Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Замбия – Оңтүстік Африкада, Анголаның шығысында орналасқан, теңізге жолы жоқ ел. Оның жалпы ауданы 752 618 шаршы километрді (Түркиядан аздап кіші), ал оның 9 220 км² су алабын құрайды.
Zambia is a landlocked country located in Southern Africa, to the east of Angola. It has a total area of 752,618 square kilometres (slightly smaller than Turkey), of which 9 220 km2 is water.
Климат
Замбияда тропикалық климат басым, бірақ елдің теңіз деңгейінен биіктігіне байланысты өзгереді. Жаңбырлы маусым қазан/қараша айларынан наурыз/сәуір айларына дейін жалғасады.
Zambia has a tropical climate, modified by the altitude of the country. There is a rainy season that runs from October/November to March/April.
Жер бедері
Замбия жерінің бедері көбінесе биік жазық, сонымен қатар төбелер мен таулар да бар. Ең төменгі нүктесі – теңіз деңгейінен жоғары орналасқан Замбези өзені, ал ең биік нүктесі – Мафинга таулы аймағындағы Мафинга орталық жері, теңіз деңгейінен жоғары. Замбия – құрлыққа шығу жолы жоқ мемлекет. Оңтүстігінде Зимбабвемен, солтүстігінде Демократиялық Конго Республикасымен, солтүстік-шығысында Танзаниямен, шығысында Малавимен және оңтүстік-шығысында Мозамбикпен шектеседі, ал оңтүстік шекарасы Виктория шарлауы арқылы Зимбабведен бөлінеді. Елдің жалпы топографиясы көтерілген жазықтықтармен сипатталады. Елдің жалпы биіктігі Калахари алабынан батысқа қарай шығысқа қарай өседі. Жер беті жоғарғы Конгодан оңтүстіктегі Замбези депрессиясына қарай төмендеп, жазық дала құрайды. Замбия Демократиялық Конго және Замбези өзендері суайдырылысының арасында орналасқан. Екі провинцияны қоспағанда, қалған барлық провинциялар Атлант мұхиты мен Үнді мұхитын бөліп тұратын континенттік бөлініс бойындағы ел шекарасында жатыр, ол Демократиялық Конгодан Танзанияның оңтүстігіне дейін созылады. Жылдың үш негізгі мезгілі бар: сәуірден тамызға дейін салқын құрғақ мезгіл, тамыздан қарашаға дейін ыстық құрғақ мезгіл және қарашадан сәуірге дейін жылы жаңбырлы мезгіл. Ең ыстық ауа қараша айында, ал ең көп жауын-шашын желтоқсан айында жауады. Жылдық жауын-шашын мөлшері оңтүстік аймақтарда , ал солтүстік аймақтарда артық. Кариба көлі – Африкадағы адам жасаған ең үлкен көл және әлемдегі екінші үлкен жасанды көл, ол провинцияның оңтүстік шекарасы бойымен созылып жатыр.
The terrain of Zambia is mostly high plateau, with some hills and mountains. The lowest point is the Zambezi river, at above sea level, with the highest being Mafinga Central in the Mafinga Hills, at above sea level. Zambia is a landlocked country bordered along Zimbabwe in the south divided by Victoria Falls, Congo DR in the north, Tanzania on the northeast, Malawi on the east and Mozambique on the southeast. The general topography of the country is characterized by uplifted planation surfaces. The general elevation of the nation as a whole is tended towards west to east from the Kalahari Basin. The level of land falls from the upper Congo towards the Zambezi depression in the South forming a plateau. Zambia lies in the watershed between DR Congo and Zambezi river systems. Leaving two provinces, all other provinces lie in the country frontier formed between the continental divide separating the Atlantic Ocean and the Indian Ocean, which traverses from DR Congo to the south of Tanzania. There are three major seasons: a cool dry season from April to August, a hot dry season from August to November and a warm wet season from November to April. The maximum heat is experienced during November, while the maximum rainfall is received during December. The annual rainfall is more than in the Southern parts, while is more than in the northern parts. Lake Kariba is the man made lake in Africa and the second largest man made lake in the world and it stretches along the Southern border of the province.
Экоөңірлер
Замбияда төрт биомадағы тоғыз экоөңір кездеседі, олардың ең кең таралғандары – Миомбо, Мопан және Байкияя орманды саванналары, сондай-ақ шөптесін далалар (көбінесе су басулы далалар) мен мәңгі жасыл орман да бар.
Nine ecoregions in four biomes are represented in Zambia, the most widespread being Miombo, Mopane and Baikiaea woodland savanna, with grasslands (mainly flooded grassland) and evergreen forest also present.
Жерді пайдалану
Төмендегі кестеде 2011 жылғы жағдай бойынша Замбиядағы жерді пайдалану көрсетілген. +Жерді пайдалану Пайдалану Аймақтың пайыздық үлесі егістік жер 4,52 тұрақты егістер 0,05 басқа 95,44
The following table describes the land use in Zambia, as of 2011. +Land use Use Percentage of Area arable land 4.52 permanent crops 0.05 other 95.44
2005 жылғы мәліметтер бойынша, Замбияда 1559 км² жер суарылады.
As of 2005, 1559 km2 of land in Zambia is irrigated.
Қоршаған орта
Елдегі қоршаған ортаға қатысты өзекті мәселелер: минералдық өндіру және өңдеу аймағындағы ауаның ластануы және одан туындайтын қышқыл жаңбырлар; су қоймаларына химиялық ағын; бұзау, піл, антилопа және ірі мысық популяцияларына қауіп төндіретін браконьерлік; орманды жою; топырақ эрозиясы; шөлдеу және адам денсаулығына қауіп төндіретін суды жеткілікті түрде тазартпау. Замбия климаттың өзгеруіне осал ел болып саналады. Елдегі климаттың өзгеруінің негізгі салдары – әртүрлі агроэкологиялық аймақтардағы егіс шаруашылығы маусымында жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі және жаңбырлы маусымның ұзақтығына қатысты өзгерістер. Замбия климаттың өзгеруіне осалдығы себебі, халықтың көп бөлігі өмір сүруі үшін ауыл шаруашылығына тәуелді және жауын-шашын үлгілерінің өзгеруі жауынға тәуелді өндіріс екендігіне байланысты теріс әсер етеді. Зерттеу деректері 2050 жылға қарай температураның 1,82°С-қа көтерілуі және жауын-шашынның 0,87 пайыздық тармаққа төмендеуі мүмкін екенін көрсетті. Бұл құрғақшылықтар мен су тасқындары сияқты экстремалды климаттық құбылыстардың жиілеуіне әкеледі. Замбия мынадай халықаралық келісімдерге қатысушы: Биологиялық әртүрлілік, Климаттың өзгеруі, Шөлдеумен күресу, Құрып кету қаупі төнген түрлер, Қауіпті қалдықтар, Теңіз құқығы, Ядролық сынақтарға тыйым салу, Озон қабатын қорғау және Батпақтар. Замбия Киото протоколына қол қойды, бірақ оны ратификацияламады.
Current issues for the environment in the country include: air pollution and resulting acid rain in the mineral extraction and refining region; chemical runoff into watersheds; poaching, which seriously threatens: rhinoceros, elephant, antelope, and large cat populations; deforestation; soil erosion; desertification and lack of adequate water treatment, which presents human health risks. Zambia is considered to be vulnerable to climate change. The main impact pathway of climate change in the country is through increasing variability in rainfall amounts during the agricultural season across the various agroecological regions, and shifts in the duration of the rainy season. Zambia is considered vulnerable to the impacts of climate change because the majority of the population rely on agriculture for their livelihoods and changes in rainfall patterns has a negative impact due to the rainfed nature of production. Researched evidence suggested that temperature was likely to increase by 1.82oC and rainfall reduce by 0.87 percentage points by 2050. This means that the occurrence of extreme climate events such as droughts and floods would become more frequent. Zambia is party to the following international agreements: Biodiversity, Climate Change, Desertification, Endangered Species, Hazardous Wastes, Law of the Sea, Nuclear Test Ban, Ozone Layer Protection and Wetlands. Zambia has signed, but not ratified, the Kyoto Protocol.