Кіріспе
Ағылшынның танымал тарихшысы және жазушысы (1968 жылы туған) Томас Холланд (1968 жылдың 5 қаңтарында туған) – классикалық және ортағасырлық тарих, сондай-ақ исламның пайда болуы сияқты тақырыптарда көптеп сатылатын кітаптар жазған ағылшын авторы және танымал тарихшы. Ол BBC телеканалымен бірлесіп тарихи деректі фильмдер жасап, жүргізіп келді, сонымен қатар "Making History" радио бағдарламасын ұсынды. Ол "The Rest is History" подкастының бірлескен жүргізушісі.
Thomas Holland (born 5 January 1968) is an English author and popular historian who has published best selling books on topics including classical and medieval history, and the origins of Islam. He has worked with the BBC to create and host historical television documentaries, and presented the radio series Making History. He co hosts The Rest is History podcast.
Ерте өмір және білім
Голланд Оксфордширде дүниеге келді және Англияның Уилтшир графтығындағы Солсбери қаласына жақын орналасқан Брод Чалк ауылында өсті. Ол екі ұлының үлкені. Оның інісі Джеймс Холланд та Екінші дүниежүзілік соғыс тақырыбында жазатын автор. Ол бала кезінде динозаврлар мен ежелгі өркениеттерге ерекше қызығушылық танытқанын айтты: "Менде динозаврларға деген классикалық балалық құмарлық болды – себебі олар әдемі, қауіпті және жойылған. Ал ежелгі империялардың тартымдылығы да осыған ұқсас. Олардың сұлулығы мен қорқынышы маған қатты әсер етті – және осындай эмоционалдық байланыс өмір бойы сақталады". Голланд Чафьин Гроув дайындық мектебінде және Дерсеттегі тәуелсіз Канфорд мектебінде білім алды. Содан кейін Кембридждегі Квинс колледжін аяқтады, "Қос біріншілік" (ағылшын тіліндегі Трипостың I және II бөлімдері бойынша үздік диплом) алды. Ол Оксфорд университетінде Лорд Байрон туралы докторлық диссертация жазуға кірісті, бірақ "университеттерден және кедейліктен шаршадым" деп шешіп, одан бас тартты.
Романдар
Голландтың алғашқы кітаптары – тарихи кезеңдердегі вампирлер туралы готикалық қорқыныш романдары болды. Оның алғашқы романы «Вампир: Джордж Гордонның нағыз қажынаты, алтыншы лорд Байрон» (1995) – Лорд Байрон туралы университетте алған біліміне сүйене отырып, 19 ғасырдағы ақынды вампир ретінде бейнеледі. АҚШ-та 1996 жылы жарық көргенде «Өлілердің Иесі: Байронның құпия тарихы» деп қайта аталды. Los Angeles Times оны «жақсы вампирлік оқиға – өзін-өзі жетілдіру кітабының мұқабасының артына жасырудың қажеті болмайтын, әрі қуанышты түрде қанды және қауіпті» деп сипаттады, бірақ «жаңа өңделген жер кейде автордың ғылыми тұрғыдан сенімдірек сезінетін жеріне жету үшін асығыс өтеді» деді. Оның жалғасы «Пантералармен кешкі ас» 1996 жылы жарық көрді (АҚШ-та басылым үшін «Менің шөлқұмарымның құлы» деп аталды). Голланд келесі бірнеше кітабында да табиғаттан тыс қорқыныш жанрында қалды, ежелгі мәдениеттер мен оқиға орындары туралы білімін пайдалана берді. «Аттис» (1996) романында ол ежелгі Рим республикасының тарихи тұлғалары – Помпей мен ақын Катуллды қатыгездікпен жасалған кісі өлтірулер оқиғаларының арасында заманауи ортаға енгізді. 1997 жылғы «Бізді жамандықтан құтқарып ал» романы 17 ғасыр Англиясында өтеді, онда Фауст есімді адам өлі еместер әскерін басқарады. 1999 жылғы «Құмдағы ұйықтаушы» Мысырда өтеді, 1922 жылы Тутанхамонның қабірінің табылуынан басталып, қауіпті құпия ашылғанда өткенге қарай саяхаттайды.
Тарихи фантастика емес кітаптар
"Сүйектер аңшысы" романы үшін зерттеу жұмыстарын жүргізу кезінде Холланд тарихшы Питер Гриннің "Александрдан Актиумға дейін" атты еңбегімен танысты. Осы оқиғаның нәтижесінде оның ежелгі тарих пен өркениеттерге деген балалық шақтағы құштарлығы қайта жаңарды. Ол көркем әдебиет жазудан бас тартып, тарих жазуға көшті. "BookPage" журналы оның еңбегін "ақпаратты, теңдестірілген және оқуға қолайлы" деп сипаттады, ал "The Guardian" газеті оны "классикалық әлемнің танымал тарихын жазудың үлгісі" деп атады. "Рубикон" кітабы 2004 жылы тарихи мазмұны бар үздік көркем емес туындыға берілетін Хесселл Тилтман сыйлығына ие болды. "Персиялық от" (2005) – б.з.б. V ғасырдағы грек-парсы соғыстары туралы баяндама. Кембридж университетінің грек тарихы профессоры Пол Картледж "The Independent" газетіне жазған рецензиясында: "Егер 'Персиялық от' Сэмюэл Джонсон сыйлығын жеңіп алмаса, онда осы әлемде әділеттілік жоқ" деп мәлімдеді. "Санди телеграф" газетінде жарияланған тарихшы Доминик Сэндбрук оны "керемет" деп атап, автордың "зор күшіне" жоғары баға берді. Ол 2006 жылы Англо-Геллиника лигасының Рунсиман сыйлығын жеңіп алды. "Мыңжылдық: Әлемнің соңы және христиандықтың қалыптасуы" (2008) – 1000 жылға дейінгі және кейінгі екі ғасырды зерттейді, сондай-ақ Батыс Еуропаның қалай қараңғы ғасырлардан шығып, қайтадан әлемнің жетекші өркениетіне айналғанын көрсетеді. Ноэль Малкольм оны "The Daily Telegraph" үшін қарап шығып, "тамаша оқылым" деп атады, бірақ тарихи деректердің жеткіліксіз жазылуын және Голландтың "көркемдік" проза стилін сынға алды. Кристина Хардимент оны "The Independent" үшін қарап, Голландтың жазу стилін жоғары бағалап, "баяндауда шебер, қажет болғанда жылдамдап, қашқандай жазады. Оның бұрынғы 'қараңғы ғасырларға' қатысты ерекше жол картасы күшті және көндіріспен жазылған" деді. Голландтың исламның өрлеуі туралы "Қылыштың көлеңкесі" (2012) атты кітабы "The Daily Telegraph" газеті тарапынан "әсерлі сезімталдық пен зерттеу жұмысының нәтижесі" деп сипатталды, ал "The Independent" газеті оны "ерекше байлыққа толы кітап" деп атады. "Том Холландтың өткеннің түсін, тұлғаларын және жандылығын шындыққа адал болудан айырмай, оята білу қабілеті бар" делінген мақалада. Алайда, тарихшы Глен Боверсок "The Guardian" газетінде оны "оқырманды оқытудан гөрі алаңдатуға бағытталған, жаужүрек стильде жазылған, жауапкершіліксіз және сенімсіз" деп сынға алды. "Династия: Цезарь әулетінің өрлеуі мен құлдырауы" (2015) – Августтан Неронға дейінгі Римнің Юлий-Клавдий әулетінің бес императорының билігін қамтиды. Классика профессоры Эмили Уилсон "The Guardian" газеті үшін жазған рецензиясында "әсте салмақты стильге" және баяндаудың тітіркендітіп көрсететін егжей-тегжейлі сипаттамаларына сын айтып, "бұл Дональд Трамп дәуірі үшін ежелгі Рим" деді. Алайда, "Observer" газетіне жазған рецензиясында Ник Коэн "Том Холландтың керемет тарихының көптеген артықшылықтарының бірі – ол Рим императорларын олар қандай болғандарын көрсетуден тартынбайды: 'батыстың тиранияның алғашқы мысалдары'" деп жазды. Содан кейін Холланд екі қысқа тарихи өмірбаян жазды. Біріншісі, "Ательстан: Англияның құрылуы" (2016) – "Penguin Monarchs" сериясының бөлігі болып табылады және Англияның алғашқы патшасы саналатын 10 ғасырлық билеуші Ательстанның өмірін қамтиды. Екіншісі, "Этельфлед: Англияның ұмытылған негізін қалаушысы" (2019) – Ladybird Expert сериясына енген, 10 ғасырдың басында Мерсияның англосаксон патшалығын басқарған Ательстанның әпкесі (Ұлы Альфредтің қызы) Этельфлед туралы айтады. "Доминион: Батыс санасының қалыптасуы" (АҚШ үшін "Доминион: Христиандық революция қалай әлемді қайта жасады" деген тақырыпта) 2019 жылы жарық көрді. Ол христиан дінінің Батыс өркениетіне тигізген әсерін зерттейді, онда Голланд діннің әсері бүкіл әлемде этика мен мәдени нормаларда көрінеді деп мәлімдейді, тіпті діннің өзі жоққа шығарылған кезде де: "Батыс елінде өмір сүру – христиандық ұғымдар мен болжамдармен толысқан қоғамда өмір сүру". "Доминион" оң пікірлер алды, Kirkus Reviews оны "ақылға қонымды және ойластырылған" деп атады, ал Publishers Weekly "күлкілі деген термин тым жеңіл, ал білімді деген термин екеуін де қызықты ететін бай шығарма үшін тым ауыр" деді. "The Times" газетіне жазған рецензиясында Санкт-Эндрюс университетінің тарих профессоры Джерард ДеГрут Голландтың христиандық ықпалға байланысты көптеген нәрселердің адамзаттың тіршілік ету үшін бірлесіп жұмыс істеу қажеттілігін дамытуы мүмкін екенін айтты, бірақ "Мен бұл кітаптың түпнұсқалығын мақтауға тиіспін, сондай-ақ [Голландтың] батыл амбициясын айтпағанда".
Басқа жазу
2013 жылы ежегі грек ғалымы Геродоттың "Тарихтар" еңбегінің Голланд жасаған аудармасы жарық көрді. Голланд мектепте латын тілін оқығанмен, грек тілін өздігінен үйренген. Ол 800 беттен астам "Тарихтар" кітабының күніне бір абзасын аударуды міндет етіп, кітапты аяқтағанға дейін жалғастырды. Классикалық әдебиет зерттеушісі Эдит Холл "The Times Literary Supplement" басылымында осы аударманы мақалалап, "Геродоттың соңғы жарты ғасырда жасалған ең жақсы ағылшын тіліндегі аудармасы, және олардың саны көп болды. Том Голландтың жетістігіне қатты ризамын" деді. Голланд газеттерге, журналдарға және веб-сайттарға жануарлар дүниесін қорғау, спорт, саясат және тарих сияқты түрлі тақырыптарда ондаған мақала жазды. Ол сондай-ақ "The Guardian" газеті үшін кейде кітап туралы рецензиялар жазады. Голланд сахна үшін де жазған. Оның алғашқы пьесасы "Франк болудың маңызы" Оскар Уайльдтың тұтқындалуы мен сот процесі туралы айтады. Екінші пьесасы "Қыздың өлімі" ("Death of a Maid") Жанна д'Арк өміріне арналған. 2019 жылдың наурызында ол Twitter-де Клеопатра туралы опера жазғанын және оның даму сатысында екенін хабарлады. Голланд танымал "Antigone" классикалық веб-сайтының алғашқы қатысушыларының бірі болды.
Радио
Голланд Геродот, Гомер, Фукидид және Вергилий сияқты классикалық грек және рим авторларының еңбектерін BBC Radio 4 арнасындағы хабарлар сериясі үшін бейімдеді. 2001 жылы Radio Four арнасы оның Фукидидтің Пелопоннес соғысы тарихы негізінде жазған "Афинадағы біздің адам" атты драмалық пьесасын да көрсетті. Ол оқиғаны Афинадағы еркін радио студиясында қоршауда қалған тәжірибелі соғыс тілшісінің баяндауы ретінде ұсынды. 2011 жылдан бастап ол Radio 4 арнасының танымал тарих сериясы "Тарих жасау" ("Making History") жүргізушілерінің бірі болды.
Динозаврлар, аңыздар және жәндіктер
2011 жылдың ақпан айында Холланд BBC Four телеарнасы үшін «Динозаврлар, мифтер және монстрлар» бағдарламасын жазып, ұсынды. Ол ежелгі гректер мен үнді мифтері сияқты, тарих бойында әртүрлі мәдениеттердің мифологиясына қазбалардың қандай әсер еткенін зерттеді.
Ислам: айтылмаған оқиға
2012 жылдың тамызында Холланд Channel 4 телеарнасы үшін "Ислам: Айтылмаған тарих" атты деректі фильм жасап, көрсетті. Ол Мұхаммед дінді 7 ғасырда Меккеде құрған және Құранды Алла (Құдай) періште Жәбірейіл арқылы Мұхаммедке толықтай жіберген деген ислами түсінікке күмән келтірді, ал оны адам немесе адамдар жазған жоқ деді. Холланд Мұхаммедтің өмірі туралы заманауи тарихи деректердің өте аз екенін, оның өлімінен кейін ондаған жылдар бойы тарихи мәтіндерде есімдерінің жоқ екенін, ал ол қайтыс болғаннан кейін бір ғасырдан астам уақыт өткен соң ғана оған қатысты мәтіндерде Мекке туралы айтыла бастағанын айтты. Ол ислам теологиясы Араб империясының кеңеюімен бірнеше ғасырлар бойы біртіндеп дамыған деген қорытындыға келді, сондай-ақ Мұхаммедтің үйінің сипаттамалары қазіргі оңтүстік Израильге Меккеден гөрі көбірек ұқсайды деп мәлімдеді. Холланд бұл бағдарламаға қатысты "өлім туралы қорқытулардың" күшті толқынына тап болғанын айтты. "Ислам: Айтылмаған тарих" Ofcom және Channel 4 телеарнасына барлығы 1200-ден астам шағым түсірді, бірақ Ofcom хабар тарату кодексін бұзу фактісін анықтамады. Тарихшылар алдында "Ислам: Айтылмаған тарих" фильмін көрсету жоспары Холландқа қатысты деректі фильмнен кейін түскен қауіп-қатерлерге байланысты қауіпсіздік алаңдауларына байланысты тоқтатылды. Бірнеше діни ғалымдар, соның ішінде Lapido Media Centre for Religious Literacy in World Affairs орталығының негізін қалаушы доктор Дженни Тейлор және Халықаралық Құран зерттеулер қауымдастығының докторы Кит Смолл Холландты және тарихшылардың діндердің бастау тарихын сынап қарау құқығын қорғады. Channel 4 веб-сайтында жарияланған мәлімдемесінде Холланд исламның бастауы "тарихи зерттеудің заңды нысаны" екенін және оның деректі фильмінің "тарихи ізденіс екенін, ал ең ірі монотеистік діндердің бірін сынау емес екенін" айтып, сынға жауап берді. Фильмде Холланд 2015 жылы Париждегі Батаклан театрындағы қаңтардағы шабуыл болған жерді аралады, Иорданиядағы салафи джихадистерінің жетекшісімен сұхбаттасты, содан кейін Ирактың Синджар қаласына барды, онда тарихи тұрғысынан езид азшылықтары көптеп қоныстанған. 2014 жылы ИМ күштері қалаға басып кірді, көптеген езид ерлер мен қарт әйелдерді өлтіріп, жас әйелдерді сексуалдық құлдыққа, ал жас ұлдарды ИМ сарбаздары ретінде дайындауға алып кетті. Бір сәтте Холланд ИМ сексуалдық құлдыққа пайдалануға тым ескі деп есептеген езид әйелдерінің қалдықтары салынған шұңқырға жақындады және камерадан тыс құсып кетті. Фильмді насихаттау мақсатымен Evening Standard газетіне берген сұхбатында ол: "Нацистер геноцидті нәсілдік теориямен ақтағандай, кейбір ислам ғалымдары оны Құранда айтылған нәрселермен ақтайды. Бұл мәселеге араласпау, оның жоқ екенін жорамалдау геноцидке қатысумен тең". Ол сондай-ақ батыстықтардың ИМ-нің пайда болуына өздерінің сыртқы саясатын кінәлауы дұрыс емес екенін айтты: "Біз өз мүмкіндіктерімізге ие екенімізге сенгіміз келеді. Біз бұл сыртқы саясатқа байланысты деп ойлаймыз, себебі сонда біз оны өзгерте аламыз. Бірақ сіз жай ғана "Дабик" журналын оқып шығу керек. Олар: 'Біз сізді мұсылман емес екеніңіз үшін жек көреміз' дейді". Кейбір мұсылмандық топтар бағдарламаның мазмұнына және оны көрсеткен Channel 4 телеарнасына наразылық білдіргенімен, Холланд олардың реакциясы бұл жолы "Ислам: Айтылмаған тарихқа" қарағанда әлдеқайда жұмсақ болғанын мәлімдеді. Журналист Питер Оборн Middle East Eye веб-сайтында "Жоқ, Channel 4: Ислам Ислам мемлекеті үшін жауапты емес" деген мақала жариялады, онда ол 2003 жылғы Иракқа басып кіру ИМ үшін жауапты екенін, ислами оқулар емес екенін айтты.
Қорғау
Ол Лондонның жойылып бара жатқан кірпік шошқаларын сақтау шараларын қолдап, науқандар жүргізіп, мақалалар жазды. Ол ұсынылып отырған Стоунхендж автомобиль туннеліне, сондай-ақ Ұлыбританияның тарихи орындары төңірегіндегі ландшафттарға қауіп келтіретін басқа да құрылыс жобаларына қарсы. 2018 жылдан бері ол Стоунхендж альянсының президенті болып табылады – бұл альянс туннельдің құрылысын тоқтатуға (немесе кемінде үкіметті жоспарланған 1,8 миль ұзындығынан кем дегенде 2,8 мильге дейін ұзартылған, терең қазылған туннельді қайта жобалауға көндіруге) бағытталған ұйым. 2017 жылы ол Стоунхендж туннелі туралы: «Мәселе мынада – Стоунхендж туристерге ойын-сауық үшін салынған ба, әлде ол тарихи және рухани тұрғыдан гөрі маңыздырақ нәрсе ме? Ол 4500 жылдан бері сол жерде тұр. Ал қазітке дейін ешкім жерге үлкен мөлшерде бетон құйып, оны мәңгілікке бұрмалау туралы ойламаған».
Саясат
2014 жылдың тамызында Холланд пен тарихшы әріптесі Дэн Сноу 200 британдық қоғам қайраткерін Шотландия халқына арналған хатқа қол қоюға ұйымдастырды. Бұл хат The Guardian басылымында жарияланды және Шотландияның 2014 жылдың қыркүйегіндегі референдумда Ұлыбританияның құрамында қалуына үміт білдірді. Хаттың бір бөлігінде былай делінген: «Сіздермен азаматтық байланысымызды қаншалықты бағалайтынымызды және оны жаңарту үшін дауыс бересіздер деген үмітімізді жеткізгіміз келеді. Бізді біріктіретін нәрсе, бөліп тұратын нәрседен әлдеқайда маңызды. Бірге қалайық!» Хатқа сэр Эндрю Ллойд Вебер, Мик Джаггер, Джуди Денч және Стивен Хокинг сияқты тұлғалар қол қойды. Сол жылдың басында ол Ұлыбританияның Еуропалық Одақта қалуын қалағанын айтып, былай деді: «Мен Еуропалық Одақтың азаматы болып қаламын, бірақ Шотландияны қамтитын елде болуды тілеймін. Ұлыбритания ЕО-дан шығарса, Шотландия Ұлыбританиядан шығуы мүмкін. Мен «кішкентай Англиялық» болғым келмейді. Мен еуропалық және британдық болып қаламын». 2017 жылы Холланд шотланд бизнесмені/блогері Кевин Хейг пен тарих профессоры Али Ансаримен бірге «These Islands» (Бұл аралдар) атты жаңа ой-қорытынды орталық құрды. Оның мақсаты – Ұлыбританияның ұлттық ерекшелігі, Brexit және Шотландияның тәуелсіздігі мәселелері бойынша конструктивті пікір-алысқақтыруды ынталандыру және Ұлыбритания құрамындағы елдердің біртұтас ұлт ретінде қалуының баршаға пайдалы екенін насихаттау. «These Islands» веб-сайтына көптеген ғалымдар мен белсенділер өз зерттемелерін жариялады. 2019 жылы Холланд Лейбористік партияның басшысы және премьер-министрлікке үміткер Джереми Корбиннің антисемитизміне қарсы The Guardian газетіне жазылған ашық хатқа қол қойды. The Telegraph газетінде жарияланған мақаласында ол Корбиннің палестиналық белсенді Раид Салахты қолдауының өте ренжітетінін жазды, себебі Салах 12 ғасырда Англияда пайда болған «қанға батырылған жала» (blood libel) таратып жүрген: «Англия, осы ең зиянды өтіріктің отаны ретінде, оған қарсы тұруға ерекше жауапкершілікке ие. Бірақ Джереми Корбин «қанға батырылған жала» таратушыны қолдауы арқылы оған қарсы тұруға қадам баспады».
Езидтер
"Ислам мемлекеті: зұлымдықтың бастауы" фильмін түсіру кезінде Голланд ИМ-нің 2014 жылы көптеген ер адамдарын және ересек әйелдерін жаппай өлтірген, балаларын және жас әйелдерін ұрлап кеткен Солтүстік Ирактың этно-діндік халқы – езидтердің аман қалған босқындарымен сұхбаттасты. 2017 жылы ол The Spectator журналында мақала жазып, Батыс әлемін езидтерді ұмытпауға шақырды. Онда ол ИМ-нің езидтерге келтірген зұлымдықтарын егжей-тегжейлі баяндады: "Езидтер атып, қоқысқа ұқсатып шұңқырға тасталды; ерлер мен ұлдардың бастары отбасыларының алдында кесілді; сегіз жастағы қыздарға топтап зорлық жасалды; ұрып-сапалап, дінін өзгертуге мәжбүр етілді; азаптап, құлдыққа салды. Мен барған лагерьдің бірінде бір жыл бойы зорланған, содан кейін иесі одан жалыққанда басына оқ атқан, ал соңында күйеуіне қайта сатылған әйел, уақытша тіккен шатырда бала сияқты иіліп, өзін-өзі шайқап, зарлап отырды". 2018 жылдың маусым айында ол Джеймс Делингполлдің подкастында сұхбат беріп, езидтердің азаптарына Батыстың салқындығы туралы айтты: "Батыста ешкімге мүлдем қызық емес. Ешкімнің мән бермейтінінің себебі, мен сөйлескен езид босқыны айтқандай, Батыста христиандар, мұсылмандар, яһудилер бар, олар өз діндеріндегілер үшін дауыс көтереді, бірақ езидтерді кім ойлайды? Оларды кім ойлайды?" 2019 жылдың маусым айында ол Парламент Мүшелерінің жиналысында, Парламенттің Ұлы Комитет залында бірнеше спикерлермен бірге сөз сөйлеп, езидтерге жасалған қатыгездіктер туралы айтты.
Еврейлерге қарсылық
Голланд Англиядағы тарихи антисемитизм туралы жазған. Сондай-ақ, ол бұл құбылысты Джереми Корбин басшылығымен британдық Лейбористік партия мүшелері білдірген жақындағы антисемиттік көзқарастармен байланыстыруға болатынын айтқан.
Білім
Олланд 2014 жылы жекеменшік білім беруден мемлекеттік білім беруді қолдап, былай деді: "Ең озық [тәуелсіз] мектептердің қолдана алатын байлығы артық көрінеді. Мемлекеттік қаржыландырылатын мектептер жеке білім алғандардың спорт, актерлік өнер және тіпті танымал музыкада басымдық танытуына себеп болған спорт алаңдарымен және қазіргі заманғы жабдықтармен қалай бәсекелесе алады? Бірақ жекеменшік мектептердегі оқыту мемлекеттік мектептердегіден жақсы екеніне мен сенімді емеспін. Біздің жергілікті бастауыш мектепте сіз кездесуге ниеттенетіндей жақсы мұғалімдер бар, және мен өз балаларыма берген мүмкіндікті, мен танысқан дайындық мектебінің оқушыларына берілген мүмкіндікпен салыстырғанда, менің балаларым кемдеу деп ойламаймын. Керісінше, тіпті керісінше. Ол білім беру министрі Майкл Гоувтың мемлекеттік мектептерде латын тілін оқытуды кеңейту жоспарын қолдады. 2014 жылы ол былай деді: "Дәстүрлі түрде ежелгі тілдердегі білім – артықшылықтың белгісі болып келді, сондықтан мемлекеттік мектептер оны ұсынуға әрқашан құштар болды. Бірақ мемлекеттік жүйеде оқитын балаларды классикалық өркениеттің байлығынан неге айыру керек? Бұл элиталық емес, тіпті прогрессивті саясат. Дегенмен, ересек болғаннан кейін ол Құдайдың бар екеніне сенуден бас тартып, «Мен табиғаттан тыс күштердің бар екенін растайтын ешқандай дәлел көрмедім. Мен Құдайдың бар екенін дәлелдейтін ешқандай дәлел таппадым» деді.
Ислам және Ислам мемлекеті
Ол өзін ислам және оның бастауы туралы пікірлері исламофобияға қатысты деген сыншылардан қорғады, исламның да басқа діндер сияқты тарихи талдауға түсуі керек деп мәлімдеді. 2013 жылы The Daily Telegraph газетіне берген сұхбатында: "Ислам – британдық мәдениетке кофеин шашу сияқты. Ол әлемге жаңа көзқарас сыйлайды, біздің интеллектуалдық өміріміздің әртүрлілігі мен көлемін байытады". 2017 жылы ол: "Адамдардың қатесі – Ислам мемлекетінің (ИМ) позициясын қайталау, яғни исламның бір ғана, нағыз түрі бар және одан кім ауытқса, ол мұсылман емес. ИМ осылай шииттерді өлтіруді ақтауға тырысады. Қызығы, Батыс көшбасшылары 'Бұл исламға қатысы жоқ' десе, олар да соны істеп жатыр. Менің ойымша, мұсылман кім екенін анықтау – әсіресе мұсылман емес адамдардың жұмысы емес. Егер адамдар өздерін мұсылман деп айтса, олар мұсылман". Ал келесі айда Quadrapheme әдеби сайтына берген сұхбатында, ол лекцияның Мұхаммедтің өмірінің интерпретациялануын талқылауға мүмкіндік беруді көздегенін түсіндірді, оның "мифтері Ислам мемлекеті және басқа да радикалдардың іс-қимылдарындағы зияндылықтың түбінде жатыр" деп сақтайды.
Жеке өмір
Холланд Сейдиге үйленді, ол акушер. Жұбайдың екі қызы бар. Холланд – Тур де Франс жарысын аяқтаған алғашқы британдық. Ол актер Том Холландпен туысқан емес. Холланд Twitter әлеуметтік желісін белсенді пайдаланады. Ол 2011 жылдың қаңтарында тіркелді және 2022 жылдың шілдесіне дейін 207 000-нан астам твит жариялады. 2016 жылы Холланд Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол крикет спортына әуес және оның ойыншысы, сонымен қатар белгілі британ жазушыларынан құралған Авторлар XI командасының шабуылшысы (орташа жылдамдықпен). Ол "Авторлардың XI: Хакниден Хамблдонға дейінгі ағылшын крикеті маусымы" кітабына бір тарау жазды, бұл кітап 2013 жылы команданың бірінші маусымы туралы жазылған. Сондай-ақ ол Financial Times газетіне крикет бойынша өзінің кумирі Аластер Куктан баттинг жаттығуларын алу туралы мақала жазды.
Шығармашылық емес
Сипаттама және іздеуге арналған бағышталған алдын ала шолу.
Подкаст
Голландия тарихшы Доминик Сэндбрукпен бірге "Тарихтың қалғаны" атты подкаст ұсынады.