап тапқандығына күшті дәлелдер бар. Дегенмен, Мердок бұл патентке ешқашан қарсылық білдірмеді, ал Бултон мен Уотт фирмасы күн және планеталық тетіктерді айналмалы қозғалтқыштарында пайдалануды жалғастырды, тіпті 1794 жылы кривошип патентінің мерзімі біткеннен кейін де. Мердок 1810 жылы фирманың серіктесі атанды және 20 жылдан кейін 76 жасқа толғанда зейнетке шықты.

Мұра

Бір автордың айтуынша, Джеймс Уатттың бу машинасына енгізген жақсартулары оны "маргиналды тиімділікке ие бастапқы қозғалтқыштан өнеркәсіптік революцияның негізгі механикалық күшіне" айналдырды.

Құрметтер

Уатт өмір сүрген кезеңде зор құрметке ие болды. 1784 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды, ал 1787 жылы Нидерландтың Роттердам қаласындағы эксперименталды философия жөніндегі Батавия қоғамының мүшесі болып сайланды. 1789 жылы ол элиталық топқа, Смитондық азаматтық инженерлер қоғамына сайланды. 1806 жылы Глазго университеті оған құрметті заң докторы дәрежесін берді. Француз академиясы оны корреспондент-мүше етіп сайлады және 1814 жылы шетелдік құрметті мүшесі болды. Уатттың есімі бу машинасының дамуына қосқан үлесі үшін Джеймс Уатт атымен аталады. Ол 1889 жылы Британдық ғылымды дамыту қауымдастығының екінші конгресінде және 1960 жылы салмақтар мен өлшемдер жөніндегі 11-ші жалпы конференцияда Халықаралық бірліктер жүйесінде (немесе "SI") қуат бірлігі ретінде қабылданып, енгізілді. 2009 жылдың 29 мамырында Англия банкі Боултон мен Уатттың жаңа 50 фунт стерлингтік банкнотада бейнеленетінін жариялады. Бұл дизайн Англия банкінің банкнотасында алғаш рет екі портретті көрсетеді, онда екі өнеркәсіпші Уатттың бу машинасы мен Боултонның Сохо зауытының суреттерімен қатар бейнеленген. Әрқайсысына жатқызылған цитаталар банкнотаға жазылған: "Мырза, мен мұнда барлық әлемге қажетті нәрсені сатамын – ҚУАТ" (Боултон) және "Мен бұл машинадан басқа ештеңе ойлай алмаймын" (Уатт). Уатттың бейнеленуі – Англия банкінің банкнотасында шотландтың бейнеленгені екінші рет (алғашқысы – Адам Смит, 2007 жылғы 20 фунт стерлингтік банкнота). 2011 жылдың қыркүйегінде банкноттардың 2 қарашада айналымға түсетіні туралы хабарланды. 2011 жылы ол Шотландияның инженерлік даңқ залына алғашқы жеті кіргендердің қатарында болды.

Ескерткіштер

Уатт Бирмингемдегі Хандсворттың Сент-Мария шіркеуінің аумағында жерленді. Кейіннен шіркеудің оның қабірінің үстінде кеңейтілуі оның қабірінің шіркеу ішінде қалғанын білдіреді. Уатт зейнеткерлікке шыққан кезде пайдаланған шатыр бөлмесіндегі шеберханасы 1853 жылға дейін жабылып, қол тигізбеген күйде қалды, алғаш рет оның өмірбаяны Ж. П. Мюрхед оны көрді. Содан кейін ол кейде барып тұратын болды, бірақ оған қол тигізбей, қасиетті орын сияқты сақталды. Оны Патенттік бюроға беру туралы ұсыныс орындалмады. 1924 жылы үйді бұзуға тура келгенде, бөлме мен оның барлық заттары Ғылым мұражайына тапсырылды, онда ол толыққанды қайта жаңғыртылды. Ол көп жыл бойы келушілерге көрсетілді, бірақ галерея жабылғанда қабырғамен бөлініп, жабылды. Шеберханасы толық сақталып, 2011 жылдың наурыз айында «Джеймс Уатт және біздің әлеміміз» атты жаңа тұрақты Ғылым мұражайының көрмесінің бөлігі ретінде көпшілік назарына ұсынылды. Джеймс Уатттың Гринкокта туған жері ескерткішпен белгіленген. Гринкоктағы басқа ескерткіштерге көшелердің аттары және 1816 жылы Уатттың ғылыми кітаптарын сыйға тартуымен құрылған, оның ұлымен дамытылған Уатт еске алу кітапханасы (кейіннен Джеймс Уатт колледжі болған) кіреді. 1974 жылы жергілікті билік кітапхананы иеленді, қазірде ол Инверклайд аймағының жергілікті тарих жинағы мен мұрағатында орналасқан. Уаттты Глазгодағы Джордж алаңында және Эдинбургтегі Принцс-стритте, сондай-ақ Бирмингемдегі басқа ескерткіштер де еске алады, онда оны Ай тастары және оның құрметіне аталған мектеп еске алады. Джеймс Уатт колледжі бастапқы орналасқан жерінен Килвинг (Солтүстік Эйршир), Финнарт көшесі және Гринкоктағы Уотерфронт, сондай-ақ Ларгстағы спорт кампусын қамтиды. Эдинбургке жақын орналасқан Хериот-Ватт университеті бір кезде Эдинбург өнер мектебі болды, ол 1821 жылы әлемдегі алғашқы механика институты ретінде құрылды, бірақ король Джеймс VI және I-нің 16 ғасырлық қаржыгері Джордж Хериот және Джеймс Уаттты еске алу үшін Корольдік жарғыдан кейін атауы Хериот-Ватт университеті деп өзгертілді. Оның құрметіне ондаған университет және колледж ғимараттары (көбінесе ғылым және технология салаларында) аталды. Мэттью Болтонның үйі, Сохо Хаус, қазір екі ғалымның еңбегін еске алуға арналған мұражай. Глазго университетінің Инженерлік факультетінің бас кеңсесі Джеймс Уатт ғимаратында орналасқан, онда Механика және Ғарыш инженериясы кафедралары орналасқан. Джеймс Экфорд Лаудердің «Джеймс Уатт бу машинасы туралы ойланып отыр» деген үлкен картинасы қазір Шотландияның Ұлттық галереясына тиесілі. Джеймс Уатттың мүсіні Манчестердегі Пикадилли бағында және Лидстегі Сити-скверде орналасқан. Фрэнсис Легат Чантрейдің Уатт мүсіні Вестминстер аббаттығына қойылды, кейіннен ол Сент-Пол соборына көшірілді. Кенотафта жазылған жазудың бір бөлігі: «Джеймс Уатт өз елінің байлығын арттырып, адамның күшін күшейтіп, ғылымның ең көрнекті өкілдері мен әлемге пайда келтіргендердің қатарында биікке көтерілді». Уаттың бюсті Шотландияның Стирлинг қаласындағы Ұлттық Уоллес монументінің Батырлар залында орналасқан. Француз теңіз флотының су асты кемесі French submarine Watt Уатттың құрметіне аталған.