Кіріспе
Оңтүстік Родезияда сайлаулар 1899 жылдан 1923 жылға дейін Заңнамалық кеңестің бір бөлігін, ал 1924 жылдан бастап колонияны басқарған Заңнамалық жиналыстың толық құрамын сайлау үшін пайдаланылды. 1923 жылы өзін-өзі басқару құқығы берілгеннен кейін Оңтүстік Родезия үкімет құрылымының негізі ретінде Вестминстер парламенттік жүйесін қолданды. Заңнамалық жиналыста көпшілік орындарды алған саяси партия (немесе одақ) үкімет құрды. Осы көпшіліктің (үкімет басшысының) басшысы Премьер-министр аталды, кейіннен ол өз сайланған әріптестерінен кабинет мүшелерін таңдады.
Elections in Southern Rhodesia were used from 1899 to 1923 to elect part of the Legislative Council and from 1924 to elect the whole of the Legislative Assembly which governed the colony. Since the granting of self government in 1923, Southern Rhodesia used the Westminster parliamentary system as its basis of government. The Political party (or alliance) that had most of the seats in the Legislative Assembly became the government. The person in charge of this bloc (the head of government) was the Premier, later renamed Prime Minister, who then chose his cabinet from his elected colleagues.
Заң шығарушы кеңес
Жауапты үкімет құрылғанға дейін, Оңтүстік Родезия 1899 жылдан бастап, тағайындалған және сайланған мүшелерден тұратын Заң шығарушы кеңеспен басқарылды. Тағайындалған мүшелер Британдық Оңтүстік Африка компаниясы тарапынан тағайындалды және колонияны басқарған атқарушы органдардан құралды; колониядағы ақ халықтың санының өсуімен бірге сайланған мүшелердің саны да кезең бойына артты.
Заң шығарушы жиналыс
1924 жылы жауапты үкімет құрылғаннан кейін Оңтүстік Родезия Парламенті бір палаталы болды, ол Заң шығарушы Ассамблеядан ғана тұрды. Заң шығарушы Ассамблея заңдарды қабылдағаннан кейін, олар британ монархының атынан бекіту үшін губернаторға жіберілетін. Ассамблея 1961 жылғы конституцияға дейін 30 орыннан тұрды, содан кейін 65-ке дейін ұлғайтылды (50 сайлау округі және 15 округ). Оған спикер төрағалық етті; Оңтүстік Родезия Ұлыбритания парламентінен өзгешелігі, спикер Заң шығарушы Ассамблеяның лауазымдық мүшесі болды.
1899-1923 жылдар
Оңтүстік Родезия колониясы өзінің негізгі заңын Кейп колониясынан алды, еуропалық қоныстанушылардың бақылауын сақтау үшін тиісінше өзгертілді. Негізгі талап – сайлаушының 21 жасқа толған, британдық азамат, еркек болуы және өзінің атын-жөнін, мекенжайын жазып, тіркеу нысанына қол қоя білуі керек еді. Одан кейін сайлаушылардың құқығын анықтайтын үш талап болды: а) Оңтүстік Родезияда тіркелген кен өндіруге құқық иеленуші. б) 75 фунт стерлингке бағаланған жылжымайтын мүлікке иелік етуші. в) Оңтүстік Родезияда жылына 50 фунт стерлинг жалақы немесе еңбекақы алушы. б) және в) тармақтары бойынша сайлаушылар Оңтүстік Родезияда кемінде алты ай тұруы керек еді. 1912 жылы сауаттылық талабы жоғарылатылып, тіркеушінің талабы бойынша сайлаушылар 50 сөзді ағылшын тілінде диктанттан жазуға міндетті болды. б) бойынша мүліктік талап 150 фунтқа, ал в) бойынша 100 фунтқа көтерілді. 1919 жылы әйелдерге сайлау құқығы берілді, олар күйеулерінің мүліктік жағдайымен тең деп есептелді.
1923-1961 жылдар
Жауапты үкімет кезінде де осындай талаптар сақталды. 1928 жылы диктант сынағы жойылды, ал 1938 жылы зейнеткерлерден мүлік талабы алынып тасталды. Мүлік талабы 1951 жылға дейін өзгертілген жоқ, сол жылы қажетті мүлік құны 500 фунт стерлингке, ал жылдық жалақы талабы 240 фунт стерлингке дейін арттырылды. 1957 жылы Родезия және Ньясаленд Федерациясында тұру талабы екі жылға дейін ұзартылды, ал тіл талабы – ағылшын тілін оқып түсіну қабілетін талап етуге дейін күшейтілді. Мүлік талабы жоғары және төменгі тізімдерді жасау үшін, сондай-ақ білім берудегі жетістіктерді мүлік талабын өтеуге пайдалану үшін өзгертілді. Мүлікке меншік құқығы кемінде екі жыл бойы сақталуы керек еді, ал кен өндіруге құқық талабы жойылды.
1961 жылғы конституция
1961 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін сайлаушылардың қызметіне екі сайлау тізімі қойылды. «А» тізімі маңыздырақ болды, оның талаптары қаржылық және білім деңгейін тексеруге байланысты еді; сайлаушылар 21 жасқа толу керек және жылдық кірісі 792 Родезия фунтынан жоғары немесе 1650 фунттан кем емес жылжымайтын мүлікке ие болу керек еді. Егер сайлаушы бастауыш білім алса, бұл талап 528/1100 фунтқа дейін төмендетілді, ал төрт жылдық орта білім алса – 330/550 фунтқа дейін. Үкімет тарапынан «басшы» немесе «қария» лауазымына тағайындалған адамдар «А» тізіміне автоматты түрде енді. Белгілі бір икемділікке қарамастан, «А» тізіміндегі көпшілік еуропалықтардан құралды. «В» тізімінде қаржылық және білім талаптары төмен болды; сайлаушылар 18 жасқа толу керек және жылдық кірісі 264 фунт немесе 495 фунт тұратын мүлікке ие болу керек еді (егер адам екі жылдық орта білім алса, 132/275 фунтқа дейін, 30 жастан асқан болса – 198/385 фунтқа дейін, ал 30 жастан асқан және бастауыш білім алған болса – 132/275 фунтқа дейін төмендетілді). Діни қызметкерлер, сондай-ақ кемінде 20 отбасыдан тұратын краал басшылары «В» тізіміне автоматты түрде енді. «В» тізіміне жарамдылардың көпшілігі африкалықтар болды, бірақ олардың ішінде еуропалықтар да болды. Африкалық ұлтшылдар Конституцияны қабылдамады және көптеген сайлауға жарамды африкалықтарды тіркелуден бас тартуға көндірді. Сайлаушының қай тізімде болуы сайлау округтері мен аудандардағы дауысының салмағына әсер етті. Екі тізім де әр түрлі орынға дауыс берді. Округтерде егер «В» тізімінен түскен дауыс саны жалпы дауыс санының бестен бір бөлігінен асып кетсе, оның құны ең көп дегенде бестен бір бөлігіне дейін төмендетіледі. Бірақ африкалық ұлтшылдардың сайлауды бойкоттау науқанының нәтижесінде мұндай жағдай ешқашан болған емес. Ал аудандарда егер «А» тізімінен түскен дауыс саны жалпы дауыс санының бестен бір бөлігінен асып кетсе, оның құны ең көп дегенде бестен бір бөлігіне дейін төмендетіледі. Бұл әрқашан осылай болды.
1970 жылғы конституция
1970 жылғы Конституцияда сайлау жүйесі өзгертілді, «Б» тізімі жойылды. Оның орнына сайлаушылар нәсіл бойынша бөлінді. Еуропалық, Азиялық және аралас азаматтар белгілі бір табыс және мүлік талаптарына сай болуы керек еді – соңғы екі жылда жылдық табысы 1800 доллар немесе одан да көп немесе жылжымайтын мүліктің құны 3600 доллар немесе одан да көп, ал егер адам төрт жылдық орта білімді аяқтаса, бұл талап үштен бірге төмендетіледі. Олар 50 сайлау округінде дауыс берді, ал африкалықтар төмен талаптарға сай болуы керек еді – соңғы екі жылда жылдық табысы 600 доллар немесе одан да көп немесе жылжымайтын мүліктің құны 1200 доллар немесе одан да көп, ал егер дауыс беруші екі жылдық орта білімді аяқтаса, бұл талап үштен бірге төмендетіледі – олар сегіз округте дауыс берді. Бұған қоса, африкалық тайпа басшыларынан құралған сайлау алқасымен сегіз орын сайланды. Премьер-министр Иан Смит бұл жүйенің қара родезиялықтардың көпшілігінің демократиялық жүйеде тәжірибесі болмауымен байланысты екенін айтты. Ақ родезиялықтар көпшілік билікке жылдам өту Гана, Танзания, Уганда және Нигерия сияқты басқа жаңадан тәуелсіз африкалық мемлекеттерде болған қиындықтарға ұқсас қиындықтарға әкелуі мүмкін деп қорқып, осыған байланысты алаңдады. Смит африкалықтардың жүйеге түсінікпен қараған сайын біртіндеп қатысуын ұсынды. Бұл мемлекеттік қазынаға жасалған үлестерге негізделген, сондықтан 66 орындық палатада 50–16 арақатынасы болды, сонымен қатар жаңа Родезия Сенаты құрылды. Сыншылар бұл еуропалық қоныс жайлаушылардың билігін мүмкіндігінше ұзақ сақтауға бағытталған стратегия екенін айтты және бұл ауысу келесі онжылдықтарда болады ма, жоқ па, белгісіз.
Сайланған үкіметтер
1924 жылдан 1933 жылға дейін Родезия партиясы (автономия беруді талап еткен «Жауапты үкімет қауымдастығының» қайта аталған түрі) үкіметке басымдық етті. 1933 жылы Реформа партиясы, шамалы прогрессивті топ, сайлауда жеңіске жетті, бірақ бір жыл ішінде партияның оңшыл бөлігі, оның басшысымен бірге, Родезия партиясымен бірігіп, Біріккен партияны құрды. Бұл партия 1962 жылға дейін билікте болды, содан кейін Родезия фронтынан жеңіліс тапты. 1965 жылғы сайлаудан бастап Родезияның 1979 жылы таратылуына дейін «А» тізіміндегі және еуропалық орындардың барлығы Родезия фронтының кандидаттарына бұйырды. Бұл жеңістер, Родезияны санкциялар мен партизан соғысының қиын жылдарында басқаруға Родезия фронты ең дұрыс таңдау деп ойлаған ақ сайлаушылардың еркінің айқын көрінісі болды. «В» тізіміндегі орындар тайпа басшылары мен тәуелсіз кандидаттарға тиесілі болды. Бұл нәтижелер парламенттік оппозицияның жетекшісі қара африкалықтың болуын қамтамасыз етті.
Британдық Оңтүстік Африка компаниясының басқаруы
1899 жылдың 17 сәуірінде: 1-ші Заң шығарушы Кеңесіне сайлау. 1902 жылдың 17 наурызы: 2-ші Заң шығарушы Кеңесіне сайлау. 1903 жылдың 22 мамырында: 2-ші Заң шығарушы Кеңеске қосымша сайлаулар. 1905 жылдың 6 наурызында: 3-ші Заң шығарушы Кеңеске сайлау (іс жүзінде, барлық орындар қарсылықсыз сайланды). 1908 жылдың 24 сәуірінде: 4-ші Заң шығарушы Кеңесіне сайлау. 1911 жылдың 12 сәуірінде: 5-ші Заң шығарушы Кеңеске сайлау. 1914 жылдың 18 наурызында: 6-шы Заң шығарушы Кеңесіне сайлау. 1920 жылдың 30 сәуірінде: 7-ші Заң шығарушы Кеңеске сайлау. Жауапты Үкімет қауымдастығы 11 (оның ішінде 1-і Родезия Еңбек партиясымен бірігіп); Родезия Еңбек партиясы 1, Тәуелсіз 1.
Жауапты үкімет
1924 жылдың 29 сәуірінде: 1-ші заң шығарушы жиналыс. Родезия партиясы 26, Тәуелсіздер 4. 1928 жылдың 19 қыркүйегі: 2-ші заң шығарушы жиналыс. Родезия партиясы 22, Прогрессивті партия 4, Родезия еңбек партиясы 3, Тәуелсіз 1. 1933 жылдың 6 қыркүйегі: 3-ші заң шығарушы жиналыс. Реформа партиясы 16, Родезия партиясы 9, Родезия еңбек партиясы 5. 1934 жылдың 7 қарашасы: 4-ші заң шығарушы жиналыс. Біріккен партия 24, Родезия еңбек партиясы 5, Реформа партиясы 1. 1939 жылдың 14 сәуірі: 5-ші заң шығарушы жиналыс. Біріккен партия 23, Родезия еңбек партиясы 7. 1946 жылдың 25 сәуірі: 6-шы заң шығарушы жиналыс. Біріккен партия 13, Либералды партия 12, Родезия еңбек партиясы 3, Оңтүстік Родезия еңбек партиясы 2. 1948 жылдың 15 қыркүйегі: 7-ші заң шығарушы жиналыс. Біріккен партия 24, Либералды партия 5, Родезия еңбек партиясы 1. 1953 жылдың 27 қаңтары: 8-ші заң шығарушы жиналыс. Біріккен Родезия партиясы 26, Тәуелсіздер 2, Тәуелсіз еңбек 1, Тәуелсіз Родезия партиясы 1. 1958 жылдың 5 маусымы: 9-шы заң шығарушы жиналыс. Біріккен федералды партия 17, Доминион партиясы 13. 1962 жылдың 14 желтоқсаны: 10-шы заң шығарушы жиналыс. Родезия майданы 35, Біріккен федералды партия 29, Тәуелсіз 1. 1965 жылдың 7 мамыры: 11-ші заң шығарушы жиналыс. Родезия майданы 50, Родезия партиясы 10, Тәуелсіз 5.
Біртұтас тәуелсіздік
1970 жылдың 10 сәуірінде: 1-ші Ассамблея палатасы. Родезия майданы 50, Тәуелсіз 9, Орталық партия 7. 1974 жылдың 30 шілдесі: 2-ші Ассамблея палатасы. Родезия майданы 50, Тәуелсіз 9, АНК қолдаған Тәуелсіздер 6, Орталық партия 1. 1977 жылдың 31 тамызы: 3-ші Ассамблея палатасы. Родезия майданы 50, Тәуелсіз 16.