Кіріспе

Гектор Мунро Чадвик (22 қазан 1870 – 2 қаңтар 1947) – ағылшын филологы. Чадвик Кембридж университетінде англосаксон тілінің Элрингтон және Босворт профессоры болды, сонымен қатар англосаксон және оған жақын зерттеулер кафедрасын құрып, оның басшысы болды. Чадвик кельттер мен герман халықтарын зерттеудегі салааралық ғылымды қолдауымен және адамзат қоғамы тарихындағы Батырлар дәуірі туралы теорияларымен әйгілі болды. Ол көптеген белгілі студенттерге ұстаздық жасады және өзінің ғылыми салаларында көптеген маңызды еңбектердің авторы атанды. Оның көптеген зерттеулері мен оқытулары әйелі, бұрынғы студенті және Кембриджтегі әріптесі Нора Кершоупен бірлесіп жүзеге асырылды.

Отбасы

1870 жылдың 22 қазанында Гектор Мунро Чадвик Англияның Йоркшир графтығындағы Торнхилл Листе дүниеге келді, ол дін қызметкері Эдуард Чадвик пен Сара Энн Бейтстің үшінші ұлы еді. Чадвиктер отбасының тегі Рочдейлдегі Чадвик Холл иесі Джон Чадвикке дейін жетеді, ол Елизавета I патшалық кезінде өркендеген. Эдуард – Джеймс Чадвиктің сегіз ұлының жетіншісі, ал Джеймс тағы бір Джон Чадвиктің ұлы болды. Джон мен оның ұлдары «Джон Чадвик және ұлдары» фирмасының мүшелері болды, олар Рочдейлде фланель өндірді. Фирманың Эдинбургте филиалы болды, сол жерде Джеймс Джордж Мюррей мен Маргарет Мунроның қызы Сара Мюррейге үйленді, ол, мүмкін, генерал Гектор Мунроның қарындасы болған. Сара Мюррей шотланд тегінен шыққан. Эдуард Чадвик Кембридж университетінің Сент-Джон колледжінде білім алды және ол Хюльмдегі Честер жолындағы Сент-Джордж шіркеуінің пасторы қызметін атқару кезінде Сарамен танысты. Сара – Олдхэмдегі белгілі кәсіпкердің жалғыз қызы және сегіз баланың бірі еді. Оның әкесі де сол бизнесте жұмыс істеген. Оның туысы, капитан Чадвик, Қырым соғысында өзгеше көзге түсіп қызмет еткен. Сараның әкесі бизнестен ерте зейнетке шығып, Олд Траффордта фермерлікпен айналысты. Сараның анасы Сараның Эдуард Чадвикке үйленетін күні қайтыс болды, қызынан айырылып қалу ықтималына байланысты жүрегі ауырған деседі. Сондықтан той біраз уақытқа кейінге шегерілді. Ақыры үйленгеннен кейін Эдуард пен Сара алғашқы жылдарын Блю Питсте өткізді, сол жерде олардың үлкен ұлы Эдуард дүниеге келді. Бірақ көп ұзамай отбасы Йоркширдегі Торнхилл Лиске көшіп келді, онда Эдуард Чадвик аға Бибби желісіне ие болған Бибби отбасының бір мүшесімен жақын дос болып кетті. Биббилер Торнхилл Листің шетінде Эдуард үшін шіркеу салдырды, ол онда викарий болды. Осы кезеңде Чадвиктердің қалған үш баласы – Дора, Мюррей және содан кейін Гектор дүниеге келді. Эдуард карьерасын Деусберидің ауылдық діни басшысы ретінде аяқтады, ал оның екі үлкен ұлы да Англия шіркеуінің діни қызметкерлері болды.

Ерте өмір және білім

Гектор отбасының ең кіші баласы болды және әпкесімен өте жақын қарым-қатынаста болды. Кейін ол Дораның "мені тәрбиелегенін" айтты. Чадвиктің әкесі балаларына оқуды қатты ұсынды және Гекторға латын тілін үйренбесе, аю келіп алып кететінін айтатын. Осының салдарынан, Чадвиктің бір естелігі – діни қызметкер үйінің есігі жанындағы терезеден аюды іздеу еді. Чадвик 1882-1883 жылдары Брэдфорд грамматикалық мектебінде оқыды. Брэдфордта ол өзін дарынды оқушы ретінде көрсетті, бірақ мектеп өмірін ұнатпады және мектептен үйде болу үшін жиі ауырып қалғандай болар еді. 1884 жылы оны үйде қарындасы мен кураторлар оқытты. 1885 жылдан 1889 жылға дейін Чадвик Уэйкфилд грамматикалық мектебінде күндізгі оқушы болып оқыды. Ол күнделікті Уэйкфилдке 8 миль жол жүреді, сол уақытта ол неміс тілін өздігінен үйренді. Уэйкфилдте Чадвик теннис ойнауға құмар болды және мектептің крикет клубының қазынашысы қызметін атқарды. Кейін Уэйкфилдтегі замандастары оны ұялшақ, бірақ табанды бала ретінде сипаттады, ол сыныптастарына латын тілін үйренуге көмектесуден ләззат алды. Ұяңдық, зиялылық, табандылық және басқаларға көмектесуге деген ықылас оны ересек шақта да сипаттайтын мінездік қасиеттері болды. Уэйкфилдтен 1889 жылы кеткеннен кейін Чадвик Кембридждегі Клэр колледжінде стипендия алды. Сол жазда ол Шотландия, Ольстер, Уэльс және Мэн аралына сапар жасады. Кейін ол "Little Go" курсын бітіріп, Кембриджге оқуға түсті. Студент кезінде Чадвик ағасы Эдвардпен континенттік Еуропаға есте қаларлық сапар жасады, оның ішінде Австрия мен Италияға барды. 1890 жылы Чадвик Клэрдегі классикалық ғалым болып сайланды. 1892 жылы Чадвик классикалық трипостың І бөлігінің 3-бөлімінде бірінші сыныпты алды және B.A. дәрежесін иеленді. Келесі жылы (1893) ол классикалық трипостарда филологиядан бірінші сыныпты ерекшелікпен алды. 1893 жылдан 1899 жылға дейін Чадвик Клэрдегі ғылыми қызметкер болды. 1894 жылы оның "Ии-дегі латындық кемелді формацияның шығу тегі" Адалберт Безенбергердің "Beitrage zur Kunde der indo-germanischen Sprachen" атты еңбегінде жарияланды. Осы уақытта, ағасы Мюррейге барған кезде, Чадвик Пол Дю Чайлудың "Викинг дәуірі" атты кітабына тап болды. Бұл кітап арқылы Чадвик Солтүстік Еуропаның ертедегі өркениеттеріне қатты қызығушылық танытты. Кітап өзінің тақырыбының барлық аспектілеріне қатысты пәнаралық тәсілмен ерекшеленді, бұл оның болашақ оқытуы мен зерттеулерін сипаттайтын тәсіл болды. 1895 жылдың жазында Чадвик Вильгельм Стрейтбергтің Фрайбург университетіндегі дәрістеріне қатысты.

Бастауыш

1895 жылы Кембриджге оралған Чадвик ортағасырлық және қазіргі тілдер трипосының B бөліміне көне ағылшын тілін оқытып, ерте Солтүстік зерттеулерімен шұғылданды. 1896 жылы ол магистр дәрежесін алды. B бөлімі 1894 жылы құрылған. Ол кезде оның оқытушылары Израиль Голанц және Джордж Кэмпбелл Маколей болды. Бөлім төрағасы Уолтер Уильям Скит, англосаксон тілінің Элрингтон және Босворт профессоры еді. Скит негізінен орта ағылшын тілін зерттеді. B бөлімінде көне ағылшын, орта ағылшын, англофранцуз, готика және исланд тілдері, сондай-ақ ағылшын және герман тілдері қарастырылды. Бұл бөлім көбінесе тіл білімімен шектелгендіктен, студенттердің саны аз болды, бірақ болашақтағы Ален Мауэр сияқты көрнекті ғалымдар да оқыды. Чадвик тез арада өте қабілетті оқытушы ретінде танылды. Оның лекциялары бейресми түрде өтті, ал ол әсіресе студенттеріне жеке-жеке сабақтар өткізгенімен көзге түсті, оларды студенттік кезеңде бастады. Көптеген студенттері кейін оның үйіндегі осы сабақтарды ғылыми мансаптарындағы маңызды кезең деп еске алды. Чадвик студенттерінің арасында үлкен қолдауға ие болды, олар оған «Чаддерс» деген лақап ат қойды. Оның студенттерінің көп бөлігі қыздар болды, ол оларды еркек құрбыларымен тең қарауды қатаң талап етті, бұл сол кездегі ағылшын университеттерінде сирек кездесетін жағдай еді. Чадвик студенттерін өзінің зиялы әріптестері деп санады, кейде олардың қабілеттеріне сай келмейтін тақырыптарды ұсынатын. Оның отызға жуық шәкірті академиялық салаларда жоғары лауазымдарға ие болды, ал оның басшылығымен оқыған көптеген мұражай қызметкерлері, кітапханашылар және белгілі ғалымдарды атаудың қажеті жоқ. 1899-1919 жылдар аралығында Чадвик ортағасырлық және қазіргі тілдер трипосының B бөліміндегі оқытуға толық жауапты болды. 1899 жылы Чадвик үш еңбек жариялады: «Индогерман тілдеріндегі гласс проблемалары» («Indogermanische Forschungen» журналында), «Көне ағылшын тіліндегі зерттеулер» («Transactions of the Cambridge Philological Society» журналында) және оның алғашқы кітабы «Отин культі», ол Кембридж университетінің баспасынан шықты. Оның «Көне ағылшын тіліндегі зерттеулері» көне ағылшын тіліндегі диалекттер мен дыбыс өзгерістеріне арналған новаторлық монография болды. «Отин культі» еңбегінде ол герман халықтары арасындағы Одинге табынуды зерттеді. Бұл кітапта оның ғылыми тәсілінің ерекшелігі болған тілдік, әдеби және археологиялық деректер сияқты барлық маңызды мәліметтер қарастырылды. Қорытындысында Чадвик Одинге табынудың барлық герман халықтарында, соның ішінде англосаксондықтар мен норвегиялықтарда бірдей екенін дәлелдеді. 1899 жылы оның Клэрдегі стипендиясы жаңаланды. 1900 жылы Чадвиктің «Емен және Күн құдайы» және «Ежелгі тевтондық діни қызметкерлері» атты екі маңызды мақаласы Антропологиялық институттың журналында және «Folk Lore» журналында жарық көрді. 1903 жылдан 1911 жылға дейін ол колледж кітапханашысы болып жұмыс істеді. 1905 жылы Чадвик «Англосаксон институттарын зерттеу» атты еңбегін жариялады. Ол сол кезде англосаксон қоғамы туралы жарық көрген ең жақсы жұмыс деп есептелді және үлкен әсерге ие болды. 1907 жылы ол «Ағылшын әдебиетінің Кембридж тарихы» кітабының бірінші томына «Алғашқы ұлттық поэзия» тақырыбындағы III тарауын қосты. Сол жылы оның «Англия ұлтының шығу тегі» (1907) атты маңызды еңбегі жарық көрді. Англосаксондықтар мен ағылшын халқының шығу тегін зерттеген бұл жұмыс Англия мен Солтүстік Еуропадан алынған археологиялық, тарихи және тілдік деректердің салааралық үйлесімі үшін жоғары бағаланды. 1907 жылы ортағасырлық және қазіргі тілдер трипосының B бөлімінің шеңбері кеңейтіліп, англосаксон, герман және викинг дәуірінің тарихы, мәдениеті мен діні қамтылды. 1909 жылы Кембридждегі ортағасырлық және қазіргі тілдер кеңесінің ұсынысы бойынша Чадвик 1910 жылы Кембриджтегі скандинавия тілінің лекторы болып тағайындалды және бұл лауазымда екі жыл қызмет етті.

Батырлық дәуірі

1912 жылы ол өзінің ең маңызды еңбектерінің бірі саналатын «Батырлар дәуірі» атты кітабын жариялады. Бұл еңбекте Чадвик грек батырлар дәуірі мен герман батырлар дәуірінің эпикалық поэзиясы арасындағы параллельдерді алғаш рет зерттеді. Кельт, рим және славян эпикалық поэзиясы да қарастырылды, бұл Чадвиктің сол кездегі кең және алуан білімін көрсетеді. Чадвик батырлар дәуірін көптеген адамзат қоғамы тарихындағы ерекше кезең деп ұсынды. Мұндай батырлар дәуірінде жауынгер аристократия маңызды рөл атқарады, ал батылдық пен жауынгерлік шеберлік ең жоғары бағаланады. Чадвик үшін мұндай батырлар дәуірі – ескіліктің дәуірі емес, керісінше, жастық, күш-қуат пен қарсылық дәуірі болды. Оның сөзіне göre, батырлар дәуірі көбінесе тайпалық қоғамдар дамыған өркениеттермен жақын байланысқа түскенде пайда болады, мысалы, германдық халықтардың ежелгі Риммен кездесуі сияқты. Айта кетейік, Чадвик кельттер мен славяндардың арасында да батырлар дәуірі болғанын болжады. «Батырлар дәуірі» классиктер мен германистердің де қызығушылығын тудырды. Ол салыстырмалы әдебиет саласындағы алғашқы еңбектердің бірі болып табылады.

Кембриджтегі көшбасшылық және реформа

Скиттің 1912 жылы қайтыс болуынан кейін Чадвик оның табиғи жалғасы ретінде танылды және одан кейін Кембридждегі англосаксон тілінің профессоры болып сайланды. Ол 1941 жылы жасқа байланысты шектеуге жеткенге дейін осы лауазымда қызмет етті. Чадвиктің профессорлық қызметке сайлануы оның мансабындағы жаңа кезеңді белгіледі, ол басым бөлігін оқыту және әкімшілік жұмыстарға арнады. Скиттің бұрынғы тілектерін ескере отырып, Чадвик бөлімнің ауқымын филологиядан асырып, герман және кельт тілдерін зерттеумен қатар, англосаксондық зерттеулермен де айналысуын қалады. Осы кезде ол филологияны жеке мақсат ретінде емес, герман және әсіресе ағылшын халқының ерте тарихына апаратын кілт ретінде қарастырды. Ол ғылыми еңбектердің бастапқы дереккөздермен, олардың түпнұсқа тілдерінде және контекстінде тікелей жұмыс істеу арқылы негізделуі керек деп талап етті. Қарсылыққа ұшырағанына қарамастан, Чадвиктің реформалық күш-жігері 1917 жылы оның өзі жасаған ережелерді өзгерту арқылы сәтті аяқталды. Бөлімнің ауқымы тіл мен әдебиеттен асып, тарих, археология және дін мен әлеуметтік институттарды қоса алғанда, мәдениетті зерттеуді қамтыды. Чадвиктің Кембридждегі реформалары В бөлімімен ғана шектелмеді. Достары профессор Артур Куиллер Коуч және доктор Хью Фрейзер Стюартпен бірге ол А бөлімін (ағылшын тілі зерттеулері) жаңартты және Орта ғасырлар мен қазіргі заманғы тілдер трипосын Қазіргі және Орта ғасырлар тілдері трипосына айналдырды, онда ағылшын тілі А және В бөлімдерінде қарастырылатын дербес курсқа айналды. Реформалар, әсіресе Ағылшыл тілі қауымдастығының кейбір мүшелерінен айқын қарсылыққа ұшырады, бірақ Чадвик өзінің табандылығы, көндіру қабілеті және стратегиялық шеберлігі арқасында консервативті сыншыларын жеңіп, реформаларын сәтті жүзеге асыра алды. Университет әкімшілігіндегі алғашқы жылдары Чадвиктің сирек жарияланымдарының бірі – «Кейбір неміс өзендерінің аттары», кельттердің тегін зерттейтін филологиялық зерттеу, ол Уильям Риджвейге арналған эсселер мен зерттеулер жинағында жарияланды (1913). Ол өзінің әдеби шығармашылығының төмендеуін өкінішсіз қабылдады, өйткені студенттерді оқыту мен бағыттауды өзінің жазба жұмысынан да маңызды деп есептеді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және реформаның жалғасуы

Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында британдық ғалымдар тілдерді зерттеуге, оларды сөйлейтін адамдарға қарағанда, тым көп күш жұмсады деген жалпы түсінік қалыптасты. Осының салдарынан филологияның тарих пен мәдениетті зерттеудегі, әсіресе ағылшын тілі саласындағы маңызы арта түсті. Чадвик осы еңбектегі басты тұлға болды. 1914 жылы Дурхам университетінен құрметті әдебиет докторы (D.Litt) және 1919 жылы Сент-Эндрюс университетінен құрметті заң докторы (LL.D) дәрежесін алды. 1922 жылдың 4 мамырында Чадвик өзінің бұрынғы студенті Нора Кершоуға үйленді. Кейіннен Нора Кембридждегі Ньюнхэм колледжінің мүшесі және Чадвиктің жақын ғылыми серігі атанды. Олар бірнеше маңызды еңбектерді бірлесіп жариялады. Нора шебер филолог болғандықтан, оның ежелгі ағылшын және ежелгі скандинав поэзиясына арналған бір еңбегін сыншы Гектордың туындысы деп жаңылысқан. Чадвиктер Кембридждің шетіндегі ескі қағаз фабрикасына қоныстанды, ол Норман мазақтап емдеушілер шіркеуіне жақын орналасқан, оның күтімі олардың міндетіне жүктелді. Олар жануарларды жақсы көріп, Беовульф және скандинав мифологиясының кейіпкерлерінің аттарымен атаған көптеген мысықтар мен итті ұстады. Олардың үйі ерте герман және кельт әдебиетінің жақтастары үшін кездесу ортасына айналды. Нора рульде болғандықтан, Чадвиктер студенттерді Кембридж маңындағы археологиялық ескерткіштерді көруге апарып, Уэльс, Шотландия және Ирландияға ұзақ сапарлар жасады. Олар Уэльске жақын Алтын аңғардағы Воучерч қаласында үй сатып алып, көп уақытын сонда өткізді. Чадвик өзінің шотланд тегімен мақтанды және кельт мәдениетіне деген құштарлығы зор болды. Бөлімінің қарқынды өсіп келе жатқан кезеңінде Чадвик оқытуды дерлік толығымен өзі жүзеге асырды, бірақ әйелі оған үлкен көмек көрсетті. Оның бөлімінде дәріс берген бұрынғы студенттерінің арасында Сирил Фокс және Фредерик Аттенборо болды. 1920 жылы Чадвик пен оның Б бөлімі көрнекті кельт зерттеушісі Эдмунд Кросби Куиггинді жоғалтты, ал Нора оның орнына ирланд тілін оқытты, ал Гектор уэльс тілін үйретті. 1925 жылы олардың ең белгілі студенттерінің бірі Чадвиктің кафедрасында әйгілі кельт зерттеушісі болған Кеннет Х. Джексон еді. Чадвик Британ академиясының мүшесі болып сайланды. Университеттер жөніндегі корольдік комиссиядан кейін және факультет жүйесінің енгізілуінен кейін Чадвик пен оның Б бөлімі тұрақты штатқа ие болды. 1926 жылы екі оқытушы тағайындалды, олардың ішінде оның досы және бұрынғы студенті Берта Филлпотс, ежелгі скандинав зерттеулерінде Англияның ең беделді мамандарының бірі ретінде танылды. Оның 1932 жылы ерте қайтыс болуы Чадвик пен оның әріптестері үшін ауыр соққы болды. 1920 жылдардың соңында Чадвик археология мен антропология саласына қызығушылық таныта бастады. 1927 жылы ол өзінің Б бөлімін жаңа Археология және антропология факультетіне көшірді, онда ол англосаксон және туысқан зерттеулер бөлімі ретінде белгілі болды. Чадвик оның курстарын классикалық білім саласына ұқсас кең және тәуелсіз пәнге айналдыруға тырысты. 1928 жылы ол Лундтағы Корольдік гуманитарлық қоғамның құрметті мүшесі болып сайланды.

Әдебиеттің өсуі

Профессор болғаннан кейін Чадвик өзінің жазуына қарағанда университет міндеттеріне көбірек назар бөлгенмен, Нора оның қайтадан жазуға кірісуін талап етті. Ол өзінің университет жұмысының маңыздырақ екенін айтты, бірақ Нора табандылық танытты және ақырында оны бірлесіп жұмыс жазуды ұсынғаннан кейін жазуды қайта бастауға көндірді. Бұл Чадвиктің студенті, досы және әріптесі Хосе Мария де Наварро Чадвиктің мансабының соңғы кезеңі деп санайды. Чадвиктер Чадвиктің "Батырлық дәуір" (1912) еңбегінде жүргізілген зерттеулерді жалғастырды. Олардың бастапқы ниеті – 1919 жылы материал жинауды бастаған викингтер дәуірі мен ежелгі Грекияның әдебиетін, археологиясын және жалпы өркениетін салыстырмалы түрде зерттеу болатын. Алайда, осы шамада Чадвик Остин Генри Лейардтың "Персия, Сусиана және Вавилониядағы ерте кездердегі оқиғалар" атты еңбегімен танысты. Шахнаме мен грек эпостық поэзиясының ұқсастығына тәнті болған Чадвиктер өз жобасының ауқымын кеңейтуге шешім қабылдады, ол ақырында көптеген халықтардың ауыз әдебиетін қамтуға дейін жетті. Нәтижесінде жарық көрген "Әдебиеттің дамуы" (1932–1940) атты еңбек үш томдық болып шықты. Бірінші томды көбінесе Гектор жазды, ол Еуропаның ежелгі ауыз әдебиетіне арналған, бірақ Нора ирланд әдебиеті бойынша материал жинады. Екінші томды көбінесе Нора жазды, бірақ Чадвик оның славян, еврей және үнді әдебиеттеріне қатысты бөлімдерін жазды. Үшінші томды көбінесе Нора жазды, және ол татар, полинезиялық және африкалық әдебиеттерге қатысты бөлімдерді қамтыды, ал үш томның барлық материалдарын қорытындылайтын соңғы бөлімді Гектор жазды. Чадвиктер кітапта қамтылған әдебиеттің тілдерінің барлығын дерлік жақсы меңгерді, сондай-ақ әдебиеттік, тарихи, филологиялық, антропологиялық және археологиялық дәлелдерді ескерді. Бұл Чадвиктің мансабындағы ең маңызды және шедевр еңбек ретінде танылды.

Кейбридждегі соңғы жылдары

Чадвик өзінің "Тұңғыш Уэльс және саксонның батысқа енуі" атты еңбегін Воучерчтегі шалбас үйінде жаза бастады, бірақ Англияға шабуыл қаупі оны 1940 жылы жобадан бас тартуға мәжбүр етті, себебі ол неміс шабуылының күшейіп келе жатқан мүмкіндігі Англияның англосаксон қоныстануымен тым көп ұқсастықтарға ие деп санады. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Чадвиктер Адамс-роудтағы жаңа үйге көшіп барды. Соғыс жылдарында көптеген жас қызметкерлер университетті тастап кетті, және Чадвик өзінің ағылшын-саксон және оған жақын зерттеулер кафедрасындағы оқытудың басым бөлігін қайтадан жүргізді. Оның 1940 жылы "Антиквитет" журналында жарияланған "Ол кім болды?" атты белгілі еңбегінде ол Саттон-Ху жерін зерттеп, ондағы әсем жерлеу орны Шығыс Англияның Рæдвальд патшасына тиесілі деп болжады. 1941 жылы жас шегіне жеткен соң Чадвик Элрингтон және Босворт ағылшын-саксон профессоры қызметінен зейнеткерлікке шықты және Клэр колледжінің құрметті мүшесі атанды, бірақ университет өтініші бойынша кафедра меңгерушісі ретінде сабақ беруді жалғастырды. Чадвик кафедра басшылығын жазу және зерттеу жұмыстарымен үйлестіре алды. "Ағылшын-саксон зерттеулері" (1941) атты еңбегінде Чадвик ағылшын-саксон зерттеулерінің тарихын және қазіргі жағдайын қарастырды. Бұл еңбегінде ол ағылшын-саксон мәдениетін зерттеу үшін пәнаралық әдіс қолдануды жақтады және ағылшын зерттеулері саласынан ағылшын-саксон зерттеулерін бөліп, классикалық зерттеулерге ұқсас дербес және кең мамандыққа айналдыруды ұсынды. Оның "Ағылшын-саксон зерттеулері" және кейінірек, 1946 жылы "Жоғары оқу орындарының тоқсандығында" жарияланған және Студенттердің ұлттық одағының тапсырысымен жазылған "Неге міндетті филология?" атты еңбектерінде Чадвик филологияны міндетті пән ретінде оқытуға қарсы болды және оны жоғары білімнен кейінгі жұмыс үшін тиімдірек деп есептеді. Осыған байланысты, кейбіреулер оның филологияны ұнатпай қалғанын айтты, бірақ Чадвиктің барлық кейінгі еңбектерінде филологияны кеңінен пайдалануы оның оны әлі де бағалайтынын көрсетеді. Чадвик 1943 жылы Оксфорд университетінен құрметті докторлық диссертация алды. Досы және бұрынғы шәкірті Брюс Дикинс Элрингтон және Босворт ағылшын-саксон профессоры болып сайланғанда, ол кафедрасының қазір жақсы қолда екеніне көз жеткізіп, оқытушылық қызметтен зейнеткерлікке шықты. Чадвик ағылшын-саксон зерттеулеріне қолдаған кең көлемді әдіс шетелдік халықтарды зерттеуге де қолданылуы керек деп ойлады. Ол бұл ойын "Еуропа ұлттары және ұлттық идеологиялардың өсуі" (1945) атты еңбегінде одан әрі дамытты. Бұл еңбектің жазылуы ағымдағы дүниежүзілік соғыспен тығыз байланысты болды. Ол Британ империясы ұлттарды зерттеуге және олардың маңыздылығына жеткілікті ресурстар бөлмегенін айтты. Чадвик әртүрлі елдердің тарихы, тілдері және әдебиеті бойынша курстар ұсыну үшін үкіметтің қолдауымен Императорлық және шетелдік зерттеулер институтын құруды ұсынды. Ол мұндай білім кез келген елдің мәдениетін түсіну үшін маңызды деп санайтын. Чадвиктің кітабы Еуропадағы әртүрлі ұлттарды археологиялық, тарихи және филологиялық тұрғыдан қарастырады. Ол келттердің отанының Нидерланды мен Германияның солтүстік-батысында орналасқанын анықтады. Еңбектің көп бөлігі неміс империализмінің пайда болуы мен мәнін зерттеуге арналған. Кейінгі жылдары "Еуропа ұлттары және ұлттық идеологиялардың өсуі" Сыртқы істер министрлігіне үміткерлер үшін қажетті еңбектердің біріне айналды.

Өлім және мұра

Өзінің соңғы әдеби жобасында Чадвик Шотландияның ерте тарихын зерттеу үшін археологиялық, тарихи және филологиялық деректерді біріктірді. Ол пиктілік жылнамасы мен Альба патшаларының жылнамасының тиісінше гаелдер мен пиктердің екі бөлек ауызша дәстүрінен туындағанын айтты. Чадвик пикті тілінің уэльс тіліне ұқсас екенін, бірақ Шотландияның ерте кезеңінде гаэль тілінің де маңызды рөл атқарғанын көрсетті. 1946 жылдың ақпан айында Чадвик ауыр сырқатқа шалдықты, бірақ жазылып, соңғы еңбегін аяқтауды жалғастырды. Бірақ бірнеше айдан кейін ауруы қайта оралды. Ол 1947 жылдың 2 қаңтарында Кембридждегі Трампингтон жолындағы Эвелин зейнеткерлер үйінде ұйықтағанда қайтыс болды. Оның соңғы еңбегін Нора аяқтады және Кембридж университетінің баспасында «Тұңғыш Шотландия: Пиктер, шотландтар және Оңтүстік Шотландияның уэльстері» (1947) деген атпен жариялады. 1950 жылы Чадвиктің құрметіне оның бұрынғы студенттері Сирил Фокс және Брюс Дикинс редакциялаған «Солтүстік-батыс Еуропаның ерте мәдениеттері» атты естелік жинағы жарық көрді. Чадвиктің бұрынғы шәкірті Дороти Уайтлоктың басшылығымен Чадвиктің англосаксон және туысқан зерттеулер бөлімі 1967 жылы Ағылшын тілі факультетіне қайта біріктірілді, ол ақырында англосаксон, норвег және кельт тілдері кафедрасы болып өзгерді. Бүгінде Чадвик осы кафедраның негізін қалаушысы деп есептеледі. 1990 жылы Х.М. Чадвик лекциясы құрылды, ол жыл сайын Кембриджге шақырылған ғалымдар оқып береді. Чадвик келешектегі зерттеулерге ұзақ мерзімдік әсер етті. Кристофер Н.Л. Брук оны Кембридж тарихындағы ең көрнекті полиматтардың бірі деп атады. Зерттеуші және жазушы ретінде Чадвик ерте Солтүстік Еуропа және одан тыс аймақтардың мәдениеттерін зерттеу үшін пәнаралық зерттеулерді дамытты. Чадвиктердің пәнаралық тәсілі кельт зерттеулеріне бүгінгі күнге дейін үлкен әсер етеді. Кембридж университетінде Чадвик англосаксон, норвег және кельт тілдері кафедрасын құрды және көптеген ғалымдардың білімін қадағалады, олардың көпшілігі ғылымға үлкен үлес қосты.