Мозамбиктің географиялық ерекшеліктері

Кіріспе

Мозамбиктің географиясы көбінесе жағалау бойындағы жазықтардан, орталық бөлігіндегі төбелі жерлерден және солтүстік-батыстағы биік платолардан тұрады. Батыс бөлігінде де таулар бар. Ел Африканың оңтүстігінің шығыс жағалауында, Мадагаскар аралының батысында орналасқан. Мозамбикте тропикалық климат басым, жылдың екі маусымы бар: қазаннан наурызға дейін жаңбырлы маусым және сәуірден қыркүйекке дейін құрғақ маусым.

Жағалау

Жағалау сызығы 26° 52′ С. және 10° 40′ С. аралығында созылады, оңтүстіктен солтүстікке қарай екі иілім жасап, жалпы бағыты шығысқа қарай. Оның ұзындығы 1430 миль (2301 км) құрайды. Оңтүстік жағалауы құмды жағажайлармен және жағалаулық құмды төбелермен сипатталады. Құмды төбелердің биіктігі 17 метрге дейін жетеді, ал ескі құмды төбелер өсімдіктерге толы. Жағалаулық құмды төбелердің артында лагуналар, оның ішінде өзен сағалары, тұзды лагуналар және тұзды көлдер орналасқан. Оңтүстік Африка шекарасынан солтүстікке қарай 64 шақырым жерде Мапуто шығанағының (бұрынғы Делагоа шығанағы) терең ойысы жатыр. Содан кейін жер беті Капе-Коррентесқа қарай бұрылады, одан сәл солтүстікке қарай Инамбане шығанағы орналасқан. Батысқа қарай қайта бұрылып, Базаруто архипелагынан өтеді. Мозамбиктің орталық жағалауы Базаруто аралынан солтүстікке қарай Ангоше аралына дейін Софала шығанағы немесе Софала шығанағы деп аталады. Бұл аймақ сондай-ақ Батпақ жағалауы деп те белгілі. Оңтүстіктей, жағалау көбінесе төмен жатыр, ал порты аз және жабдырылмаған. Бейра – орталық жағалаудағы маңызды теңіз порты, ішкі аймақтармен теміржол және тас жол арқылы байланысқан. Шығанақтың ауданы Беираға дейін созылады және Мозамбиктің ең маңызды теңіз балық шаруашылығы болып табылады. Саве, Пунгве және Замбези сияқты бірнеше ірі өзендер жағалаудағы сағаларды және өзен дельталарын құрайды, олардың ішіндегі Замбези дельтасы ең үлкені. Замбезидің солтүстігінде, жағалауға параллель орналасқан Примейрас және Сегунда архипелагындағы шағын коралл аралдары жатыр. Солтүстік жағалауы күшті тілімделген, тасты мүйістер мен тік жартастарға толы, және аралдардың үзіліссіз қатарымен сипатталады. Осы аралдардың бірінде Мозамбик порты орналасқан, ал одан солтүстікке қарай Кондусия шығанағы жатыр. Одан сәл солтүстікке қарай екі үлкен шығанақ орналасқан: Фернао Велосо және Мемба шығанақтары. Фернао Велосо шығанағындағы Накала – солтүстік жағалаудағы маңызды теңіз порты, Малави және солтүстік-батыс Мозамбиктің көмір кен орындарымен теміржол байланысы бар. Фернао Велосо және Мемба шығанақтарының солтүстігінде Пемба шығанағы орналасқан, онда ауыр тоннажды кемелерге арналған қолайлы тұрақтар бар. Пемба шығанағының солтүстігінде Квиримба аралдары жағалауға параллель орналасқан, ал жағалау бойында көптеген шығанақтар мен сағалар бар. Мозамбик жағалауының ең солтүстік нүктесі – Дельгадо мысы, ол Мозамбик пен Танзанияның шекарасын құрайтын Рувума өзенінің дельтасының бөлігі. Солтүстік жағалауы Шығыс Африканың коралл жағалауының бөлігі болып табылады, бұл теңіздік экорегион Мозамбиктің солтүстік жағалауы, Танзания және Кения бойымен созылады. Солтүстік жағалау бойында Мадагаскар мен континент арасында оңтүстікке қарай ағатын Мозамбик ағысы жағалауға жақын өтеді және барлық жұмсақ материалдарды жуып тастайды, ал осы уақытта кораллдар терең суларда өседі. Жақында жүргізілген жаһандық қашықтан зондтау талдауы Мозамбикте 2029 км² сумен жабылған жазықтықтар бар екенін көрсетті, бұл елді осы көрсеткіш бойынша 16-шы орынға шығарды.

The coastline extends from 26° 52′ S. to 10° 40′ S., and from south to north makes a double curve with a general trend outward to the east. It has a length of 1430 mile (2301 km). The southern coastline is characterized by sandy beaches backed by coastal dunes. The dunes can reach up to in height, and older dunes are vegetated. Behind the coastal dunes are lagoons, including river estuaries, closed saline lagoons, and salt lakes. Some 40 mile (64 km) north of the South African frontier is the deep indentation of Maputo Bay (formerly Delagoa Bay). The land then turns outward to Cape Correntes, a little north of which is Inhambane Bay. Bending westward again and passing the Bazaruto Archipelago of several small islands, of which the chief is Bazaruto. Mozambique's central coast, from Bazaruto Island north to Angoche Island, is known as the Bight of Sofala or Sofala Bay. It is also known as the Swamp Coast, and is characterized by extensive mangrove swamps and coastal wetlands. As in the south, the coastline is generally low, and harbours are few and poor. Beira is the principal seaport on the central coast, with rail and highway links to the interior. The bay has an area of The continental shelf is up to wide at Beira, and is Mozambique's most important marine fishery. Several large rivers, including the Save, Pungwe, and Zambezi, create coastal estuaries and river deltas, of which the Zambezi delta is the largest. North of the Zambezi, the small coralline islands of the Primeiras and Segundas Archipelago lie parallel to the coast. The northern coast is much indented, abounding in rocky headlands and rugged cliffs, with an almost continuous fringe of islands. On one of these islands is Mozambique, and immediately north of that port is Conducia Bay. Somewhat farther north are two large bays, Fernao Veloso Bay and Memba Bay. Nacala on Fernao Veloso Bay is the principal seaport on the northern coast, with a rail link to Malawi and the coalfields of northwestern Mozambique. North of Fernao Veloso and Memba bays is Pemba Bay, where there is commodious anchorage for heavy draught vessels. North of Pemba Bay the Quirimbas Islands lie offshore, and numerous bays and estuaries indent the coast. Cape Delgado, the northernmost point on Mozambique's coast, is part of the delta of the Ruvuma River, which forms Mozambique's border with Tanzania. The northern coast is part of the East African coral coast, a marine ecoregion that extends along the coasts of northern Mozambique, Tanzania, and Kenya. Along the northern coast the Mozambique Current, which flows south between Madagascar and the continent is close to the coast and scours out all the softer material, while at the same time the corals are building in deep waters. A recent global remote sensing analysis suggested that there were 2,029km² of tidal flats in Mozambique, making it the 16th ranked country in terms of how much tidal flat occurs there.

Орграфиялық

Орфографиялық тұрғыдан елдің арқауы – континенттік платоның шығыс жартасын құрайтын тау тізбегі. Ол жазықтарға біркелкі тік түспейді, бірақ төменгі Замбези ауданындағыдай, кейбір жерлерде жағалауға қарай біртіндеп еңкейеді. Делагоа шығанағының артындағы Лебомбо тауларының биіктігі 631 метрден аспайды. Саве және Замбези өзендері арасындағы Маника платосы солтүстікке қарай көтеріліп, Зимбабвемен шекаралас шығыс таулы аймаққа қарай жалғасады. Мозамбиктің ең биік шыңы – Зимбабвемен шекарадағы Монте-Бинга. Горонгоса тауы (6550 фут (1996 м)) Маника платосының солтүстік-шығысында орналасқан және оған ұқсас граниттен тұрады. Сыртқы беткейі тік жарлы, оқшау орналасқан Горонгосаны сырттан қарағанда қас қамалға теңеуге болады. Горонгосаның шығысындағы грабен аңғары Замбезиден Пунгве шығанағына дейін созылып, Африканың Рифт аңғарының оңтүстік бөлігін құрайды. Шерингома платосы грабеннің шығысында орналасқан және жағалауға қарай көлбеу. Басты тау тізбегі Замбезидің солтүстігінде және Чилуа көлінің шығысында, атап айтқанда Намули тауларында жатыр. Онда Намули шыңы 2701 метрге дейін көтеріледі, ал Молисани, Мрули және Мреси таулары да биікке жетеді. Бұл таулардың бәрі көрнекті орманмен жабылған. Солтүстікке қарай өзен алаптары 914 метрден жоғары биіктіктегі анық жоталармен бөлінеді. Малави көлінің оңтүстік-шығыс жағалауында көлге тік түсетін биік тау жотасы бар – шамамен 914 метрді (3000 фут) 10 км қашықтықта. Малави мен Ибо арасындағы аймақ платодан көтерілген, ерекше пішіндес граниттік шыңдармен (инселбергтермен) өте көптігімен ерекшеленеді. Платодан батысқа қарайғы жерлердің биіктігі орташа – шамамен, бірақ Мозамбик аумағы континенттік платоға тек Замбези бойымен және сол өзеннің солтүстігінде ғана жетеді. Бұл солтүстік жазық Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры тарапынан Шығыс миомбо ормандарының экожүйесінің бір бөлігі ретінде жіктелген.

Orographically the backbone of the country is the mountain chain which forms the eastern escarpment of the continental plateau. It does not present a uniformly abrupt descent to the plains, but in places, as in the lower Zambezi district, slopes gradually to the coast. The Lebombo Mountains, behind Delagoa Bay, nowhere exceed 2070 feet (631 m) in height. The Manica Plateau, farther north between the Save and Zambezi rivers, is higher, rising towards the Eastern Highlands along the border with Zimbabwe. Monte Binga , on the border with Zimbabwe, is Mozambique's highest peak. Mount Gorongosa (6550 feet (1996 m)) lies north east of the Manica Plateau, and is, like it, of granitic formation. Gorongosa, rising isolated with precipitous outer slopes, has been likened in its aspect to a frowning citadel. East of Gorongosa a graben valley extends from the Zambezi to Pungwe Bay, the southern extension of the African Rift Valley. The Cheringoma Plateau lies east of the graben, sloping gently towards the coast. The chief mountain range lies north of the Zambezi, and east of Lake Chilwa, namely, the Namuli Mountains, in which Namuli Peak rises to 8860 feet (2701 m), and Molisani, Mruli and Mresi attain altitudes of These mountains are covered with magnificent forests. Farther north the river basins are divided by well marked ranges with heights of 3000 feet (914 m) and over. Near the south east shore of Lake Malawi there is a high range with an abrupt descent to the lake — some 3000 feet (914 m) in 6 mile (10 km). The country between Malawi and Ibo is remarkable for the number of fantastically shaped granite peaks, or inselbergs, which rise from the plateau. The plateau lands west of the escarpment are of moderate elevation — perhaps averaging It is, however, only along the Zambezi and north of that river that Mozambique's territory reaches to the continental plateau. This northern plain has been categorised by the World Wildlife Fund as part of the Eastern miombo woodlands ecoregion.

Өзендер

Замбезиден басқа, Мозамбиктегі ең үлкен өзен – Мапуто шығанағынан солтүстікке қарай 100 миль (161 км) жерде Үнді мұхитына құятын Лимпопо өзені. Замбезидің оңтүстігінде орналасқан Комати, Саве, Бузи және Пунгве, ал Замбезидің солтүстігінде Ликунго (Ликунго), Лигонга, Лурио, Монтепеуз (Монтепуэси немесе Мтепевеси), Мессало (немесе Мсалу) және Лугендасы (немесе Луженда) бар Рувума (немесе Ровума) өзендері де маңызды су айдындары болып табылады. Саве (немесе Саби) Зимбабведе 3000 метрден астам биіктікте басталып, 322 км-ден астам оңтүстікке қарай ағып, содан кейін шығысқа бұрылып, жағалаудан шамамен 274 км қашықтықтағы тауларды тесіп өтеді. Зимбабве-Мозамбик шекарасына жақын жерде Лундимен қосылады. Катарактар осы нүктеден жоғары кеме жүруге толыққанды кедергі келтіреді. Лундидің саласынан кейін Савенің арнасы айтарлықтай кеңейеді. Жаңбырлы маусымда Саве үлкен өзенге айналады, тіпті "құрғақ" мезгілде де аузынан 150 миль (241 км) қашықтыққа дейін терең су айдынымен жүзуге болады. Мозамбик арқылы оның жалпы бағыты – шығыстан солтүстікке қарай. Өзен аузында 97 км-ге созылатын дельта қалыптасады. Бузи (220 миль (354 км)) және Пунгве (180 миль (290 км)) Савеге ұқсас және солтүстікке қарай ағып жатыр. Олар екеуі де Маника таулы аймағынан басталып, мұхитқа үлкен саға арқылы құяды, олардың аузылары бөлек орналасқан. Екі өзеннің де төменгі ағысы кеме жүруге қолайлы, Бузи – 25 миль (40 км), Пунгве – шамамен 2 миль (3 км). Бейра порты Пунгве өзенінің аузында орналасқан. Солтүстік Замбези өзендерінің ішінде Ликунго, Чильва көлінің оңтүстік-шығысындағы төбелерден басталып, оңтүстікке қарай ағып, Келиманнан солтүстікке қарай мұхитқа құяды. Лурио Намули тауларынан басталып, солтүстік-шығысқа қарай ағып, ұзындығы шамамен 322 км. Монтепурез және Мессало Лурио мен Рувума бассейндері арасындағы жерді кептіреді. Олардың жағалаулары көбінесе анық белгіленген және жауын-шашын маусымында су деңгейінің көтерілуі тұрақты болып көрінеді.

Сомали тақтасы

Геологтар Мозамбик геологиясының фанерозой дәуірін Кару және Карудан кейінгі кезеңдерге бөлді. Бұл терминология көбінесе Замбези аңғарындағы тау жыныстарының құрылымдық және стратиграфиялық құрамын зерттеулерде қолданылады. Мозамбик толығымен Сомали тақтасының шегінде жатыр.