Кіріспе

Тарнов ауданы, Польша

Мощице – Польшаның Тарнов қаласындағы өнеркәсіптік аудан. 1920 жылдары мұнда Ұлттық азотты қосылыстар зауыты орналасқан. Қазіргі уақытта кәсіпорын Grupa Azoty S. A. ретінде жұмыс істейді және оның Капитал тобы Тарнов, Полице, Кендзержин-Козьле және Пулавы қалаларында орналасқан елдегі ең ірі химиялық синтез зауыттарын біріктіреді. Сонымен қатар, ол минералды тыңайтқыштар, құрылыс пластификаторлары, сондай-ақ ОХО спирттері мен пластификаторларының Польша мен Еуропадағы жетекші өндірушісі болып табылады. Ауданның атауы тікелей осы зауыттарды салудың бастамашысы – химик, өнертапқыш, саясаткер, 1926-1939 жылдары ІІ Польша Республикасының президенті, профессор Игнатий Мощицкийдің тегінен шыққан. Евгений Квиатковский – химик, өнеркәсіп және сауда министрі, вице-президент, ІІ Польша Республикасындағы Мемлекеттік қазына министрі, 1930-1935 жылдары Мощицедегі Ұлттық азот қышқылы зауытының директоры болған. Мощице тұрғындары өнеркәсіптік зауыттың жұмысынан туындаған теріс әсерлерді сезінбеуі үшін жобаланған, сондықтан мұнда көптеген жасыл аймақтар мен парк (бақша қала) бар. Қазіргі уақытта Мощице – Тарновтың ең ірі және маңызды аудандарының бірі. Онда дамыған спорттық-демалыс инфрақұрылымы бар: қалалық стадион, ашық Олимпиадалық бассейні бар бассейн кешені, бірнеше футбол алаңы және спорт залы (Jaskółka Hall). Өнеркәсіптік зауыттардың жанында орналасқандығы Мощицеде мәдени өмірдің дамуына ықпал етеді, мысалы, Мощице өнер орталығы, онда театрлық қойылымдар қойылады және көптеген концерттер ұйымдастырылады.

Мощицаның тарихы

Аудан Świerczków ауылы мен Dąbrówka Infułacka аумағында салынған. 1927 жылдың 12 наурызында үкімет Ұлттық азот қышқылы зауытын салу туралы шешім қабылдады. 1927 жылдың мамыр айында “зауыттық тұрғын үйлер” құрылысы басталды. 1929 жылдың 29 маусымында Świerczków және Dąbrówka ауылдарының біріктірілген аумақтары Моścice деп аталды. 1930 жылдың қаңтар айында Польша Республикасының президенті Игнатий Мощицкийдің қатысуымен Ұлттық азот қышқылы зауыты ресми түрде ашылды. Оның алғашқы техникалық директоры Ромуальд Вовконович болды. 1931 және 1934 жылдары “Nasz Dom” және “Osiedle” кооперативтері құрылды. Моścice коммунасы 1934–1954 жылдары тәуелсіз жұмыс істеді. 1934 жылдың 2 маусымында президент Игнатий Мощицкий және епископ Францишек Лисовскийдің қатысуымен “Za torem” тұрғын үй кешенін салу актісі жасалды. Жаңа тұрғын үй кешенінің басты осі – қазіргі Норвида көшесі (бұрынғы Jaracza), сол кездегі танымал функционализмге тән жазық шатырлы үйлермен салынған ауыл (“Osiedle” кооперативі). Осы кезде Збилитовская көшесіндегі жалпы білім беретін мектептің құрылысы да басталды (соғыстан кейін “Ósemka” деп аталды). 1936 жылы Chemiczna және Zbylitowska көшелерінде медициналық амбулаторияның құрылысы басталды, ол “na górce” амбулаториясы деп белгілі болды. 30-шы жылдардың екінші жартысында “Nasz Dom” кооперативі жұп үйлердің құрылысын жүргізді. Бұл құрылыс соғыс аралық кезеңде салынды. Соғыстан кейінгі Моścice құрылысының ерекшелігі: жүйелі (бір жоба бойынша салынған үйлер), симметриялық, бірдей қоршаулар, көше бойындағы ағаштар, біртекті боялған фасадтар.

Ескерткіштер

Евгений Квиатковскийдің 1931-1935 жылдары Ұлттық азот қышқылдары зауытының (қазіргі Grupa Azoty) директоры болған бюсті. Ескерткіш кейіпкердің портреттік бейнесін көрсетеді. Бюст 126 x 76 см өлшемді тікбұрышты тұғырға орналастырылған. Концепция Гдынядағы Евгений Квиатковский ескерткішінің көрінісімен байланысты. Тұғырды жасаған суретші, мүсінші профессор Станислав Свэхович 248 см ұзындығы және 110 см ені бар, диагональ бойымен динамикалық түрде өтетін жолақ немесе лента ұсынды, бұл Екінші Польша Республикасы кезеңінде Евгений Квиатковский бейнелеген Көрерлік және Әрекетті символдайды. Бюсттің ені 172 см. Бронзадан құйылған бюст, ал тұғыры 216 см биіктіктегі гранит блогынан жасалған монолит. Тұғырдың кеңейуі тағы 8 см. Евгений Квиатковскийдің мүсіні поляк өнеркәсібінің негізін дамытудың рухының ірі бейнесі болып табылады. Ескерткіштің ресми ашылуы 2012 жылдың 9 қазанында, Grupa Azoty S. A. құрылғанының 85 жылдығын тойлау күні Польша Республикасының президенті Бронислав Коморовский және Евгений Квиатковскийдің немересі Джулита Мацеевич Рысь жасады. Ұлттық азот қышқылдары зауытының (қазіргі Grupa Azoty S. А.) обеліскі 1930 жылдың 18 қаңтарында Польша Республикасының президенті, үкімет өкілдері және епископ Леон Валенганың қатысуымен ашылды. 1939 жылдың қыркүйегінде немістер зауытты басып алған кезде екі жұмысшы тақтаны жасыруға шешім қабылдады. Демонтаждау кезінде ол шамамен 10 бөлікке бөлінді. Жұмысшылар оларды 1989 жылға дейін сақтап келді. 1990 жылдың 12 қазанында тарихи тақтаның көшірмесі, тікбұрышты тұғырға орнатылған, сонда орнатылып, ресми түрде Тарновтағы Azoty әкімшілік ғимаратының алдында ашылды. Толық емес түпнұсқа тақта Grupa Azoty S. A. мұражай коллекциясында сақталған. Көрмеге келушілерге оның материалдық емес құндылығына байланысты қол жетімді емес. Е. Квиатковский атындағы саябақтағы Евгений Квиатковский мен Игнатий Мощицкийдің бюстері. Соғыс аралық кезеңдегі өнеркәсіп архитекторларының бюстері шамамен 68 см биіктікте. Мүсіндер қоладан жасалған және шамамен 160 см биіктіктегі құмтас монолиттерге орнатылған. Олардың орналасқан жері ретінде Тарновтың ең әдемі сарайларының бірі – Квиатковский вилласының айналасындағы саябақ таңдалды. Вилланың ішінде Евгений Квиатковскийдің бюсті де бар. 1931-1935 жылдары директор Квиатковский тұрған тұрғын үй залында 160 см-ге жуық ентелепті бар, онда соғыс аралық кезеңдегі ең құрметті саясаткерлердің бірінің бюсті орналасқан. Бюсттің биіктігі шамамен 60 см, қоладан жасалған. Жобаның авторы және бюсттің орындаушысы – профессор Станислав Свэхович, суретші-мүсінші. Бұл бюст 2012 жылы ашылды. "За торем" тұрғын үй кешенін салуға арналған құрылыс актісінің орнатылған тасы 1934 жылы ашылды. "За торем" тұрғын үй кешенінің тұрғындарының күш-жігерінің арқасында тұрғын үй кешенінің құрылысы фактісін және тәуелсіздіктің 80 жылдығын еске алу үшін құрылыс актісі орнатылған жерге ескерткіш тас орнатылды. Грей Ранк скаут шебері Винсенти Мучаның есімдік саябақтағы мүсіні. Ол 1998 жылы орнатылған бетон тұғырына орнатылған, пішіні ретсіз гранит тастан жасалған. Таста мармар тақтайшасы бар, сол жағында скауттық айқыш, оң жағында скаут анты ойылып жазылған. Жобаны Эдвард Купиняк ойлап тапты. Ескерткіш Мощице және Grey Rank солдаттары тұрғын үй қорының бастамасымен тұрғызылды. Ескерткіш – сұр ранктің кесенесі. Ескерткіш обелиск астындағы іргетастан және төрт тақтадан тұрады. Олардың біріншісінде 1939-1945 жылдары Гитлермен соғысып қаза тапқандар деп жазылған, келесілерінде қаза тапқандардың есімдері, тегі, псевдонимдері және жасы жазылған. Ескерткіштің қалған бөліктері – екі іргетас, олардың артында Миечислав Яструнның "Сіз қанмен және үмітпен жазған тарих кітабы боласыз" деген мәтіні бар қабырға бар. Жобаны Жацек Сумара орындады, ал өндірушілер Тарновтағы Zakłady Azotowe (қазіргі Grupa Azoty S. А.) және Chemobudowa. Ескерткіш 1975 жылдың 30 қыркүйегінде ашылды. 1989 жылғы саяси өзгерістерден кейін бағаналарға (папалық крестің негізінде) крест қойылды, ал әшекейлік элементтерге: Ақ бүркіт, Скаут белгісі, 1944 жылғы Польшамен күрестің белгісі және Әскери бүркіт орнатылды. Dagarama көзқарасына сәйкес кеңістіктік формалар. 2011 жылы Марцин Зарзека жасаған төрт кеңістіктік форма 1965 және 1967 жылдары кеңістіктік формалар биенналесінде жасалған осылардан шабыттанды. Сонымен қатар, олар сәулетші-көрерлік Ян Глузак Дагараманың құрылыс жобаларының көшірмелері болып табылады. Вильгельм Саснальдың кеңістіктік формасы. Бұл цементпен жалғастырылған 14 бетон шеңберден тұратын пирамида. Олардың бірінде 1983 жылдың 28 наурызы күні жазылған, бұл "болмаған қауіпті" символдайды. Мүсін Тарнов Мощице теміржол станциясының оң жағында орналасқан. Дизайнердің көзқарасына сәйкес, мүсін жасырылуы керек болғандықтан, ағаштар мен бұталармен қоршалған және уақыт өте келе ұмытылуы керек болғандықтан "жолдан тыс" жер таңдалды. Вильгельм Саснальдың кеңістіктік формасы 2010 жылдың 28 тамызында ашылды.

Тарихи ғимараттар

Квиатковский вилласы (бұрынғы Химик үйі) – Жарзебинова көшесі, 9 мекенжайында орналасқан нысан. Ол 1979 жылғы 17 желтоқсандағы Воеводстволық ескерткіштерді сақтаушының шешімімен ескерткіштер тізіліміне енгізілген мәдени ескерткіш мәртебесіне ие. Вилланың бақша кешені 192 м² аумақта екі учаскеде орналасқан: 27/13 учаскесі 10 779 м² жерді алып жатыр, ал 27/21 учаскесінің ауданы 19 412 м². Ғимарат Евгений Квиатковский атындағы саябақтың (8,34 га) аумағында орналасқан. Квиатковский вилласы 1927–1928 жылдары Конрад Клос архитектордің жобасы бойынша салынған. Құрылысын инженер Антони Кильбасински мен компаниясының құрылыс кеңсесі жүргізді. Ол неоклассицизм элементтерімен модернистік стильде салынған. Бұл бір қабатты, үш осьті, екі бөліктен тұратын, жартылай жертөлелі, бастапқыда шатырлық кеңістігі бар, шығыс жағындағы тікбұрышты ғимарат. Сарайдың пайдалы ауданы шамамен 320 м², үй-жайлар шамамен 180 м², көлемі 1260 м³. Квиатковский вилласының қасбеті: төрт бағаналы портигі бар үзілістер; қоршаулы балюстрадалы карниз, бұрыштарында тас вазалар. Солтүстік қасбетінің алдыңғы бөлігі тұрақты, бес осьті, кішкентай қуыс портигі бар, бірінші қабатта төрт бағанмен сүйенген жарты шар тәрізді балкон орналасқан. Оңтүстік, баққа қараған қасбеті тұрақты, бес осьті, үлкен жарты шар тәрізді террасасы бар, ол саябаққа ашылады, желдеткіш тәрізді баспалдақтарымен және бірінші қабатта бағандармен сүйенген тікбұрышты балконымен жабдықталған. Бастапқыда Квиатковский вилласы Мощицедегі Ұлттық азоттық қосылыстар зауытының алғашқы бас директорлары үшін бақшасы бар жайлы кеңсе пәтері ретінде пайдаланылды. Евгений Квиатковский сапары барысында осы виллада тұрған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бұл ғимарат өкілдік қонақ үй болды. Соғыс кезінде ол зауыттың неміс бас директорының штабы және неміс әскери соты Feldgericht-тің штабы болды. Соғыстан кейін оның бөлмелері, мысалы, Мощицедегі ZHP тобы, Зауыт кеңесі, Воеводстволық Ұлттық кеңес, Қалалық Ұлттық кеңес, Дене шынықтыруды дамыту қауымдастығы, Зейнеткерлер клубы, Химия өнеркәсібі инженерлері мен техниктерінің SITPChem қауымдастығы, Польша туристік ландшафт қауымдастығының зауыт бөлімшесі, туристік жабдықтарды жалға беру, Краков технологиялық университетінің бөлімшесі, AGH ғылым және технология университетінің бөлімшесі, Тарнов Мощицедегі Zakłady Azotowe зауытының сауда бөлімі, Тарнов Мощицедегі Zakłady Azotowe зауытының лицензиялық бөлімі, сондай-ақ ОНТ экспорттық кеңсесі және Тарнов Мощицедегі Zakłady Azotowe зауытының техникалық қолдау кеңсесі пайдаланды. Сарай бақшасының кешенін күрделі жөндеу 2010–2011 жылдары жүргізілді. Қазіргі уақытта Квиатковский вилласы өкілдік функциясын атқарады. Меншік иесі – Grupa Azoty S. A. “Касьйно” мейрамханасы – 1936–1938 жылдары салынған қоғамдық ғимарат кешені. Құрылыс модернистік стильде осьтік, симметриялық композицияда жүзеге асырылды, ол негізгі ғимараттан және оңтүстік жағында аула мен саябақ бар екі бүйір қанатынан тұрады. Бастапқыда ғимарат Мощицедегі мемлекеттік азоттық қосылыстар зауытының (қазіргі Grupa Azoty S. A.) қызметкерлері үшін кеңсе казиноы болды. 1947 жылғы 15 қарашада виллада зауыт демалыс бөлмесі ашылды, онда хобби театр тобының қойылымдары көрсетілді. 1956 жылы “Жаңа Казино” ғимараты, өйткені ғимарат осылай аталды, қоғамдық орталық қызметін атқара бастады, сондықтан басқа атауы “Ескі қоғамдық орталық” болды. Ғимарат 1950 жылдары мәдени орталық ретінде жұмыс істеді. Кейін ол гастрономиялық нысанға (негізгі ғимарат) айналдырылды. Бүйір қанаттарында, мысалы, PTTK Azoty клубы, Grupa Azoty S. A. -дегі Tytus Chałubiński атындағы HDK клубы, Тарновтағы химия өнеркәсібі инженерлері мен химиктері қауымдастығының бөлімшесі, авариялық қызмет бөлімшесі орналасқан. Бұл нысан Квиатковский көшесі, 20 мекенжайында орналасқан. “Ескі казино” – 1929 жылы Мощицедегі Фермерлік клуб қоймасының тапсырысы бойынша қазіргі Хемчизна көшесі, 16-да салынған ғимарат. 1950 жылдары “Азот” кинотеатры “Ескі казинода” орналасқан. [2l] Қазіргі уақытта бұл нысанда Краковтағы Ұлттық архивтің Тарнов бөлімшесінің кеңсесі орналасқан. Ғимаратты жаңа функцияға бейімдеу жұмыстары 1985–1991 жылдары жүргізілді. Тополова көшесінің оңтүстік жағында жасанды құмтастан құйылған алты метрлік, овалды тас орындықтар орналасқан. 1929 жылғы орындықтардың тастан жасалған шарлармен әсемделген, жай ғана пілленіп салынған орындықтары мен тіректері бар. Олардың материалы мен формасы олардың 1930 жылы поляк модернизмі рухында, формалар мен материалдардың заманауилығын XVIII және XIX ғасырлардың аяғындағы классикалық сәулет және бау-бақ өнерімен үйлестіретін стильде жасалғанын көрсетеді.

Өнеркәсіп

Мощице қаласында орналасқан Grupa Azoty компаниясы Польшадағы ірі химиялық синтез секторындағы ең ірі топ болып табылады, сонымен қатар Еуропадағы химиялық сектордағы негізгі холдингтердің бірі. Зауыттардың тарихы 1927 жылға дейін жетеді, онда Польша Республикасының президенті Игнатий Мощицкийдің бастамасымен үкімет Тарновқа жақын жерде Ұлттық азоттық қосылыстар фабрикасын салуға рұқсат берген шешім қабылдады. Мощице қаласының құрылуы да осымен байланысты – 1929 жылы инвестиция аяқталған аумақта орналасқан Świerczków және Dąbrówka Infułacka ауылдарының біріктірілген аймағы осылай аталды. 1930 жылы Ұлттық азоттық қосылыстар фабрикасы ашылды, ал 1933 жылы ол Хорзовдағы Ұлттық азоттық қосылыстар фабрикасымен біріктірілді. Мощицедегі кәсіпорынның директоры, Евгений Квиатковский, Мощице және Хорзовтағы азот қосылыстарының біріккен зауыттарына жетекшілік етті. Ұлттық азоттық қосылыстар фабрикасы Польшадағы соғыс аралық кезеңдегі ең маңызды және ең ірі инвестициялардың бірі болды және Орталық өнеркәсіптік аудан шеңберінде жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер кәсіпорынды басып алып, оны "Stickstoffwerke Moscice" деп атады. Соғыстан кейін 1948 жылы фабрика қайтадан жұмыс істей бастады. 1950 жылдары компания 6 жылдық экономикалық жоспар бойынша жұмыс істеді. Кәсіпорынның одан әрі дамуы мен жаңғыртылуы 1960, 70 және 80 жылдары жүзеге асты. 1991 жылы зауыттар Мемлекеттік қазынаға қарасты акционерлік қоғамға айналды. 2001-2007 жылдар аралығындағы қайта инвестициялау және сәтсіз жекешелендіру әрекеттерінен кейін, 2006 жылдың 5 наурызында Zakłady Azotowe in Tarnów Mościce S. A. (қазіргі Grupa Azoty S. A.) басқармасы Варшава қор биржасына ену туралы шешім қабылдады. Уақыт өте келе, 2008 жылдың 30 маусымындағы қор биржасындағы компанияның дебюті оның одан әрі дамуы үшін ғана емес, сонымен қатар поляк химия өнеркәсібін консолидациялау үшін де маңызды күш болды. 2010 жылдың мамыр айында Grupa Azoty Польшаның химия өнеркәсібін консолидациялаушы рөлін алды. 2014 жылы Польшаның ең ірі екі химия зауытын біріктіру процесі аяқталды. Осылайша Grupa Azoty Capital Group құрылды, оның негізгі бірлігі – Tarnów қаласында орналасқан Grupa Azoty S. A. Grupa Azoty құрамына Grupa Azoty POLICE, Grupa Azoty PUŁAWY, Grupa Azoty ZAK, Grupa Azoty SIARKOPOL сияқты басқа да кәсіпорындар кіреді, сонымен қатар шетелдік сатып алулар портфолиоға неміс компаниясы Grupa Azoty ATT Polymers GmbH-ны қосуға мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта Grupa Azoty-да елуден астам басқа да компаниялар бар немесе олармен байланысты, оларда азшылық үлесіне ие. Grupa Azoty келесі индекстерге кіреді: WIG, WIG30, mWIG 40, WIG Poland, WIG CHEMIA, Варшава қор биржасының Respect индексі, сондай-ақ Халықаралық MSCI Emerging Markets және FTSE Global Equity Index Series Emerging Markets.