Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Замбиядағы мемлекеттік қызметтерге саяси сайлаулар
Political elections for public offices in Zambia
Замбиядағы сайлаулар көп партиялық демократия және президенттік жүйе шеңберінде өтеді. Президент және Ұлттық Ассамблея бес жылдық мерзімге бірдей сайланады.
Elections in Zambia take place within the framework of a multi party democracy and a presidential system. The President and National Assembly are simultaneously elected for five year terms.
Тәуелсіздікке дейінгі кезең
Кеңес кеңесінің бес мүшесін сайлау 1918 жылы алғаш рет өтті, сол кезде сайлау құқығы 21 жастан асқан, кем дегенде алты айдан бері аумақта тұратын және кем дегенде 150 фунт стерлинг мүлікке ие британдық азаматтарға ғана берілді. 1920 және 1922 жылдары да сайлаулар осы жүйе бойынша өткізілді. 1924 жылы бес сайланған мүшеден тұратын Заң шығарушы кеңес құрылды, алғашқы сайлау 1926 жылы өтті. 1929 жылғы сайлауға дейін сайланған мүшелердің саны жетіге дейін арттырылды. 1932, 1935 және 1938 жылдары кезекті сайлаулар өтті. 1941 жылғы сайлауда сегіз мүше сайланды, жаңа Солтүстік Родезия Еңбек партиясы бес орын жеңіп алды. Бірақ 1944 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін партия таратылды. 1948 жылғы сайлауға дейін сайланған мүшелердің саны онға дейін арттырылды, екі африкалық кеңеске тағайындалды. 1953 жылы Родезия және Ньясаленд Федерациясы құрылды, барлық аумақтар федералды Заң шығарушы жиналысқа мүшелерді сайлады. Сол жылы алғашқы федералды сайлаулар өтті. Солтүстік Родезияда сегіз қарапайым орын және африкалықтардың мүдделерін білдіретін үш мүше болды, олардың екеуі сайлаушылар колледжі таңдаған африкалықтар, ал біреуі губернатор тағайындаған еуропалық болды. Дауыс беруге тек үш африкалық қабілетті болды. Федералды партия сегіз орынның жетісін жеңіп алды. Конституциялық реформалар нәтижесінде 1954 жылы Солтүстік Родезия Заң шығарушы кеңесінде сайланған орын саны он екіге дейін өсті, ал Солтүстік Родезия Африкалық өкілді кеңесі төрт африкалық мүшені таңдады. 1954 жылғы сайлауда Федералды партия жеңіске жетіп, он орынға ие болды. 1958 жылы өткен келесі федералды сайлауда Федералды партияның мұрагері – Біріккен федералды партия (БФП) жеңіске жетті, ол 59 орынның 46-сын жеңіп алды. «Леннокс Бойд конституциясының» қабылдануы 1959 жылғы сайлауда Заң шығарушы кеңестің 22 сайланған мүшесіне дейін кеңейтілуіне әкелді. Онда 12 «қарапайым» орын (көбінесе еуропалықтар үшін), 6 «арнайы» орын (көбінесе африкалықтар үшін), 2 орын африкалықтар үшін және 2 орын еуропалықтар үшін қарастырылды. БФП көпшілігін сақтап, 13 орын жеңіп алды. Конституциялық реформалар 1962 жылғы сайлауда 15 мүше жоғары тізім бойынша, 15 мүше төменгі тізім бойынша және 15 мүше екі тізімнің қосындысы бойынша сайланатын жаңа сайлау жүйесін енгізді. БФП ең көп орын жеңіп алғанымен, Біріккен Ұлттық Тәуелсіздік партиясы (UNIP) және Солтүстік Родезия Африкалық Ұлттық Конгресі (NRANC) коалициялық үкімет құра алды. 1964 жылғы келесі сайлаулар 65 орынды африкалық «негізгі тізім» және 10 орынды «қорық тізім» (негізінен еуропалықтар үшін) арқылы сайлау жүйесі бойынша өтті. Нәтижесінде UNIP 75 орынның 55-ін жеңіп алды, бұл Кеннет Каунданың премьер-министр, ал кейіннен 1964 жылғы 24 қазанда Замбия тәуелсіздік алған кезде президент болуына мүмкіндік берді.
Elections for five members of the Advisory Council were held for the first time in 1918, at which time suffrage was limited to British subjects over the age of 21 who had lived in the territory for at least six months and owned at least £150 of property. Elections under the same system were held in 1920 and 1922. In 1924 a Legislative Council with five elected member was created, with the first elections held in 1926. Prior to the 1929 elections the number of elected members was increased to seven. Subsequent elections were held in 1932, 1935 and 1938. The 1941 elections saw eight members elected, with the new Northern Rhodesian Labour Party winning five seats. However, after its defeat in the 1944 elections, the party was disbanded. Prior to the 1948 elections the number of elected members was increased to ten, with two Africans appointed to the Council. In 1953 the Federation of Rhodesia and Nyasaland was formed, with all territories electing members to the federal Legislative Assembly. The first federal elections were held in the same year. Northern Rhodesia had eight ordinary seats, and three members representing African interests, two of which were Africans chosen by an electoral college and one European appointed by the governor. Only three Africans qualified to vote. The Federal Party won seven of the eight ordinary seats. Constitutional reforms saw the number of elected seats in the Northern Rhodesian Legislative Council increase to twelve in 1954, with four African members selected by the Northern Rhodesian African Representative Council. The 1954 elections resulted in a victory for the Federal Party, which won ten seats. The next federal elections in 1958 saw a landslide victory for the United Federal Party (UFP), the successor the Federal Party, which won 46 of the 59 seats. The promulgation of the "Lennox Boyd constitution" led to the expansion of the Legislative Council to 22 elected members for the 1959 elections. It provided for 12 "ordinary" seats with mostly Europeans, six "special" seats mainly reserved for Africans, two reserved for Africans and two reserved for Europeans. The UFP retained their majority, winning 13 seats. Further constitutional reforms led to another electoral system being implemented for the 1962 elections, with 15 members elected by an upper roll, 15 elected by a lower roll and 15 by both rolls together. Although the UFP won the most seats, the United National Independence Party (UNIP) and the Northern Rhodesian African National Congress (NRANC) were able to form a coalition government. The next elections in 1964 were held under another new system, with 65 seats elected by an African "main roll" and ten seats by a "reserved roll" primarily for Europeans. The result was a victory for UNIP, which won 55 of the 75 seats, allowing Kenneth Kaunda to become Prime Minister, and subsequently President when Zambia became independent on 24 October 1964.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең
1968 жылғы жалпы сайлауда президенттікке алғашқы дауыс берілді, Каунда Замбияның Африка Ұлттық Конгресінің (бұрынғы NRANC) жетекшісі Гарри Нкумбуланы 82% дауыспен жеңді. Ұлттық Ассамблеядағы он резервтелген орын жойылды және сайланатын орын саны 105-ке дейін артты, президенттің тағайындауымен қосымша бес мүше қосылды. UNIP 81 орын жеңіп алды. 1973 жылы ел бір партиялық мемлекетке айналды. Сол жылы өткен жалпы сайлауда Каунда президенттікке қарсы үміткер болмады, ал сайлаушылар оның кандидатурасын қолдай ма, жоқ па деп дауыс берді (89% қолдады). Ұлттық Ассамблеяда 125 сайланған орын, президенттің тағайындаған 10 мүшесі және палатадан тыс сайланған спикер болды. UNIP – жалғыз заңды партия болғанымен, әр орынға үш UNIP кандидатқа дейін түсуге рұқсат етілді. Осы жүйе 1978, 1983 және 1988 жылдарғы сайлауларда қолданылды, Каунда әр сайлауда қайта сайланды. 1991 жылы көп партиялық демократия қайта орнатылды, сол жылдың қазан айында жалпы сайлау өтті. Каунда президенттік сайлауда Көппартиялық Демократия Қозғалысының (MMD) Фредерик Чилубадан жеңілді, Чилуба дауыс берушілердің 76% дауысын алды. MMD кеңейтілген Ұлттық Ассамблеядағы 150 орынның 125-ін жеңіп алды, ал президенттік тағайындамалар саны сегізге дейін азайтылды. Чилуба 1996 жылғы сайлауда қайта сайланды, MMD 131 орын жеңіп алды, ал UNIP 1991 жылы жеңген 25 орынының барлығын жоғалтты. 2001 жылы MMD үміткері Леви Мванваса президенттік сайлауда 11 үміткердің ішінде 29% дауыспен жеңіске жетті. MMD Ұлттық Ассамблеядағы орын санын 69-ға дейін азайтты, ал оппозициялық партиялар көпшілікке ие болды. Мванваса 2006 жылы 43% дауыспен қайта сайланды, бірақ MMD Ұлттық Ассамблеяда көпшілік орынға ие бола алмады. 2008 жылы Мванвасаның қайтысынан кейін оның қалған бес жылдық мерзіміне президенттік сайлау өтті. Сайлауда MMD-ның Рупиа Банда жеңіске жетті. 2011 жылғы жалпы сайлауда Патриоттық Фронттың (PF) үміткері Майкл Сата 42% дауыспен президент болып сайланды, ал PF 60 орын жеңіп алып, Ұлттық Ассамблеядағы ең ірі партия атанды. Сата 2014 жылы қайтыс болғаннан кейін 2015 жылы тағы бір президенттік сайлау өтті, онда PF-ның Эдгар Лунгу 48% дауыспен жеңіске жетті.
General elections in 1968 included the first vote for president, with Kaunda defeating Zambian African National Congress (a renamed NRANC) leader Harry Nkumbula with 82% of the vote. The ten reserved seats in the National Assembly were abolished and the number of elected seats increased to 105, with an additional five members appointed by the President. UNIP won 81 of the elected seats. In 1973 the country became a one party state; general elections in the same year saw Kaunda run unopposed for the presidency, with voters voting yes or no to his candidacy (89% voted in favour). The National Assembly now had 125 elected seats, ten presidential appointees and a Speaker elected from outside the chamber. Although UNIP was the only legal party, up to three UNIP candidates could contest each seat. The same system was used for elections in 1978, 1983 and 1988, with Kaunda re elected each time. Multi party democracy was restored in 1991, with general elections held in October that year. Kaunda was defeated by Frederick Chiluba of the Movement for Multi Party Democracy (MMD) in the presidential elections, with Chiluba receiving 76% of the vote. The MMD won 125 of the 150 elected seats in an expanded National Assembly, whilst the number of presidential appointees was reduced to eight. Chiluba was re elected in the 1996 elections, with the MMD winning 131 seats and UNIP losing all 25 seats it had won in 1991. In 2001 MMD candidate Levy Mwanawasa won the presidential elections with just 29% of the vote in a field of eleven candidates. The MMD was reduced to 69 seats in the National Assembly, with opposition parties gaining a majority. Mwanawasa was re elected in 2006 with 43% of the vote, although the MMD again failed to win a majority of seats in the National Assembly. After Mwanawasa's death in 2008, presidential elections were held for a candidate to serve the remainder of his five year term. The elections were won by the MMD's Rupiah Banda. The 2011 general elections saw the Patriotic Front (PF) candidate Michael Sata elected president with 42% of the vote, whilst the PF became the largest party in the National Assembly, winning 60 seats. After Sata's death in 2014, another presidential by election was held in 2015 and won by the PF's Edgar Lungu, who received 48% of the vote.
Сайлау жүйесі
Замбияда дауыс беруге жарамдылық жасы 18-ге толуы тиіс. Дауыс беру үшін сайлаушылардың Ұлттық тіркеу карточкасы және Сайлаушы төлқұжаты болуы қажет.
The voting age in Zambia is 18. Voters are required to have a National Registration Card and a Voter's Card in order to cast their vote.
Төраға
1991 және 2016 жылдар аралығында Президент бір турда, көп дауыс алған кандидат жеңіске ие болатын жүйе бойынша сайланды. Бірақ, 2016 жылғы сайлаулардан бұрын екі турлы жүйе қабылданды. 2016 жылға дейін, егер Президент өкіметтік өкілдігінде қайтыс болса, қалған бес жылдық мерзімді толықтыру үшін қосымша сайлау өтетін. Осы жүйе бойынша 2008 және 2015 жылдары екі Президент қайтыс болғаннан кейін президенттік сайлаулар өтті. Алайда, 2015 жылғы конституциялық түзетулер Президент қайтыс болған жағдайда қосымша сайлау өткізу қажеттілігін жойды және бес жылдық мерзімнің қалған бөлігін атқару үшін Вице-президент тағайындалуын көздейді.
Between 1991 and 2016 the President was elected in a single round of voting by the first past the post system. However, prior to the 2016 elections a two round system was adopted. Until 2016, if a president died in office, a by election was held to elect a president to serve the remainder of the five year term; under this system presidential by elections were held in 2008 and 2015 after two presidents had died in office. However, the 2015 constitutional amendments provided for a vice president who would serve the remainder of the five year term without the need for a by election if the president died.
Ұлттық жиналыс
Ұлттық Ассамблеяның 164 мүшесінің 156-сы бір мандатты сайлау округтерінде көп дауыс алған үміткерді жеңісші деп жариялау арқылы сайланады, ал қалған сегізін Президент тағайындайды. Спикер мен спикердің орынбасары Ұлттық Ассамблея құрамынан тыс сайланады. Ұлттық Ассамблеяға кандидаттардың жасы 21-ге толуы керек.
Of the 164 members of the National Assembly, 156 are elected by the first past the post system in single member constituencies, with a further eight appointed by the President and a Speaker and one deputy speaker elected from outside the National Assembly. National Assembly candidates must be at least 21.
Референдумдар
1964 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Замбияда екі ұлттық референдум өтті. 1969 жылғы конституциялық референдумда сайлаушылардың 85 пайызы конституцияға түзетулерді мақұлдады, осылайша кейбір конституциялық түзетулерге қатысты референдумдарды өткізу қажеттілігі жойылды. 2016 жылғы тағы бір конституциялық референдумда дауыс бергендердің көпшілігі құқықтардың кодексіне енгізілген түзетулерді қолдады, бірақ дауыс беру қатысуы нәтижелерді күшін жою үшін қажетті 50 пайыздық шектен төмен болды.
Since independence in 1964 two national referendum have been held in Zambia. A constitutional referendum in 1969 saw 85% of voters approve amendments to the constitution to remove the need for referendums on certain constitutional amendments. Another constitutional referendum in 2016 a majority of those voting were in favour of the amendments to the bill of rights, but turnout was below the 50% threshold required to validate the results.