Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс өнертапқышы және механикалық инженер (1858–1913)
German inventor and mechanical engineer (1858–1913)
Рудольф Кристиан Карл Дизель (/ˈdiːzəl/, ; 18 наурыз 1858 – 29 қыркүйек 1913) – дизель отынымен жұмыс істейтін дизель қозғалтқышын ойлап тапқанымен әйгілі неміс өнертапқышы және механикалық инженер. Осы қозғалтқыш пен отын оның атымен аталады.
Rudolf Christian Karl Diesel (/lang/'/d//iː//z//əl//,// // //s//əl/, ; 18 March 1858 – 29 September 1913) was a German inventor and mechanical engineer who is famous for having invented the Diesel engine, which burns Diesel fuel; both are named after him.
Ерте өмір және білім
Дизель 1858 жылы Париждегі Нотр-Дам де Назарет көшесі, 38-де дүниеге келді. Оның ата-анасы Парижге көшіп келген бавариялықтар еді. Теодор Дизель 1848 жылы Бавариядағы Аугсбург қаласынан көшіп кеткен. Ол 1855 жылы Парижде Нюрнберг саудагерінің қызы болған әйелімен танысып, сол жерде былғары бұйымдарын шығаратын болды. Дизель туғаннан кейін көп ұзамай Винсенс шаруа отбасына берілді, ол алғашқы тоғыз айды сонда өткізді. Ол отбасына қайтарылғанда, олар 49-шы пәтерге көшіп барды. Сол кезде Дизель отбасы қаржылық қиындықтарға тап болды, сондықтан жас Рудольф Дизельге әкесінің шеберханасында жұмыс істеуге және клиенттерге былғары бұйымдарын арбамен тасуға тура келді. Ол протестанттық француз мектебінде оқыды және көп ұзамай әлеуметтік мәселелер мен технологияға қызығушылық танытты. 12 жастағы Дизель өте жақсы оқушы болғандықтан, Société pour l'Instruction Elémentaire қола медаліне ие болды және 1870 жылы Ecole Primaire Supérieure-ге түсуді жоспарлады. Сол жылы Франко-пруссия соғысы басталғанда, оның отбасы көптеген басқа немістер сияқты кетуге мәжбүр болды. Олар Лондонға қоныстанды, онда Дизель ағылшын тілді мектепте оқыды. 1890 жылдың басында Дизель әйелі мен балалары Рудольф, Хедди және Эугенмен бірге Берлинге көшіп, Линд компаниясының ғылыми-зерттеу және даму бөлімін басқаруды және басқа да бірнеше корпоративтік кеңестерге қосылуды тапсырды. Ол Linde компаниясының қызметкері болған кезде жасаған патенттерін өз мақсаттары үшін пайдалануға рұқсат етілмегендіктен, ол салқындату саласынан тысқары кеңейді. Ол алғаш рет бумен жұмыс істеді, жылу тиімділігі мен отын тиімділігі жөніндегі зерттеулері аммиак буын пайдалана отырып, бу қозғалтқышын жасауға әкелді. Алайда сынақ кезінде қозғалтқыш жарылып, оның өміріне қауіп төнді. Оның жоғары қысымды цилиндрлердегі зерттеулері темір және болат цилиндрлердің беріктігін сынады. Бірі сынақ кезінде жарылды. Ол ауруханада бірнеше ай жатты, содан кейін денсаулығы мен көзі нашарлап кетті. Дизель фон Линденің лекцияларына қатысқаннан бері Карно циклінің теориялық максималды жылу тиімділігіне жақындайтын ішкі жану қозғалтқышын жобалаумен айналысты. 1892 жылы, бірнеше жыл бойы осы идеямен жұмыс істегеннен кейін, ол теориясын аяқталды деп санады. Сол жылы Дизельге DRP 67207 неміс патенті берілді. 1893 жылы ол 1892 жылдың басынан бастап жұмыс істеп жүрген, қазіргі кездегі бу қозғалтқышын және жану қозғалтқыштарын ауыстыру үшін рационалды жылу қозғалтқышының теориясы мен құрылысы атты трактатын жариялады. Бұл еңбек оның дизельді қозғалтқышты жасаудағы жұмысының негізін қалады. 1893 жылдың жазында Дизель өзінің бастапқы теориясы қате екенін түсінді, бұл оны 1893 жылы түзетілген теорияға тағы бір патент алуға мәжбүр етті. Ол 1978 жылы Автомобиль атақ-даңқының залына енгізілді.
Diesel was born at 38 Rue Notre Dame de Nazareth in Paris, France, in 1858 the second of three children of Elise (née Strobel) and Theodor Diesel. His parents were Bavarian immigrants living in Paris. Theodor Diesel, a bookbinder by trade, left his home town of Augsburg, Bavaria, in 1848. He met his wife, a daughter of a Nuremberg merchant, in Paris in 1855 and became a leather goods manufacturer there. Shortly after his birth, Diesel was given away to a Vincennes farmer family, where he spent his first nine months. When he was returned to his family, they moved into the flat 49 in the Rue de la Fontaine au Roi. At the time, the Diesel family suffered from financial difficulties, thus young Rudolf Diesel had to work in his father's workshop and deliver leather goods to customers using a barrow. He attended a Protestant French school and soon became interested in social questions and technology. Being a very good student, 12 year old Diesel received the Société pour l'Instruction Elémentaire bronze medal and had plans to enter Ecole Primaire Supérieure in 1870. At the outbreak of the Franco Prussian War the same year, his family was forced to leave, as were many other Germans. They settled in London, where Diesel attended an English speaking school. In early 1890, Diesel moved to Berlin with his wife and children, Rudolf Jr, Heddy, and Eugen, to assume management of Linde's corporate research and development department and to join several other corporate boards there. As he was not allowed to use for his own purposes the patents he developed while an employee of Linde's, he expanded beyond the field of refrigeration. He first worked with steam, his research into thermal efficiency and fuel efficiency leading him to build a steam engine using ammonia vapor. During tests, however, the engine exploded and almost killed him. His research into high compression cylinder pressures tested the strength of iron and steel cylinder heads. One exploded during a test run. He spent many months in a hospital, followed by health and eyesight problems. Ever since attending lectures of von Linde, Diesel worked on designing an internal combustion engine that could approach the maximum theoretical thermal efficiency of the Carnot cycle. In 1892, after working on this idea for several years, he considered his theory to be completed. In the same year, Diesel was given the German patent DRP 67207. In 1893, he published a treatise entitled Theory and Construction of a Rational Heat engine to Replace the Steam Engine and The Combustion Engines Known Today, that he had been working on since early 1892. This treatise formed the basis for his work on and development of the diesel engine. By summer 1893, Diesel had realised that his initial theory was erroneous, leading him to file another patent application for the corrected theory in 1893. He was inducted into the Automotive Hall of Fame in 1978.
Жоғалу және өлім
1913 жылдың 29 қыркүйегінде кешке Дизель Лондонға Консолидацияланған дизель өндіру компаниясының мәжілісіне жол тартқан Антверпендегі SS Дрезден кемесіне отырды. Ол кемеде кешкі ас ішіп, шамамен сағат 22:00-де каютасына шегінді, таңғы сағат 6:15-те оятуды сұрады; алайда ол қайтадан тірі көрінбеді. Таңертең оның кабинасы бос болды, төсегі қолданылмаған, бірақ түнгі көйлегі ұқыпты түрде салынған, ал сағаты төсектен көрінетіндей етіп қойылған еді. Оның шляпасы мен ұқыпты бүктелген пальтосы кеменің артқы бөлігіндегі қоршаудың астынан табылды. Дизельдің жоғалып кеткенінен кейін көп ұзамай, оның әйелі Марта күйеуінің саяхаты алдында берген сөмкесін ашты, оны келесі аптаға дейін ашпауды ескерткен еді. Ол ішінде 20 000 неміс маркасы (қазіргі шақта 120 000 АҚШ долларына тең) және олардың банк шоттарында барлық қаржы таусылғанын көрсететін қаржылық құжаттарды тапты. Дизель кемеге алып келген күнделігінде 1913 жылдың 29 қыркүйегіне жасалған крест белгісі, мүмкін өлімді білдіретін болса керек. Дизельдің өліміне қатысты түрлі теориялар бар. Дизельдің өмірбаясын жазған Гроссер (1978) сияқтылар оның өзін-өзі өлтіргенін айтады. Тағы бір пікір бойынша, ол неміс әскерлеріне өзінің өнертабысын пайдалануға эксклюзивті құқық бермегендіктен өлтірілген болуы мүмкін; шындығында, Дизель британдық Корольдік теңіз күштерінің өкілдерімен кездесу үшін Дрезденге келген, олармен британдық суасты кемелерін дизельдік қозғалтқыштармен жабдықтау мүмкіндігін талқылау жоспарында болған. Кейбір теориялар оның сырттай өлімі британ үкіметінің оның британдықтарға қызмет етуін жасыру үшін жасаған алдауы болуы мүмкін екенін айтады. Ол содан кейін Канадаға барып, Монреальдегі Vickers кеме құрылыс компаниясында жұмыс істеп, суасты кемелері үшін дизельдік қозғалтқыштарды сәтті өндіруге қабілеттілігін күрт арттырды. Алайда, барлық түсіндірмелерге дәлелдер жеткіліксіз, оның жоғалуы мен өлімі әлі де құпия болып қалуда. 1950 жылы Жапониядағы дизельдік қозғалтқыштар өндіруші Yanmar компаниясының негізін қалаушы Магокичи Ямаока Батыс Германияға сапар шегіп, Дизельге арналған ескерткіш немесе қабір жоқ екенін білді. Ямаока және Дизельмен байланысы бар адамдар оны құрметтеуге дайындық жұмыстарын бастады. 1957 жылы Дизельдің туғанына 100 жыл толуы мен дизельдік қозғалтқыштың 60 жылдығына орай Ямаока Аугсбургтегі Виттельсбахер паркінде Рудольф Дизельге арналған естелік бақты (Rudolf Diesel Gedächtnishain) ашты, онда Дизель алғашқы техникалық білімін алып, алғашқы қозғалтқыштарын жасаған.
On the evening of 29 September 1913, Diesel boarded the Great Eastern Railway steamer SS Dresden in Antwerp on his way to a meeting of the Consolidated Diesel Manufacturing company in London. He took dinner on board the ship and then retired to his cabin at about 10 p. m., leaving word to be called the next morning at 6:15 a. m.; but he was never seen alive again. In the morning his cabin was empty and his bed had not been slept in, although his nightshirt was neatly laid out and his watch had been left where it could be seen from the bed. His hat and neatly folded overcoat were discovered beneath the afterdeck railing. Shortly after Diesel's disappearance, his wife Martha opened a bag that her husband had given to her just before his ill fated voyage, with directions that it should not be opened until the following week. She discovered 20,000 German marks in cash (US$120,000 today) and financial statements indicating that their bank accounts were virtually empty. In a diary Diesel brought with him on the ship, for the date 29 September 1913, a cross was drawn, possibly indicating death. There are various theories to explain Diesel's death. Some, such as Diesel's biographers Grosser (1978) have argued that he committed suicide. Another line of thought suggests that he was murdered, given his refusal to grant the German forces the exclusive rights to using his invention; indeed, Diesel had boarded Dresden with the intent of meeting with representatives of the British Royal Navy to discuss the possibility of powering British submarines by diesel engine. Another theory is that his apparent death was a ruse staged by British government to cover his defection to the British cause, and that he then went to Canada, worked for the Vickers shipyard in Montreal and was responsible for a sudden acceleration in its ability to produce a successful Diesel engine for submarines. But evidence is limited for all explanations, and his disappearance and death remain unsolved. In 1950, Magokichi Yamaoka, the founder of Yanmar, the diesel engine manufacturer in Japan, visited West Germany and learned that there was no tomb or monument for Diesel. Yamaoka and people associated with Diesel began to make preparations to honour him. In 1957, on the occasion of the 100th anniversary of Diesel's birth and the 60th anniversary of the diesel engine development, Yamaoka dedicated the Rudolf Diesel Memorial Garden (Rudolf Diesel Gedächtnishain) in Wittelsbacher Park in Augsburg, Bavaria, where Diesel had undertaken his early technical education and original engine development.
Мұра
Дизель қайтыс болғаннан кейін оның қозғалтқышы көп дамыды және көптеген қолданыстарда бу поршеньді қозғалтқыштың маңызды жаңаруына айналды. Дизельді қозғалтқыш бензин қозғалтқышына қарағанда күшті конструкцияны қажет еткендіктен, авиацияда қолданылуы шектеулі болды. Дегенмен, дизельдік қозғалтқыш стационарлық қозғалтқыштар, ауыл шаруашылығы машиналары, жалпы алғанда, тас жолсыз машиналар, су асты кемелері, кемелер, содан кейін локомотивтер, жүк көліктері және қазіргі заманғы автомобильдер сияқты көптеген басқа да қолданыстарда кеңінен таралды. Дизельді қозғалтқыштардың артықшылығы – олар автокөліктерге арналған басқа ішкі жану қозғалтқыштарына қарағанда отынды тиімдірек пайдаланады, бұл жылудың көбірек бөлігін механикалық жұмысқа айналдыруға мүмкіндік береді. Дизель көмір шаңы немесе өсімдік майын отын ретінде пайдалануға қызығушылық танытқан, тіпті оның қозғалтқышы жеміс майымен жұмыс істеген. Бұл отындар жақсырақ балама болмаса да, 2008 жылы отын бағасының өсуі және қалған мұнай қорына қатысты алаңдаушылық өсімдік майы мен биодизельді кеңінен қолдануға алып келді. Дизельді қозғалтқыштарда қолданылатын негізгі отын – шикі мұнайды тазартудан алынатын дизель отыны. Дизель бензинге қарағанда қауіпсіз, себебі оның тұтану температурасы шамамен 79,4 °C (175 °F) жоғары және ол жарылмайды.
After Diesel's death, his engine underwent much development and became a very important replacement for the steam piston engine in many applications. Because the Diesel engine required a more robust construction than a gasoline engine, it saw limited use in aviation. However, the Diesel engine became widespread in many other applications, such as stationary engines, agricultural machines and off highway machinery in general, submarines, ships, and much later, locomotives, trucks, and in modern automobiles. Diesel engines have the benefit of running more fuel efficiently than any other internal combustion engines suited for motor vehicles, allowing more heat to be converted to mechanical work. Diesel was interested in using coal dust or vegetable oil as fuel, and in fact, his engine was run on peanut oil. Although these fuels were not better replacements, in 2008 the rise in fuel prices coupled with concerns about remaining petroleum reserves, led to the more widespread use of vegetable oil and biodiesel. The primary fuel used in Diesel engines is the eponymous diesel fuel, derived from the refinement of crude oil. Diesel is safer to store than gasoline, because its flash point is approximately 79.4 °C (175 °F) higher, and it will not explode.
Өсімдік майының дизельді қозғалтқышқа отын ретінде пайдаланылуы
Дизельдік қозғалтқыштар құрлық және теңіз жұмыстарына арналған кітабында Дизель былай деді: "1900 жылы Otto компаниясы француз үкіметінің ұсынысымен арахис майымен жұмыс істейтін шағын дизельдік қозғалтқышты көрмеге қойды, ол өте жақсы жұмыс істеді, бірақ бұл фактіні көп адам білмеді. Мотор әдеттегі майлар үшін жасалған еді және ешқандай өзгеріссіз өсімдік майымен жұмыс істеді. Мен жақында осы тәжірибелерді үлкен көлемде толығымен сәтті және бұрынғы нәтижелерді толығымен растап қайта жасадым."
In a book titled Diesel Engines for Land and Marine Work, Diesel said that "In 1900 a small Diesel engine was exhibited by the Otto company which, on the suggestion of the French Government, was run on arachide [peanut] oil, and operated so well that very few people were aware of the fact. The motor was built for ordinary oils, and without any modification was run on vegetable oil. I have recently repeated these experiments on a large scale with full success and entire confirmation of the results formerly obtained."
Шығармалары
Рудольф Дизель: Бу машинасының орнына және қазіргі танымал жану қозғалтқыштарын алмастыруға арналған ұтымды жылу машинасының теориясы мен құрылысы. Спрингер, Берлин, 1893, Рудольф Дизель: Дизель қозғалтқышының пайда болуы. Спрингер, Берлин, 1913. Рудольф Дизель: Солидаризм: Адамның табиғи экономикалық құтқарылуы, Ольденбург, Берлин/Мюнхен, 1903. (PDF)
Rudolf Diesel: Theorie und Konstruktion eines rationellen Wärmemotors zum Ersatz der Dampfmaschine und der heute bekannten Verbrennungsmotoren. Springer, Berlin, 1893,
Rudolf Diesel: Die Entstehung des Dieselmotors. Springer, Berlin 1913. Rudolf Diesel: Solidarismus: Natürliche wirtschaftliche Erlösung des Menschen, Oldenbourg, Berlin/München 1903. (PDF )