Кіріспе
Американдық футболда T формациясы (қазіргі қолданыста көбінесе толық үй формациясы деп аталады, кейде Robust T) – шабуылдаушы команда қолданатын, үш жүгіршінің қақпашыдан шамамен бес ярд қашықтықта тізіліп, "Т" әрпін құрайтын формация. T формациясының Power T (екі тығыз ұшты қолданылатын), Pro T (бір тығыз ұшты және бір кең қабылдағышы бар) немесе Wing T (жүгіршілердің бірі (немесе қанатты) тығыз ұштың артында бір қадам және жанында тұратын) сияқты көптеген нұсқалары жасалған. Бұл формациялардың кез келгенін бастапқы арақашықтықпен – шамамен жеті ярдтық алдыңғы қатармен, немесе Split T арақашықтығымен қолдануға болады, онда шабуыл сызығының ойыншылары бір-бірінен алыс тұрады және сызықтың жалпы ұзындығы 10-16 ярдты құрайды.
In American football, a T formation (frequently called the full house formation in modern usage, sometimes the Robust T) is a formation used by the offensive team in which three running backs line up in a row about five yards behind the quarterback, forming the shape of a "T". Numerous variations of the T formation have been developed, including the Power T, where two tight ends are used, the Pro T, which uses one tight end and one wide receiver, or the Wing T, where one of the running backs (or wingback) lines up one step behind and to the side of the tight end. Any of these can be run using the original spacing, which produced a front of about seven yards, or the Split T spacing, where the linemen were farther apart and the total length of the line was from 10 to 16 yards.
Тарих
Т формациясы американдық футболдағы ең көне шабуылдық формация деп жиі айтылады және оны 1882 жылы Уолтер Камп ойлап тапқан деген мәлімдеме бар. Бірақ, алға пастың заңдастырылуымен, бастапқы Т формациясы бір қанатты формациялар сияқты басқа формациялардың пайдасына ескірді. 1930 жылдары кішірек, лақтыруға ыңғайлы доптың және қолмен допты берудің (snap) ойлап табылуы Т формациясының қайта жандануына себеп болды.
Жаңғыру
Т-тәсілінің бастапқы нұсқасы қазір сирек қолданылады, бірақ ол 20 ғасырдың бірінші жартысында табысты болды. Бұл формация ойынды жылдамдатып, нәтижелілігін арттырды. 1945 жылғы маусымға дейін қабылданған ереже өзгерісінің арқасында бұл формацияға қолдау көрсетілді, нәтижесінде квотербек енді сызықтан кем дегенде 5 ярд қашықтықта тұруға міндетті емес. Т-тәсілін 1940 жылы Кларк Шонесси басқарған Стэнфорд университеті, ал Франк Лихи басқарған Нотр-Дам университеті танымал етті; «Fighting Irish» 1940 жылдары төрт ұлттық чемпионатты жеңіп алды, ал 1950 жылдары Оклахома университеті қатарынан 47 ойын жеңіп, үш ұлттық чемпионатты иеленді. Бұл формация Чикаго «Бears» командасының да негізгі құралы болды, олар команда құрылған 1920 жылдан бері Т-тәсілін қолданды, 1940 жылғы НФЛ чемпионатында «Washington Redskins» командасын 73:0 есебімен жеңіп, одан кейін команданың әншілігінде мәңгілікке қалдырды. Шонесси «Бears» командасына «Redskins» командасына қарсы ойынға дайындалуға көмектесті. Оны «Т-тәсілінің әкесі» деп атайды.
Қазіргі қолданысы
Бүгінде сирек қолданылса да, Т формациясының негізгі жаңалықтары шабуылдық футболға әлі де басымдық етеді. Т формациясында квотербек алғаш рет ортадан допты алып, содан кейін оны жүгірушіге беруге немесе артқа шегіліп, пастыңға беруге мүмкіндік алды. 1940 жылдарға дейін басқа шабуылдық схемаларда квотербек (көбінесе «қорғаушы артқы» деп аталған) негізінен блокер ретінде қолданылды, ал допты беру әдетте жартылай немесе артқы жүгірушіге жасалатын. Мысалы, 1942 және 1943 жылдары Даңқ залына енген Сэмми Бау және Сид Лакман екеуі де Associated Press All-Pro командасына іліккен – Бау артқы жүгіруші ретінде, ал Лакман квотербек ретінде. Т формациясында ортадан допты алатын квотербек шабуылды өте болжаусыз етеді, себебі тек формацияға қарап қандай ойын болатынын болжау қиын. Екіншіден, Т формациясы жүгірушілерге квотербектен допты алып, дерлік толық жылдамдықпен «тесікке» (hole) енуге мүмкіндік берді. Бұл күрделі блоктау схемаларын жасауға және шабуылға уақытша, бірақ маңызды артықшылық беруге мүмкіндік берді. Т формациясының басқа да артықшылықтары: квотербектің түрлі доп берулерді жасау мүмкіндігі (бұл «опциялық» ойындарға әкелді), ойын бір қанатты схемаға қарағанда әлдеқайда жылдам дамыды, екі блоктау қажеттілігі азайды, өйткені жүгіруші тесікке жылдамырақ енді, жүгіруші бастапқы жоспарланғаннан өзге тесікті таңдай алады (сызық бойындағы жалғыз блоктаудың арқасында), орталық допты беру кезінде басын жоғары ұстағандықтан тиімді блокер болды, және жүгірушілер бір қанатты схемадағы жүгірушілерге қарағанда кем әмбебап болуы мүмкін.
Эволюция
Чикаголық "Bears" командасы "қозғалыстағы ойыншыны" тиімді пайдаланып, үш жүгірушінің біреуін алаңнан шығарып, қабылдаушыға айналдырды. Осылайша, бастапқыда динамикалық жүгіру шабуылы ретінде жоспарланған "T" формациясы, "бір қанатты" формацияға қарағанда әлдеқайда күшті пас беру шабуылына айналып, оның тартымдылығын арттырды. Екі жүгірушілі артқы алаң табиғи түрде "про-сетке" (pro set) айналды, онда артқы алаңда тек екі жүгіруші және "фланкер" кең қабылдаушы позициясында тұрақты орналастырылды. Командалар бастапқыда фланкерді негізінен "слотта" (күшті жаққа қарай) пайдаланды, себебі хэшмарктер әлі де университеттердегідей кең болды. 1972 жылы хэшмарктер қазіргі орнына, әр қаптамадан 70 фут 9 дюйм қашықтыққа жылжытылды. Бұл күшті және әлсіз жақтардың маңыздылығын азайтып, пас беру шабуылын кеңейтуге мүмкіндік берді. "Про-сет" (pro set) одан әрі дамып, қазіргі күрделі шабуылдық схемаларға ұласты.
Ауру таралуы
Қазіргі заманғы шабуылдық құралымдардың барлық дерлік бөлігі Т-тәсілінің нұсқалары болып табылады. Ерекше жағдай – Shotgun құралымы, оны алғаш рет 1959/1960 жылдары Сан-Франциско 49ers командасы қолданды, 1960 жылдары Канзас-Сити Чифс және 1970 жылдары Даллас Каубойс танымал етті, ал қазір кәсіби және колледж футболында кеңінен қолданылады. I құралымы, алғаш рет 1968 жылы AFL-де Канзас-Сити Чифс командасы танымал еткен, Т-нің тағы бір түрі, оны жоғары мектептер және соңғы кездерге дейін көптеген колледж командалары кеңінен қолданды. I – бұл күшті жүгіру құралымы, онда фулбэк алға орналасады, ал артқы жағында тейлбэк орналасқан, шабуыл нүктесінде массаны қамтамасыз етеді. Power I үш жүгірушіні қақпашының артында бір қатарға орналастырады, бұл өте күшті жүгіру құралымын құрайды, бірақ одан пас беру қиын. 1960 жылдардың соңында Чифс командасы жиі үш ойыншының біреуін қозғалысқа жіберді. Бір кезде колледж футболында үстемдік құрған, бірақ қазірге дерлік жойылған тілек сүйек құралымы да Т-нің нұсқасы болып табылады, онда фулбэк қақпашының артында өте жақын орналасқан, екі хафбэкпен қатарластырылған. Бұл өте күшті жүгіру құралымы, онда әйгілі үш опция бар, онда қақпашы фулбэкке пас бере алады, өзі жүгіре алады немесе артта қалған хафбэкке жібере алады. Бұл құралымды Даррел Рояльдың Техас командалары, Барри Свицердің Оклахома командалары, Вуди Хейздің Огайо штаты командалары және Пол "Аю" Брайанттың 1970 жылдардағы командалары үлкен табыспен қолданды. Бұл құралым талантты, жүгіре алатын қақпашыны қажет етеді. Ол сәннен шықты, себебі жақсы жаттықтырылған, физикалық қорғаныс опцияны тоқтатуға және тілек сүйек нашар пас беру құралымы екенін көрсетеді.