Кіріспе

Делакруа суреті Эжен Делакруаның "Алжир әйелдері өз пәтерінде" – француз романтигі Эжен Делакруаның майға жасалған екі картинасы. Делакруаның "Алжир әйелдері" картинасының алғашқы нұсқасы 1834 жылы Парижде салынған және қазір Париждегі Лувр мұражайында сақталуда. Екінші туындысы 1847-1849 жылдар аралығында, он бес жылдан кейін салынды және Франциядағы Монпелье қаласындағы Фабр мұражайында орналасқан. Екі картина да төрт әйелдің жабық бөлмеде бірге бейнеленген бірдей көрінісін көрсетеді. Оқиғаның ортақ болғанына қарамастан, екі картина әйелдердің суреттелуі арқылы мүлдем бөлек көңіл-күйді тудырады. Делакруаның 1834 жылғы ерте туындысы әйелдер мен көрермен арасындағы қашықтықты көрсетеді. Ал екінші картина әйелдердің жылы және тартымды қарауы арқылы көрерменді оқиғаға қатыстыруға шақырады. "Алжир әйелдері", Делакруаның басқа шығыстық картиналарымен бірге, кейінгі буын суретшілеріне шабыт берді. 1888 жылы Винсент ван Гог пен Поль Гоген Делакруаның 1849 жылғы "Алжир әйелдері" картинасын көру үшін Монпельеге сапар шекті. Бұл картина кейінгі импрессионистер үшін, сондай-ақ 1954 жылы Пабло Пикассо салған 15 картина мен көптеген суреттер үшін шабыт көзі болды.

1834 жылғы сурет

1834 жылғы картина алғаш рет 1834 жылы Париждегі Салонға қойылды, онда ол әртүрлі бағалаулар алды. Көркемсурет сыншысы Густав Планс «Ревю дез де Монд» журналына жазған пікірінде Делакруаның «Алжир әйелдері пәтерде» картинасы сурет салу туралы ғана емес, жаңаша, күшті, рухты және венециялық дербестікпен дамыған сурет салу екенін айтты, бірақ ол еске түсіретін шеберлерге ештеңе бермейді. 1834 жылы Луи-Филипп патша картинаны сатып алып, Люксембург мұражайына сыйға берді. 1874 жылы картина Париждегі Лувр мұражайына көшірілді және бүгінге дейін тұрақты коллекцияның бөлігі болып табылады. Суретте сәнді безендірілген бөлмеде төрт әйел бейнеленген. Үш әйелдің киімдері кең, желбіреген, алтын әшекейлермен безендірілген. Бір әйелдің шашында қызғылт гүл бар. Төртінші әйел – қара терілі құл, ол сол жақ иығынан қарап, отырған әйелдерге қарай шығып кетеді. Делакруа әйелдердің киімдерін, әшекейлерін және интерьерді егжей-тегжейлі бейнелеген. Бұл егжей-тегжейге назар салу 1832 жылғы алжирлік эскиздерінен бастап 1834 жылғы осы көріністің майлы суретіне дейін жалғасады. Ғалымдар картинаны этнографиялық бейнелеуге жасалған тытырғаны үшін бағалаған, әйелдердің салыстырмалы түрде киінген формаларында және картинаның тақырыбында, өйткені ол одалиск немесе гарем терминдерін пайдаланбайды. Делакруаның «Алжир әйелдері» картинасы басқа суретшілер сияқты, мысалы Жан-Огюст Доминик Ингренің 1814 жылғы «Гранде Одалиск» картинасындағыдай, Шығыс әйелінің ашық эротикалық бейнесін көрсетпейді. Декоративтік көңіл-күйді оятатын реализмге ұмтылыс болғанымен, картина әйелдердің өзіне және гаремнің әлеуметтік әдет-ғұрыптарына реализмге ұмтылысын жеткізе алмайды. Тұрақталған кеңістікте кез келген оқиға жоқ. Әйелдер бір-бірімен байланыс жасамай, жабысып отырады. Сол жақтағы әйелдің тіке қарауы жеке кеңістікке енуге деген наразылықты көрсетеді. Бұл бір қараудан басқа, элиталық алжирлік гаремдердің XIX ғасырғы әлеуметтік әдет-ғұрыптары бейнеленбеген. Делакруаның алжирлік гаремге жасаған көрігі оған шынайы сурет жасау үшін жеткілікті визуалды ақпарат бермеді. Визуалды ақпараттың осы кемшіліктерін Делакруа өзінің еуропалық түсінігімен толтырады, нәтижесінде қиял әйелінің әлсіз нұсқасы пайда болады. Ашық декольте, кең киімдер және жалқау поздармен Делакруаның алжирлік әйелдері әлі де еуропалық шығыс арманында орналасқан. Наргиле құбыры, көмір жағушы және одалиск позы сияқты стереотиптік шығыстық мотивтердің қосылуы олардың барлығын біріктіріп, шындықтан гөрі гарем туралы еуропалық қиялға ұқсайтын ойдан туған образды жасайды. XIX ғасырғы еуропалық көрермендердің «наргиле құбырының» гашиш немесе опиум тартумен байланыстыруы, сондай-ақ кең киімдердің жыныстық тәртіпсіздікке байланыстыруы осы батыстық қиялға қосымша күш қосты.

Тарих

Алжирдің француздық жаулауы 1830 жылы басталды және Францияның Марокко сияқты көрші елдермен қарым-қатынасына әсер етті. 1831 жылдың соңында король Луи-Филип Мароккоға достық қарым-қатынас орнату және сұлтанмен келісімшарт жасау үшін дипломатиялық делегация жіберді. Ол жас дипломат Шарль де Морнеге бұл міндетті тапсырды. Сол кезде саяхатты көрнеулендіру үшін суретшілерді алып жүру қалыпты жағдай еді. Делакруа әлеуметтік байланыстар арқылы кездейсоқ түрде дипломатиялық делегацияға қосылды. Бұрын, Делакруа Пьер Геренмен бірге оқып жүрген кезде, ол жақында ғана Париж операсының сахналық безендіріс директоры (кейіннен басқарушы директоры) болған Анри Дюпоншельмен дос болды. Дюпоншель Морнейдің сүйіктісі, актриса Мадмоазель Марстың әлеуметтік айналымында болды және Делакруаны осы тапсырмаға ұсынды. Делакруа делегацияға қосылды, олар 1831 жылы бірге теңізге шығып, 1832 жылдың 25 қаңтарында Марокконың Танжер қаласына жетті. Делакруа осы экзотикалық әлемнің атмосферасын, түстерін, заттарын, халқын және сәулетін зор қуанышпен қабылдады. Делакруа барлығын күнделіктеріне жазып алды. Делакруа еврей үйлеріне сурет салуға шақырылды. 1832 жылғы күнделігінде еврей үйлерінің киім-кешегі, интерьері және мерекелері туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Одан кейін ол «Мароккодағы еврей үйлену тойы» (шамамен 1841 жыл) және «Еврей қалыңдығы» (шамамен 1832 жыл) атты туындыларын жасады. Делакруа діни шектеулерге байланысты араб әйелдерін суреттеудің қиын екенін анықтады. Бұл қиындыққа қарамастан, Делакруа араб әйелдерін суреттеуге тырысты. Ол оларды алыстан суреттеуге тырысса, шатырларда кір жуатын араб әйелдері бірден күйеулеріне хабар беріп жіберетін.

Ориентализм

XIX ғасырдағы Солтүстік Африка туралы түсінік – шетел елдер туралы бұрмаланған және қиялға толы интерпретация болатын. Осман Түркиясы, Мысыр, Алжир, Марокко және Үндістанның бәрі жұмбақ "Шығыс" санатына біріктірілді. Ол уақыттан тыс, экзотикалық, қиял мен оқиғаларға толы мекен деп қабылданатын. Бұл білімсіз түсінік XVII ғасырдан бастап, езуиттердің Қытай және Жапония мәдениеті мен эстетикасын Еуропаға әкелгеннен кейін қалыптаса бастады. Монтескьедің 1721 жылғы "Персия хаттары" сияқты көптеген ойдан шығарылған туындылар факт ретінде ұсынылды. Бұл – еуропалық кейіпкердің Солтүстік Африкаға деген реакциясын сатиралық тұрғыдан баяндайтын хаттар жинағы. Осы кітаптар, сондай-ақ суреттер, салынған эскиздер, әдебиет, фотосуреттер және саяхат күнделіктері Солтүстік Африкадағы қоршаған ортаны түсіндіруде саяхатшы суретшілердің алдын ала пікірлеріне әсер етті. Француз шығыс суретшілігі 1798 жылы, Делакруа дүниеге келген жылы Наполеонның Мысыр жорығынан кейін дами бастады. Француздардың қызығушылығы 1821-1830 жылдардағы грек революциясы кезінде қайта жанданды, сол кезде Виктор Гюго "Ориенталь" атты өлеңдер жинағын жазды, ал Делакруа "Хиостағы қырғын" (1824) және "Мессолонги қираған жерлерінде өлген Грекия" (1826) есімді екі сурет салды. XIX ғасырға қарай бұл бұрмаланған миф шындыққа айналды, ал Солтүстік Африка туралы әрбір жаңа ақпарат осы шығыс мифін растап, таратуға көмектесті. Еуропалықтардың харемді бейнелеуі көбінесе шығыс мифіне сүйенді. Еуропалық ер суретшілер харемге кіруге мүмкіндік таппағандықтан, олар бәдехуаналарға бару және өз қиялдарын пайдаланып, осы кеңістік туралы фантазиялық бейне жасады. Зерттеулер көрсеткендей, тіпті жергілікті харемдерге кіруге мүмкіндік алған әйел суретшілер мен жазушылардың бірінші қолдан жазған жазбалары да сәл әшекейленген. Бұл фантазиялық бейнелер кеңістікті эротикалық және объектілеуге бейімделді, мысалы, Жан Леон Жеромнің 1876 жылғы "Харемдегі бассейн" суретін қараңыз. Эжен Делакруа 1832 жылы, болғаны қысқа уақыт болса да, харемге барып қайтты. "Араб түндері" (Мың бір түн) кітабының қолжетімділігімен XIX ғасырда Еуропалық харем туралы миф күшейді. Антуан Галланд оны алғаш рет 1717 жылы француз тіліне аударды. XVIII-XIX ғасырларда өте танымал болған бұл кітап экзотикалық оқиғаларға толы, уақыттан тыс қиял әлемін суреттеді. Бұл әңгіменің саяхатшы суретшінің визуалды ақпаратты бірінші қолдан қабылдауы мен түсіндіруіне тигізген әсері Мэри Робертстің "Intimate Outsiders" кітабында талқыланған. Делакруаның өзі Солтүстік Африкадағы тәжірибесін "Араб түндерімен" салыстырды. Сапардан бірнеше жыл өткен соң Алексис де Токвильге жазған хатында ол: "Мен өмірімде Танжерді алғаш көргенімдей ерекше нәрсе көмедім. Бұл – Мың бір түннің оқиғасы, нәсілдер мен киімдердің керемет қосылысы. Бүкіл әлем қызу қозғалыспен, белсенділікпен өмір сүріп жатыр".

18471849 сурет салу

Екінші картина 1847-1849 жылдары салынған және қазіргі уақытта Францияның Монпелье қаласындағы Фабр мұражайында сақталуда. Фигуралардың композициясы бұрынғысынша сақталған, алайда әйелдер енді кішкентай кескінделіп, фонға еріп кетеді. Алтын, күйген қызыл және қызыл түстердің үйлесімі тұманды, арманға берілген көрініс тудырады. Қара құл сахнаны тастап кетпей, кермесін көтеріп, отырған әйелдерді көрерменге ашады. Сол жақтағы әйелдің көкірегін ашатын терең кесілген декольтесі бар, ол енді көрерменге жылы және қызықтыратын көзқараспен қарайды. Екінші картина 1834 жылғы түпнұсқадан он бес жыл кейін салынған. Салыстырғанда, көрермен уақыттың және ностальгияның визуалды ақпаратты қабылдауына тигізген әсерін байқай алады. Сәл қиялға берілген көрініс таза ностальгияға толы суретке айналған. Еуропалық харем тұжырымы Делакруаның туындысына одан да терең сіңіп, нәтижесінде алжирлік әйелдерді 1834 жылғы түпнұсқадан гөрі көбірек объективтеуге және эротикалық бейнелеуге әкеледі.