Кіріспе
Замбия провинциясы
Луапула провинциясы – Замбияның солтүстік бөлігінде орналасқан он провинцияның бірі. Луапула провинциясы Луапула өзенінің атымен аталған және оның астанасы Манса қаласы. 2022 жылғы Замбия халық санағы бойынша провинцияның халқы 1 519 478 адамды құрады, бұл Замбия халқының 7,72 пайызына тең. Провинцияның Демократиялық Конго Республикасымен (Конго Демократиялық Республикасы) халықаралық шекарасы бар және ішкі аумақта Луапула өзенінің солтүстік және шығыс жағалаулары бойымен Бангуэлу көлінен Мверу көліне дейін созылады. Бұл провинцияда лунда тайпасы тұрады, олар елдегі ең ірі тайпа болып табылады. Бемба тілі провинцияда кеңінен қолданылатын тілдердің бірі. Басты экономикалық қызметтер – ауыл шаруашылығы және балық аулау, ал тәтті картоп – негізгі өнім. Мұтомбоко тойы ең маңызды мереке болып саналады. Лумангуэ сарқырамасы, Мумбулума сарқырамасы, Мумботута сарқырамасы, Кундабвика сарқырамасы және Чилонго сарқырамасы – ең ірі сарқырамалар. Провинцияның басты тас жолы – Самфья-Манса-Мвансабомбе-Нчеленге тас жолы, бұл Замбия жолы деп белгілі. Провинция Луапула өзені, Мверу көлі және солтүстікте Демократиялық Конго Республикасымен шектеседі. 2010 жылғы санақ бойынша Луапула халқының 80,5 пайызы кедей деп есептелді, бұл оны Замбиядағы ең кедей провинцияға айналдырды. Онда сарқырамалар, жануарлар дүниесі және мәдени мұрасы бар елдің сегіз маңызды тарихи жері орналасқан. Провинцияда марганец, әк, мыс және құнды металдар сияқты маңызды минералдық кен орындары табылды.
Luapula Province is one of Zambia's ten provinces located in the northern part of the country. Luapula Province is named after the Luapula River and its capital is Mansa. As per the 2022 Zambian census, the Province had a population of 1,519,478, which accounted for 7.72 per cent of the total Zambian population. The province has an international border along Democratic Republic of the Congo (DR Congo) and domestically extends along the northern and eastern banks of the Luapula river from Lake Bangweulu to Lake Mweru. The province is inhabited by Lunda, who are also the major tribe in the country. Bemba is one of the widely spoken languages in the province. The major economic activities are agriculture and fishing, with sweet potato being the major crop. Mutomboko ceremony is the most important festival celebrated. Lumangwe Falls, Mumbuluma Falls, Mumbotuta Waterfalls, Kundabwika Waterfalls and Chilongo Waterfalls are the major water falls. The chief artery of the province is the Samfya Mansa Mwansabombwe Nchelenge highway known informally as the Zambia Way. The province is bordered along the Luapula River, through Lake Mweru and to its north by DR Congo. Around 80.5 per cent of the population of Luapula is accounted as poor in 2010 census, making it the poorest of all provinces in Zambia. It has eight major attractions of the country among its waterfalls, wildlife and cultural heritage. Major mineral deposits found in the province are manganese, lime, copper and precious metals.
Тарих
19 ғасырда аңғар Мвата Казембе Лунда Корольдығының билігінде болды. 1991 жылы Замбия президенті болған Көппартиялық Демократия Қозғалысының (МДҚ) басшысы Фредерик Чилуба 1991 жылғы сайлауда көпшілік дауысын алды. 1991 жылғы аштық кезінде елдің барлық аймақтарының ішінде осы провинция ең аз зардап шекті. 1990-жылдары ауыл шаруашылығына берілетін субсидиялар мен ауылдық несие схемаларын жою салдарынан аймақтағы ауыл шаруашылығы қиындыққа тап болды. Провинция Луапула өзені, Мверу көлі арқылы және солтүстігінен Конго Демократиялық Республикасымен шектеседі. Конго педикулы провинция мен Мыс белдеуінің өнеркәсіптік және коммерциялық орталығы арасында орналасқан. Көлік мәселесі Луапула көпірі мен Самфья-Серенье тас жолының салынуымен ішінара шешілді, ал Чембе көпірінің салынуымен одан да жеңілдетілді. Провинцияның орталығы – Манса қаласы, ол сонымен қатар Манса ауданының бас кеңсесі болып табылады.
География
Облыс Конго Демократиялық Республикасымен шектеседі және Бангулу көлінен Мверу көліне дейін өзеннің солтүстік және шығыс жағалауларын бойлай созылады, оның ішінде осы көлдердің сулары мен аралдары кіреді. Конго Педиклі, Конго Демократиялық Республикасының Катанга провинциясының оңтүстік-шығысқа қарай тікелей еніп, көршілес Замбияға қарай созылатын бөлігі, оны екіге бөледі. Шығыс жағынан Солтүстік провинциясымен, оңтүстік-шығыс жағынан Орталық провинциясымен шектеседі. Облыстың ірі қалалары Самфья, Манса, Нчеленге және Мвансабомбве. Луапуланың шамамен 40 пайызы су жамылған, және көптеген өзендер мен көлдер бар. Онда сарқырамалар, жабайы табиғат және мәдени мұра бойынша сегіз тартатымды орын бар. Облыста табылған маңызды минералдық кендер – марганец, әк, мыс және құнды металдар.
Әкімшілік
Кәсіптер Жұмыс істейтін халықтың %-ы Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы (сала бойынша) 10.50 Қоғамдық, әлеуметтік және жеке 3.10 Құрылыс 3.10 Электр энергиясы, газ және су 0.00 Қаржы және сақтандыру қызметі 2.40 Қонақүйлер мен мейрамханалар 1.40 Өндіріс 4.30 Кен өндіру және карьерлер 0.90 Көлік және қоймалау 3.20 Көтерме және бөлшек сауда 4.80 Облыстық әкімшілік тек әкімшілік мақсаттар үшін құрылған. Облысқа Президент тағайындаған министр жетекшілік етеді және әр облыс үшін орталық үкімет министрліктері бар. Облыстың әкімшілік басшысы – Президент тағайындаған Тұрақты хатшы. Тұрақты хатшының орынбасары, мемлекеттік департаменттердің басшылары және облыстық деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлер бар. Луапула облысы он екі ауданға бөлінеді: Чембе ауданы, Чиенги ауданы, Чифунабули ауданы, Чипили ауданы, Кауамбуа ауданы, Лунга ауданы, Манса ауданы, Миленге ауданы, Мвансабомве ауданы, Мвенсе ауданы, Нчеленге ауданы және Самфия ауданы. Барлық аудан орталықтары аудан атауларымен сәйкес келеді. Облыста он екі кеңес бар, олардың әрқайсысын сайланған өкіл – кеңесші басқарады. Әр кеңесші үш жылға сайланады. Кеңестің әкімшілік қызметкерлері жергілікті мемлекеттік қызмет комиссиясы арқылы аудан ішінде немесе сыртында іріктеледі. Облыстық үкімет кеңсесі әр аудан орталығында орналасқан және облыстық жергілікті мемлекеттік органдарының қызметкерлері мен аудиторлары бар. Әр кеңес жергілікті салықтарды жинауға және бюджетті жыл сайынғы бюджеттен кейін тексеріп, ұсынуға жауапты. Кеңес мүшелері жалақы алмайды, бірақ кеңестен жәрдемақы алады. Луапула облысы көбінесе ауылдық аймақ болып табылады және қалалық немесе муниципалдық кеңестер жоқ. Үкімет кеңестерге 63 түрлі функцияны бекітеді, олардың көпшілігі инфрақұрылымды басқару және жергілікті әкімшілікпен байланысты. Кеңестер өздерінің қоғамдық орталықтарын, жануарлар бағын, жергілікті саябақтарды, дренаж жүйесін, ойын алаңдарын, зираттарды, тұрақтарды, кітапханаларды, мұражайларды және галереяларды күтіп ұстауға міндетті. Олар сондай-ақ ауыл шаруашылығы, табиғи ресурстарды сақтау, пошта қызметі, ауруханалар, мектептер мен колледждерді құру және ұстау саласындағы мемлекеттік департаменттермен бірлесе жұмыс істейді. Кеңестер қоғамдық қатысуды ынталандыратын жобаларды дайындайды.
Provincial administration is set up purely for administrative purposes. The province is headed by a minister appointed by the President and there are ministries of central government for each province. The administrative head of the province is the Permanent Secretary, appointed by the President. There is a Deputy Permanent Secretary, heads of government departments and civil servants at the provincial level. Luapula Province is divided into twelve districts, namely Chembe District, Chiengi District, Chifunabuli District, Chipili District, Kawambwa District, Lunga District, Mansa District, Milenge District, Mwansabombwe District, Mwense District, Nchelenge District and Samfya District. All the district headquarters are the same as the district names. There are twelve councils in the province, each of which is headed by an elected representative, called councilor. Each councilor holds office for three years. The administrative staff of the council is selected based on the Local Government Service Commission from within or outside the district. The office of the provincial government is located in each of the district headquarters and has provincial local government officers and auditors. Each council is responsible for raising and collecting local taxes and the budgets of the council are audited and submitted every year after the annual budget. The elected members of the council do not draw salaries, but are paid allowances from the council. Luapula is a predominantly rural province and there are no city or municipal councils. The government stipulates 63 different functions for the councils with the majority of them being infrastructure management and local administration. Councils are mandated to maintain each of their community centres, zoos, local parks, drainage system, playgrounds, cemeteries, caravan sites, libraries, museums and art galleries. They also work along with specific government departments to help in agriculture, conservation of natural resources, postal service, establishing and maintaining hospitals, schools and colleges. The councils prepare schemes that encourage community participation.
Мәдениет және туризм
Мпорокосо ауданында орналасқан Лумгаве шарлауығы, Кавумбюши ауданындағы Нтумбакуши шарлауығы, Калунгвиши өзеніндегі Кабуэлуме шарлауығы, Мансадағы Мумбулума шарлауығы, Мумботута өзендерінің және Луапула өзенінің қосылған жеріндегі Мумботута шарлауығы, Кундабвика шарлауығы, Кавумбва бомасынан орналасқан Чилонго шарлауығы – провинцияның маңызды шарлаулары болып табылады. Облыстағы тағы да бірнеше ірі демалыс орындары: Бангеулу көліндегі Самфья жағажайы, Чиенге ауданындағы Мверу көлінің жағалауы және Мверу көліндегі Нхелемеге жағажайы. Лусенга жазық Ұлттық паркі және Бангулу ылғалды жерлері – провинцияның маңызды жануарлар мекендейтін аймақтары. Мверу көлі, Луапула өзені, Бангеулу көлі және оның ылғалды жерлерінде ерекше құстар, су жануарлары мен балықтар кездеседі. Мутукумбо фестивалі – Луапала аңғарындағы провинцияда тойланатын ең маңызды фестиваль. Ол жыл сайын шілде айында өткізіліп, шамамен 20 000 адамды, соның ішінде Замбия Президентін қызықтырады. Шарада Луба Лунда тайпасының көшіп-қонуы және тарихи кезеңде тайпа басшыларының аңғарды бағындыруы бейнеленеді. Кванга фестивалі қазан айында Самфьядағы Нжумба тайпасымен өткізіледі. Бұл тайпаның өзінің ғұрыптары мен дәстүрлерін сақтау мақсатындағы мәдени кездесуі саналады. Облыста тойланатын басқа да фестивальдар: Малаила салтанаты, жаман барыстың қазасы, Мусубилла Мпемба салтанаты және Убулиле дәстүрлі салтанаты.