Кіріспе

Яһуди дінінде тойланатын мерекелер: Грегориан күнтізбесі бойынша яһуди мерекелері, сондай-ақ яһуди мейрамдары немесе Ямим Товим (ימים טובים, немесе жекеше Йом Тов, транслитерацияланған еврейше [/lang/'/j//ɔː//m// /'/t//ɔː//v//, //j//oʊ//m// /'/t//oʊ//v/]), еврей күнтізбесі бойынша яһудилер тойлайтын мерекелер. Олар үш көзден алынған діни, мәдени және ұлттық элементтерді қамтиды: мицвот («Құдайдың бұйрықтары»), раввиндік талаптар, иудаизм тарихы және Израиль мемлекеті. Яһуди мерекелері еврей күнтізбесінде жыл сайын бірдей күндерге келеді, бірақ Грегориан күнтізбесінде күндері өзгереді. Себебі еврей күнтізбесі – күн мен айдың циклдарына негізделген (күн-ай күнтізбесі), ал Грегориан күнтізбесі – күн күнтізбесі. Әр мереке аптаның белгілі бір күндері ғана бола алады, көбінесе төрт, бірақ Тевет және Шеват айларындағы мерекелер үшін бес, ал Ханука үшін алты (еврей күнтізбесіндегі апта күндері). + Яһуди мерекелерінің мерзімдері Мереке Атауы Мерзім Рош-ха-Шана 5 қыркүйек – 5 қазан Йом-Кипур 14 қыркүйек – 14 қазан Суккот (жеті күннің біріншісі) 19 қыркүйек – 19 қазан Шемни Атцерет 26 қыркүйек – 26 қазан Симхат Тора 27 қыркүйек – 27 қазан Ханука (сегіз күннің біріншісі) 28 қараша – 27 желтоқсан Ту Бишват 15 қаңтар – 13 ақпан Пурим 24 ақпан – 26 наурыз Шушан Пурим 25 ақпан – 27 наурыз Йом ха-Алия 21 наурыз – 20 сәуір Пасха (жеті/сегіз күннің біріншісі) 26 наурыз – 25 сәуір Йом ха-Шоа 8 сәуір – 7 мамыр Йом ха-Ацмаут 15 сәуір – 15 мамыр Лаг ба-Омер 28 сәуір – 28 мамыр Йом Йерушалаим 8 мамыр – 7 маусым Шавуот 15 мамыр – 14 маусым Цом Таммуз 25 маусым – 25 шілде Тиша б’Ав 16 шілде – 15 тамыз Ту б’Ав 22 шілде – 21 тамыз

Топтастыру

Кейбір терминдер мерекелер тобы үшін өте жиі қолданылады. Еврей тіліндегі "Йом Тов" термині, кейде "байрам күні" деп аталады, әдетте, шәмбеде тыйым салынған барлық іс-әрекеттерге тыйым салынатын, тамақ дайындауға байланысты кейбір әрекеттерден басқа, Киелі кітапта белгіленген алты мереке күнін білдіреді. Бұл Құтқарылу мейрамының бірінші және жетінші күндерін (Қытайдан шығу 23:15, 5Мұса 16:16), Шавуоттың бірінші күнін, Рош Хашананың екі күнін, Суккоттың бірінші күнін және Шмини Ацзереттің бірінші күнін қамтиды. Израиль жерінен тыс жерлерде, "Диаспораның екінші Йом товы" (Йом тов шени шел галуёт – сөзбе-сөз мағынасында) атымен белгілі екінші күнгі мерекелер, оның ішінде Симхат Тора да, осы топқа кіреді. Көптеген жағдайларда, тіпті тамақ дайындауға тыйым салынған Йом Кипур да осы топқа қосылады. Диаспорада екі күндік Йом Тов мейрамын сақтау дәстүрі шамамен б.з.б. 300 жылдан бері сақталып келеді. Ағылшын тіліндегі "Жоғары қасиетті күндер" немесе "Жоғары мерекелер" термині Рош Хашана мен Йом Кипурды біріктіреді. Оның еврейше аналогы – "Құрмет күндері" ("Days of Awe") – икемдірек: ол тек осы мерекелерге, немесе он күндік тәубеге, немесе Элул айының басынан басталып (сирек жағдайларда) Шемини Атзеретке дейін аяқталатын, жалпы тәубе кезеңіне қатысты болуы мүмкін. "Үш қажылық мереке" (שלוש רגלים немесе ḥaġim) термині Құтқарылу мейрамына (Қымызсыз нан мейрамы / Мацот мейрамы), Шавуот пен Суккотқа қатысты. Осы топтауға Суккотқа Шемини Атзерет пен Симхат Тора да әдетте кіреді. "Жылдық цикл" ("Маағал Хашана" – מעגל השנה) – одан да жалпы термин, әсіресе білім беру орталарында еврей күнтізбесін, ай сайынғы оқиғаларды, мицвот пен минахимдерді, сондай-ақ жыл бойында болатын философиялық материалдарды зерттеу үшін қолданылады.

"Жұмыс" демалыс күндері мен Киелі кітапқа негізделген мерекелерде

Шаббат пен Киелі кітаптағы мерекелердің ең айқын ортақ ерекшелігі – осы күндері 39 мелахоттан бас тарту талабы. Мелахха көбінесе «жұмыс» деп аударылады, бірақ «жаратылысқа қатысты, құрылысшылық еңбек» деп аудару дұрыс болар. Мелахха халахада (иудей заңында) яһудилер шөлде саяхаттап жүрген кезде Табутты (Киелі шатырды) салғанда қолданылған 39 түрлі еңбек ретінде анықталады. Дәстүрлі және ортодоксал иудаизмде: Шаббат және Йом Кипур күндерінің барлығында мелахха тыйым салынған. Шаббатқа жатпайтын апта күндеріне келген Йом Кипурдан басқа мерекелерде көптеген мелаххаға тыйым салынған. Тамақ дайындауға қатысты кейбір мелаххаға рұқсат беріледі. Хол ха-Моэд кезінде мелаххаға тікелей тыйым салынбайды. Дегенмен, мелахха тек мерекенің қалған бөлігін жақсарту немесе үлкен қаржылық шығынға жол бермеу үшін қажетті жағдайларда ғана шектелуі керек. Басқа күндері мелаххаға ешқандай шектеу қойылмайды. Принцип бойынша, консервативті иудаизм мелаххадан бас тарту талабын ортодоксал иудаизммен бірдей түсінеді. Бірақ, іс жүзінде консервативті раввиндер мелаххаға қатысты тыйымдарды ортодоксал билік органдарынан өзгеше шешеді. Дегенмен, әлемдегі кейбір консервативті/Мазорти қауымдастарында Шаббат пен мерекелерді сақтау ортодоксал сақтауға өте жақын. Соған қарамастан, Солтүстік Америкадағы консервативті қауымдастықтардың көпшілігі, тіпті консервативті стандарттар бойынша да, өздерін Шаббатты сақтаушылар деп санамайды. Сонымен қатар, реформалық және реконструкционистік иудаизмнің жақтастары дәстүрлі халахты, демек мелаххаға қатысты шектеулерді міндетті деп қабылдамайды. Осы сипаттамаларға сәйкес келетін яһудилер мелаххадан тек өздері қалаған жағдайларда ғана бас тартады. Шаббат пен мерекелік еңбек шектеулері пикуах нефеш жағдайларында, яғни адам өмірін құтқару үшін жасалатын іс-әрекеттерде әрқашан еске алынады. Ең бастысы, егер адам өмірін құтқару үшін кез келген әрекет жасау қажет болса, Шаббатқа қатысты шектеулер бірден және ешқандай тартынбастан алынып тасталады. Өмірге қауіп төнген, бірақ дереу емес жағдайларда, Шаббат еңбегіне қатысты шектеулерді бұзу мүмкіндігінше азайтуға тырысу керек. Бұл саланың заңдары күрделі.

Киелі кітап мейрамдарының екінші күні

Тора еврей күнтізбесінде мерекелерді атап өту үшін бір күнді көрсетеді. Дегенмен, Шаббат пен Йом Кипурдан басқа, Киелі кітаптан шыққан мерекелер Израиль жерінен тыс жерде екі күн сақталады, ал Рош Хашана тіпті Израильдің ішінде де екі күн сақталады. Еврей күнтізбесіндегі мерекелер Торада "айдың y күні x" деп көрсетілген. Сәйкесінше, мерекенің дұрыс күнін белгілеу үшін алдымен y айдың басталуын анықтау қажет. Еврей күнтізбесіндегі айлар ай фазаларына байланысты, және бастапқыда шофардың үнімен жарияланған деп есептелген. Кейіннен, Синедрио куәгерлердің жаңа айдың жарығын көргендері туралы куәлігін алды. Содан кейін Синедрио өз отырыс орындасынан алыс тұратын еврей қауымдастықтарына жаңа ай жарияланғанын хабарлады. Осы ақпаратты таратудағы кешігулер екінші мереке күнін сақтау дәстүріне әкелді. Рош Хашана. Мерекелік саяхаттарға шектеулер болғандықтан, елшілер мереке аяқталғанға дейін Синедриодан шыға алмайтын. Осылайша, Синедриодан алыс тұратын адамдар жаңа ай жарияланғаны туралы хабарды елшілер келгенге дейін естімейтін. Сәйкесінше, Рош Хашана әлемнің барлық жерінде алдыңғы айдың басынан есептелген екі күн сақталады. Үш Паломничестволық мереке. Суккот пен Пасах өз айларының 15-ші күніне сәйкес келеді. Бұл елшілерге жаңа ай жарияланғаны туралы қауымдарға хабарлауға екі апта уақыт берді. Әдетте, олар осы уақыт ішінде Израильдің көп бөлігіне жететін, бірақ Бабыл немесе теңіз арқылы алыс жерлерге жетпеуі мүмкін. Осының салдарынан, бұл мерекелер Израильде бір күн, ал Израильден тыс жерде екі күн (алдыңғы айдың басынан есептелген екі күн) сақталады. Бұл дәстүр "yom tov sheni shel galuyot", яғни "диаспорадағы мерекелердің екінші күні" деп аталады. Шавуот, Пасахтан бастап елуінші күн ретінде есептелетін, жоғарыда айтылған мәселеге тікелей қатысты емес, өйткені Пасахтың "дұрыс" күні сол кезде белгілі болады. Дегенмен, Талмуд Шавуотқа, Пасахтың жетінші күніне және Шмини Ацеретке де осы ережені қолданады, тұжырымдылық үшін. Йом Кипур екі күн бойы ораза ұстаудың қиындығына байланысты ешқандай жерде екі күн сақталмайды. Шаббат күнтізбелік күндік санауға негіделмейді, ол әдетте жеті күндік аралықтармен сақталады. Сәйкесінше, Шаббат күніне қатысты ешқандай күмәндік болмайды және оны екі күн сақтаудың қажеті жоқ. Реформалық және Реконструкционистік яһудиліктегі жақтастары әдетте мерекелердің екінші күнін сақтамайды, бірақ кейбіреулері Рош Хашананың екі күнін сақтайды.

Селихот

Еллул айы, Рош-Хашанаға дейінгі кезең, тәубе етуге ыңғайлы уақыт деп есептеледі. Сондықтан, күнделікті дұғаларға, сенбі күнінен басқа, Селихот деп аталатын қосымша тәубе дұғалары қосылады. Сефард яһудилері осы дұғаларды Еллул айының әр жұмыс күнінде оқиды. Ашкеназ яһудилері Рош-Хашанаға дейінгі соңғы жексенбіде (немесе сенбі түнінде) бастап, кем дегенде төрт күн оқуға мүмкіндік беретіндей оқиды.

Асерет Емей Тешууа: " Күнәдан қайтқан он күн "

Тишридің алғашқы он күні (Рош Хашананың басынан Йом Кипурдың соңына дейін) Өкініштің он күні (עשרת ימי תשובה, Асерет Йемей Тешува) деп аталады. Осы уақытта, Йом Кипурға дайындалып, яһудилердің тәубе етуі, жасаған істерін талдауы және басқа адамдарға және Құдайға қарсы жасаған күнәлары үшін өкініш білдіруі "өте лайықты". Бұл тәубе, қосымша дұғалар жасау, Құдай алдындағы істерін мойындау, ораза ұстау, өзін-өзі зерделеу және зедақа "қайырымдылыққа" көбірек араласу немесе оған садақа беру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Пурим - Қатан

Пурим Катан (פורים קטן) (әд.ғ.с., "кіші Пурим") - толық жылда бірінші Адар айының 14 және 15-і күндері тойланады. Бұл күндер мерекелік көңіл-күйдің аздап артуымен, ораза ұстауға тыйым салумен және діни ғұрыптардағы шамалы өзгерістермен ерекшеленеді.

Таанит Эстер Естер оразасы

Таанит Естер (תענית אסתר) немесе "Естер оразасы" Естер мен оның сарайының патшаға рұхсатсыз барып, оны және Хаманды дастарқанға шақыруға дайындалған кезде ұстаған оразаның құрметіне аталған. Бұл ораза сол оразаны, сондай-ақ Естер кітабында кейін айтылған, яһудилер жауларымен шайқасуға дайындалғанда ұсталған оразаны еске түсіреді. Бұл ораза басқа шағын оразалар сияқты сақталады (жоғарыдағы Цом Гедалияға қараңыз). Әдетте Адар айының 13-і күні, Пурим мерекесінің қарсаңында ұсталатын болса, егер Адар айының 13-і күні сенбіге түсетін болса, бұл ораза Адар айының 11-і күніне, яғни бейсенбіге ауыстырылады.

Пурим және Шушан Пурим

Пурим (פורים) Естер кітабындағы оқиғаларды еске түсіреді. Басты мерекелер немесе еске алу рәсімдері: Мегилланы оқу. Дәстүр бойынша, Мегилла Пурим күні екі рет оқылады – кешке және таңертең. Ашкеназдықтардың әдеті бойынша, оқу кезінде Хаманның аты айтылғанда олар наразылық білдіретін дыбыстар шығарады. Мишлоах Манот – достар мен көршілерге тамақ және сусын сыйлықтарын беру. Матанот Лаэвионим – кедейлер мен мұқтаждарға сыйлық беру. Пурим мейрамы (Сеудат Пурим немесе Пурим Сеуда). Бұл мейрамға дәстүрлі түрде алкогольдік ішімдіктер ішіледі, көбінесе көп мөлшерде, бірақ еврей ғалымдары тіпті мас күйде де барлық діни заңдарды сақтау қажеттігін ескерткен. Осы басты еске алу рәсімдерінен бірнеше дәстүрлер пайда болды. Пурим оқиғасын сахналау кең таралған дәстүрдің бірі. Пурим ойынының (Пурим шпиль) бастауы осыдан, бірақ ол тек осы тақырыппен шектелмейді. Костюмдер мен маскалар кию де өте кең таралған. Бұл Пурим ойындарынан туындаған болуы мүмкін, бірақ оның пайда болуына қатысты бірнеше теория бар, көбінесе Пуримнің ғажайыптарының «жасырын» табиғатына байланысты. Пурим карнавалдарының түрлі түрі де дәстүрге айналды. Израильде қаланың басты көшесінде «Ад Д’ло Яда» деп аталатын мерекелік шерулер өтеді. Ең ірісі және танымал – Холон қаласында. Көптеген еврейлер Пуримді 14 адар күні тойлайды, яғни жауларын жеңгеннен кейін тойланатын күн. Шушан қаласындағы еврейлер жауларымен бір күн артық соғысқандықтан, онда Пурим бір күн кейін, Шушан Пуримі деп белгіленген күні тойланады. Бұл салт «қабырғалы қалаларға» дейін тарады. Қазіргі уақытта Шушанда (Суш, Иран) еврейлер тұрмайды, ал Шушан Пуримі тек Иерусалимде толыққанды сақталады. Сафед және Тиберия сияқты қалалар да Шушан Пуримін ішінара тойлайды. Басқа жерлерде Шушан Пуримі мейрамның аздап ұзаруымен, ораза ұстауға тыйым салумен және діни ғұрыптардағы шағын өзгерістермен белгіленеді.

Нисан айы

Нисан айы көбінесе ерекше қуанышпен байланысты ай саналады. Дәстүр бойынша, осы ай бойына Таханун намазы оқылмайды, көптеген қанағатсыздық көрсететін амалдар (жанзаға сөз сөйлеу сияқты) тоқтатылады және ерікті ораза ұстауға рұқсат етілмейді. Дегенмен, кейбір шаралар өзгеріп отыруы мүмкін.

Құтқарылу мейрамының қарсаңы және тұңғыштар оразасы

Құтқарылу мерекесіне дейінгі күн (Ерев Песах, "Пасах қарсаңы") үш себеппен маңызды: Бұл күні Құтқарылу мерекесіне қатысты барлық дайындықтар, әсіресе ашытқылы тағамның (хамец) жойылуы аяқталуы керек. Атап айтқанда, қалған хамецті іздеу рәсімі Ерев Песах кешінде жүргізіледі, ал барлық қалған хамец таңертең жойылған, кездейсоқ орынға жіберілген немесе жарамсыз деп есептеледі. Бұл күн – Тұңғыш ұлдардың оразасы (תענית בכורות) ретінде белгіленеді. Яһудилер, олардың арасында тұңғыш ұлдары барлар, Құдайдың оныншы жазасын еске алу үшін ораза ұстайды, сол кезде ол мысырлықтардың тұңғыш ұлдарын өлтірді, ал яһудилердің тұңғыш ұлдарын аман қалдырды. Алайда, бұл ораза сеудат мицвамен, яғни міндетті іс орындалғандығын тойлайтын тамақпен тоқтатылады. Сондықтан, көптеген тұңғыш яһудилер ораза ұстау қажеттілігін болдырмау үшін осы күні мұндай тамаққа қатысады. Иерусалимдегі ғибадатхана тұрған дәуірде, Пасах құрбаны (Құтқарылу мерекесінің құрбаны) 14 нисан күні түстен кейін Пасах түнінде жеуге дайындалып жасалатын. Құтқарылу мерекесінің аптасы бойында хамец (ашытқылы тағам) жеуге рұқсат етілмейді, тіпті оны иеленуге де болмайды, бұл ізраилдіктердің Мысырдан соншалықты асығыс кеткендігінің естелігі, олардың наны көтерілуге уақыт таппады. Құтқарылу мерекесіне дейін діншіл яһудилер өз үйлерінен және кеңселерден барлық хамецті алып тастауға бар күштерін жұмсайды. Хамецтен аулақ болумен қатар, бұл мерекеге тән ерекше рәсім – седер. Седер, яғни "рет", Құтқарылу мерекесінің бірінші түнінде және Израильден тыс жерлерде екінші түнінде оқылатын белгілі бір ретпен жүргізілетін тамақ. Бұл тамақ ерекше ырымдық тағамдарымен – маца (ашымаған нан), марор (ащы шөптер) және төрт стақан шараппен, сондай-ақ дұға мәтіні, нұсқаулық және оқулық қызметін атқаратын Хагда кітабымен танымал. Құтқарылу мерекесінің седеріне қатысу – яһудилердің ең көп тараған рәсімдерінің бірі, тіпті олардың дінге аз қатысы бар немесе дінге қатаң ұстанбайтын жағдайларында да. Құтқарылу мерекесі Израильде жеті күн, ал Израильден тыс жерлерде сегіз күнге созылады. Мерекенің соңғы күні (Израильден тыс жерлерде соңғы екі күні) Қызыл теңіздің екіге бөлінуіне арналған, дәстүр бойынша бұл оқиға Құтқарылу мерекесінің жетінші күнінде болған.

Құтқарылу мейрамы

Песах Шени (פסח שני) ("Екінші Пасха") – Торада Құтқарылу мерекесінде құрбандыққа арналған қошқарды (Корбан Песах) ұсына алмағандарға екінші мүмкіндік беру үшін белгіленген күн. Иерусалимнен алыс болған немесе ритуалдық тұрғыдан таза емес болғандықтан құрбандыққа қатыса алмаған адамдар ғана оған қатыса алатын. Бүгінде кейбіреулер Песах Шениде маццо жеу дәстүрін сақтайды, ал кейбіреулері діни ғұрыпта шағын өзгерістер жасайды.

7 қазанды еске алу күні Апат және темір соғыстың семсерлері

24 тишри (егер 24 тишри сенбі күнімен сәйкес келсе, 25 тишри). Израиль үкіметі бұл ұлттық еске алу күнін 2024 жылдың наурызында белгіледі. Бұл күн 2023 жылы ХАМАС бастаған Израильге жасалған шабуылда және Израиль-ХАМАС соғысында қаза тапқандарды еске алуға арналған.

Этностық мерекелер

Израиль үкіметі Израильдегі еврей қауымдастықтарының үш дәстүрлі мейрамын ресми түрде мойындайды. Бұл күндерді Израильден тыс өздерінің қауымдастықтары да сақтайды. Мимуна марокколық яһудилер арасында мереке ретінде басталып, түрік және парсы яһудилерінде де ұқсас тойланулар бар. Бұл мейрамдар Құтқарылу мерекесінен кейінгі күні аталады, сол күні әдеттегі тамақ ("хамец") жеуге рұқсат етіледі. Израильде Мимуна мерекесі соңғы жылдары кеңінен тарады, шамамен екі миллион яһуди оны тойлауға қатысады деп есептеледі. Құтқарылу мерекесінің соңғы кешінде тойлаушылар еврей және еврей емес достары мен көршілерінің үйлеріне барып, қонаққа шақырылады. Әртүрлі дәстүрлі тағамдар дайындалады және сәттілік пен береке символы ретінде әсем заттар көрнекті орынға қойылады. Келесі күні барбекю жасау және пикниктер мерекелік шаралардың ең көп таралған түрлерінің бірі болып табылады. Сехаран күрд яһудилерінің Құтқарылу мерекесінен кейінгі күні басталатын, бірнеше күндік табиғат фестивалі болған. Олар ауылдарынан шығып, бірнеше күнге кемпинг жасап, тамақтанып, сусындап, табиғатта серуендеп, ән салып, би билеген. 1950 жылдары осы қауым Израильге қоныс аударғаннан кейін оның сақталуы тоқтатылды, бірақ соңғы жылдары қайта жандандырылды. Алайда, Мимуна мерекесі Израильде кеңінен таралғандықтан, Сехаран мерекесі Шол ХаМоэд Сукотқа көшірілді. Сигд Бета Исраэль (Эфиопия) қауымы арасында Йом Кипур мерекесін сақтаудың бір түрі ретінде пайда болды. Қазіргі уақытта бұл қауым Йом Кипурмен қатар оны да сақтайды, оның күні 29 Хешван, Йом Кипурдан 49 күн өткен соң. Бұл мереке Йом Кипур, Шавуот және басқа да мерекелермен ортақ белгілеріне ие. Сигд Нинемия кітабының 8-тарауында сипатталған ораза, оқу және дұға рәсіміне негізделген, онда яһудилер Бабыл тұтқындығынан кейін Израильге оралғаннан кейін діни міндеттемелерге қайтадан бейімделді. Эфиопияда қауым тау шаңырағына жиналып, Иерусалимге оралу үшін дұға ететін. Қазіргі Сигд Иерусалимнің ескі қаласына көрініс ашатын жағалау бойында өтеді. Күннің соңы мерекелік оразаны бұзумен аяқталады.