Кіріспе
Конго Демократиялық Республикасының жергілікті этнолингвистикалық тобы Люба халқы немесе Балуба – Конго Демократиялық Республикасының оңтүстік-орталық аймағында өмір сүретін банту этнолингвистикалық тобы. Олардың көп бөлігі осы елде, негізінен Катанга, Касаи, Касаи Ориентал, Касаи Централь, Ломами және Маниема аймақтарында қоныстанған. Балубалар көптеген кіші топтардан немесе рулардан тұрады. Балубалар шамамен 400 жылға дейін қоғам мен мәдениетін дамытты, кейіннен Катанга конфедерациясындағы Балуба деп белгілі болған Упенба депрессиясында ұйымдасқан қауымдастық құрды. Луба қоғамында кеншілер, ұсталар, ағаш шеберлері, қыш құмыра жасаушылар, қолөнершілер және түрлі мамандық иелері болды. Олар уақыт өте келе белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді, бірақ бұл португалдықтар мен Оман империясының басқыншылықтарына (немесе олардың ықпалына) байланысты олардың біртіндеп құлдырауына себеп болды.
The Luba people or Baluba are an Bantu ethno linguistic group indigenous to the south central region of the Democratic Republic of the Congo. The majority of them live in this country, residing mainly in Katanga, Kasaï, Kasaï Oriental, Kasaï Central, Lomami and Maniema. The Baluba consist of many sub groups or clans. The Baluba developed a society and culture by about the 400s CE, later developing a well organised community in the Upemba Depression known as the Baluba in Katanga confederation. Luba society consisted of miners, smiths, woodworkers, potters, crafters, and people of various other professions. They found relative success over time, but this eventually caused their gradual decline with the Portuguese and Omani empires led or influenced invasions.
Тарих
Археологиялық деректерге сүйенсек, балуба тайпасы біздің заманымыздың 5 ғасырына дейін Упенба депрессиясының көлдері мен батпақтары маңында қоныстар салған. Олардың арасында Кисалиан дәуіріне (8-11 ғасырлар) тән қыш ыдыстар мен тұрмыстық заттар табылды. Бұл өнімдер алыс этностық топтардың қызығушылығын тудырып, сұранысты арттырды, соның нәтижесінде луба халқы арасында сауда мүмкіндіктері мен саудагерлер пайда болды. Бұл сауда және луба халқының ауылдарындағы барлық экономикалық қызмет салық жүйесіне негізделген, онда аң аулаудан, балықтан немесе өнімнен алынған бір бөлігі тайпа басшысына немесе шекараны қорғаушыларға берілетін. Бұл шекаралар табиғи түрде қалыптасқан, мысалы, Упемба көлінің сулары арқылы өту үшін арналар мен көпірлер қажет болды. Осылайша, луба халқының жеріне кіру-шығу бақылауда болып, салық салынатын. Томас Риф былай деді: "[Х]алықаралық сауданың кеңейіп жатқан шекараларына интеграция империяны қиратты", бұл 19 ғасырдағы Бельгиядан келген құл және пил сүйегі саудасымен, сондай-ақ Типпу Тип және Мсири сияқты араб суахили басшыларының табыстарымен бірге болды. Луба империясының ерекше әлеуметтік-саяси жүйесі – биліктің екі деңгейлі құрылымы, оның бірі – Балопе (мұрагерлік монархия), екіншісі – патшалар немесе ақсақалдар кеңесі. Бұл жүйе мұрагерлік даулар туындаған жағдайларда өзара тепе-теңдік сақтап, үкіметтік тұрақтылықты қамтамасыз етті. Бұл идеяны көршілес Лунда тайпасы және басқа да этностық топтар қабылдады. Кейінгі жазбаларда луба халқының жақсылық пен жамандық туралы түсініктеріне негізделген күрделі әдеби дәстүрлерді дамытқандығы және осы түсініктерді, сондай-ақ діни көзқарастарын адамгершілік пен билік иелері туралы аңыздарға енгізгендігі айтылады. Мысалы, бір аңыз екі патша туралы баяндайды: бірі – қызыл патша Нконгола Мвамба, екіншісі – қара патша Илунга Мбиди Килуве. Луба халқының ауызша тарихына сәйкес, 16-17 ғасырларда луба халқы аймақтық басшылар арқылы Балопе басқарған үлкен мемлекеттің бір бөлігі болды. Луба империясы португалдықтар мен басқа отарлаушылардың ықпалынан Лунда империясы қорғады, ол олардың оңтүстік-шығысында орналасқан. Дэвид Ливингстон өзінің саяхат естеліктерінде бұл қорғау туралы айтқан, және бұл Ангола саудагерлерінің луба халқымен тұрақты байланыс орнатуына кедергі келтірді. 19 ғасырдың басында луба және каньок тайпаларының ауызша дәстүрлерінде өзара шабуылдарға байланысты үлкен қақтығыс болғандығы айтылады. Илунга Сунгу қайтыс болғаннан кейін, Кумвимбе Нгомбе билікке келді және өзінің жауынгерлерін шығыс Африкадан келген саудагерлермен байланыс орнату арқылы оңтүстік-шығысқа қарай кеңейтті. Жеңісінен кейін, луба дәстүріне сәйкес, жеңілген басшылар мен билеушілер Луба империясының астанасымен байланыс орнату және адалдыққа кепілдік беру үшін Луба билеуші отбасынан қыздарға үйленуге міндетті болды. 19 ғасырдың ортасына қарай пил сүйегі және құл саудасы Луба империясының шығысында өркендеді; халықаралық сұраныс артып, пил сүйегінің табиғи қоры таусылды. Луба халқының аймағында филдердің үйірлері сақталған. Мысалы, Канембо аймағында сатуға пил сүйегі болмады.
The Luba people were a part of a large state in the 16th and 17th centuries, ruled by a Balopwe through delegation to regional chiefs. The Luba Empire was shielded from Portuguese and other colonial interests by the Lunda Empire, which lay to their southeast. This shielding was noted by David Livingstone in his travel memoirs, and likely blocked the Angolan traders from regular contact with the Luba people. Around the start of the 19th century, the oral traditions of both the Luba and Kanyok people suggest a major conflict, led by mutual raids. After the death of Ilunga Sungu, Kumwimbe Ngombe came to power leading his warriors to expand southeast with contacts with traders from East Africa. After his victory, in accordance with Luba traditions, the conquered chiefs and rulers had to marry sisters or daughters from the Luba ruling family in order to tie them into a relationship and loyalty with the Luba Empire capital. The ivory and slave trade had grown to the east of the Luba Empire by the mid 19th century; the natural supplies of ivory were exhausted whilst the international demand was increasing. The region under the Luba people had preserved herds of elephants. For example, the Kanyembo region had no ivory to sell.
Қару-жарақ, сауда және отаршылдық дәуірі
Луба халқының табысы мен байлығы салыстырмалы түрде оқшауланған жағдайда өсті, себебі олар Африканың шығыс және батыс жағалауларынан алыс, салыстырмалы түрде қол жетімді емес жерде өмір сүрді. Орман мен таулар табиғи шекараны қамтамасыз етті; сонымен қатар, олардың көршілері пайданы монополиялау үшін алыс халықаралық саудагерлермен тікелей және тұрақты байланысқа жол бермеді. 1850 жылдары құл сатушылар Луба халқының жерлеріне еніп кірісті. Батыс әлемінде құл саудасына тыйым салынғанға қарамастан, Африканың шығыс және солтүстік бөліктері араб суахили құл және пил сүйегі саудагерлерінің басшылығымен Луба империясының шығыс және солтүстік-шығыс аймақтарына кірді. Бұл басқыншылар қару-жарақпен, керуендерді басқару тәжірибесімен және басқа да соғыс құралдарымен келді. Луба халқының қару-жарағы алғашқы емес болғанмен (мысалы, пышақтар мен садақтар сияқты құралдары бар еді), қарсыластардың қару-жарағы одан да жетілдірілген болды. Дэвид Ливингстон өзінің естеліктерінде Луба халқының мылтықтарға қаншалықты таңырқағанын жазды, оларды темекі құбырлары деп ойлады; атыс қаруы Луба халқының көптеген адамдарына қарсы қолданылған негізгі құрал болды. Құлдар мен пил сүйегі саудагері, танзаниялық Мсири, Занзибар сұлтанына пил сүйегі мен құлдарды жеткізуші, оңтүстік-шығыс Шаба аймағын басып алып, оны өз бақылауына алды. 1874 жылы тағы бір араб суахили саудагері Джума бин Салум вад Ракад, Типпу Типтің досы, Илунга Кабале ұлымен келісімге келіп, Луба халқының жерлерінің ортасында пил аулау және пил сүйегі сауда операцияларының негізін құрды. Типпу Тип сияқты араб суахилилерінің Луба халқының жерлеріне жасаған шабуылдары Нямвези қол астындағыларымен және құл әскерлерімен ұйымдастырылды. Бұл шабуылдар Луба халқы арасында шешек ауруын таратуға әкелді. Луба халқы Бельгия үкімдігі кезінде Катанга провинциясының мыс және асыл тастар кен орындарында жұмыс істеуге мәжбүр болды, бұл көптеген кеншілердің өліміне себеп болды. Олар 1895 жылы, содан кейін 1905 жылдан 1917 жылға дейін көтеріліс жасады, ал бұл көтерілістер әскери араласу арқылы басылды. Луба халқы екіге бөлінді: Ндае Эммануэль басқаратын бір топ бөлінуді қолдады, ал Кисула Нгое басқаратын екінші топ орталық үкіметті қолдады. Конгодағы БҰҰ бейбітшілік күштерінің ОНУК құрамындағы әскерилер Луба халқымен қақтығысқа түсті. 1960 жылдың 8 қарашасында Ирландия армиясының патрулі Ниембадан тыс жерде қамауға алынды. Соғыс кезінде ирландтық сарбаздар 25 Балубаны атып өлтірді, ал 11 ирланд сарбазының 9-ы қаза тапты. 1965 жылы Шомбенің оқшау режимі құлағаннан кейін Кисула Нгое Луба халқы мен орталық үкімет арасындағы байланысқа жауапты болды. Луба діні тірілер мен өлілердің арасындағы қарым-қатынас мүмкіндігін қабылдайды. Луба католиктері кейіннен Луба өнері мен мәдениетіне сіңген латын миссасының бір түрі - атақты Missa Luba шығарды. Бұл Заирлік миссаның негізін қалады, ол толыққанды мисса рәсімі болып табылады және (негізінен) Конгода қолданылды.
Msiri, a Tanzanian operator supplying ivory and slaves to the Sultan of Zanzibar, raided and took over the southeastern Shaba region of Luba people. By 1874, another Arab Swahili trader Juma bin Salum wad Rakad, and a friend of Tippu Tip, had entered into an agreement with one of the Ilunga Kabale's son and established the base of his elephant hunting and ivory trade operations in the heart of the Luba people's lands. The Arab Swahili raids, such as those by Tippu Tip, into Luba people's lands were organized with Nyamwezi subordinates and slave armies. These raids and attacks by the outsiders also introduced smallpox into the Luba population. The Luba people were forced to work in the copper and gemstone mines of the Katanga province during the Belgian rule, causing numerous mining related deaths. They rebelled in 1895, then again from 1905 to 1917, and these insurrections were subdued through military intervention. The Luba were divided, with one faction under Ndaye Emanuel supporting the secession, and another under Kisula Ngoye supporting the central government. United Nations peacekeepers in Congo, as part of the ONUC force came into conflict with the Luba. On 8 November 1960, an Irish Army patrol was ambushed outside Niemba. In the fighting, the Irish soldiers killed 25 Baluba with their firearms, and 9 of the 11 Irish were killed. When Tshombe's breakaway regime collapsed in 1965, Kisula Ngoye became the liaison between the Luba people and the central government. The Luba religions accepts the possibility of communion between the living and the dead. Luba Catholics would later produce the famed Missa Luba, a form of the Latin Mass inculturated in the Luba arts and expression. This would lay the groundwork for the Zaire Use, a full on rite of the Mass based on (and used primarily in) the Congo.
Ислам діні
2011 жылғы дереккөзге сәйкес, луба халқының шамамен 12 пайызы ислам дінін қабыстанған. Ислам 19-шы және 20-шы ғасырларда суахилилермен байланыс артуының нәтижесінде лубалар арасында тарады.
Мәдениет
Люба халқы көше бойындағы ауылдарда шоғырланып, көшенің екі жағында тікбұрышты сабаннан төселген шатырлары бар үйлерде тұрған, және олардың әдетте туысқандық байланыста болған. Даниэль Кабози сияқты ғалымдардың пікірінше, Люба халқының кейбір күрделі өнер туындылары – жадты сақтау құралдары, ақпаратты сақтауға және Люба халқының тарихы мен білімін еске түсіруге көмектесетін символдық кодталған жазу түрі болған. Мэри Робертстің сөзіне сәйкес, Люба халқы "Африкадағы патшалық тарихты, патшалар тізімін, көші-қондарды, құпия білімді және әулеттік шежірелерді жазу үшін ең күрделі және ұлы жад жүйесіне" ие болған, мысалы, Луказа еске түсіру тақтасы. Бұл өнер туындылары қазір әлемнің көптеген мұражайларында сақталуда.