Жон Сингер Сардженттың «Мадам Икс» портреті

Кіріспе

Джон Сингер Сардженттің салған суреті «Мадам Х» немесе «Мадам Х-тың портреті» — француз банкирі Пьер Готроның әйелі, Виржиния Амели Авеньо Готроның жас әлеуметтік беделді әйелдің портреті. «Мадам Х» картинасы тапсырыс бойынша емес, Сардженттің тілегімен салынған. Бұл – қарама-қарсылықты зерттеу. Сарджент әйелді қара атлас көйлектің құнды тастармен әшекейленген иық белдеулерімен суреттеген, бұл көйлек бірден жасырып, бірден көрсетеді. Портретте суретшінің ақшыл терісі қара түсті көйлек пен фонға қарама-қарсы келгендігі ерекше көзге түседі. 1884 жылғы Париж салонында картинаның қоздырған дау-дамасы Сардженттің Франциядағы мансабына уақытша кері соққы берді, бірақ бұл оған кейіннен Ұлыбритания мен Америкада сәтті мансап құруға көмектескен болуы мүмкін.

Өмірбаян

Модель – Луизиана штатындағы Нью-Орлеаннан келген американдық француз креол иммигранты, ол өзінен екі есе үлкен француз банкиріне үйленді және Париждің жоғары қоғамында өзінің сұлулығы мен шамадан тыс мінез-құлқымен әйгілі болды. Ол лавандин тозаңды қолданып, сыртқы келбетімен мақтанатын. Оны "кәсіби сұлулық" деп атады – бұл әйелдің өзін әлеуметтік жағынан жоғарылату үшін жеке қабілеттерін пайдалануы. Оның ерекше сұлулығы суретшілерді қызықтырды. Америкалық суретші Эдвард Симмонс оны "аңды қуалайтындай, тоқтаусыз іздеп табудан өзімді тоқтата алмаймын" деді. Саржент те әсерленді және Гатреоның портреті алдағы Париж салонында көп назар аударатынын және портреттерге тапсырыс беруге қызығушылықты арттыратынын күтті. Ол досына былай деп жазды: «Мен оның портретін суретке түсіруге қатты ниеттеніп тұрмын және оның рұқсатын беретініне сенемін, өзінің сұлулығына құрмет көрсетуді ұсынатын біреуді күтуде. Егер сіз оны Парижде көрсеңіз және оған жақын болсаңыз, менің үлкен дарыным бар екенімді айтыңыз». Күзде Сарженттің осы жобаға деген қызығушылығы аяқталуға жақын болды: «Жаз аяқталды және онымен бірге, мойындауым керек, Лес Шенде [Гатреоның сарайында] болудан алған ләззатым да аяқталды». Саржент Гатреоның позын мұқият таңдады: оның денесі тікелей көрерменге қарап тұр, ал басы профильге бұрылған. Профиль – бұл бірден нығайту да, кері шегіну де. Беттің жартысы жасырылған, бірақ көрінетін бөлігі толық бетке қарағанда анық көрінеді. Үстел Гатреоға қолдау көрсетіп, оның қисықтары мен позысын қайталайды. Оның позы сол кезде ұятты деп есептелді. Алғашқы көрмеде Гатреоның оң иығынан көйлегінің бір тізгіші түсіп, одан әрі ашылу мүмкіндігін білдірді. Le Figaro газетінің бір сыншысы: «Тағы бір күрес», – деп жазды, «және ханым босап қалады». (Сыншы білмегені болса, корсет металл және кит сүйегінен жасалған және түсіп қалмайтын еді; иық тізгіштері әсемдеу үшін ғана болған). Суреттегі эротикалық ұсыныс жоғары топтың ерекшелігі: өте ақ тері, қысылған бел, профильдің қаталдығы және аристократиялық сүйек құрылымына баса назар аудару – бұл көрерменнің ләззатына арналмай, «суретшінің кәсіби бақылауындағы» алыс жақындық сезімін білдіреді. Суретте бірнеше классикалық сілтемелер бар: үстелдің аяқтарын грек мифологиясының сиреналары безендіреді, ал Гатрео киген жарты ай тәж Диана құдайының символы. Соңғысын суретші ойлап таппаған, ол Гатреоның өзін көрсетуінің бір бөлігі болған. Көрме ашылғаннан кейін көп ұзамай жағымсыз пікірлер көбейді. L'Événement газетіндегі (француз газеті) бірінші пікір: «Саржент мырза, егер ол өзінің моделінің керемет сұлулығын көрсетуге тырысқан деп ойласа, қателік жасады. Суреттегі кейбір сапаларын мойындағанымен, біз оның әлсіз көрінісі мен фигураның жаман мінезіне қорқынышпен қараймыз». Осыған ұқсас сын пікірлері де жарияланды. Көптеген сыншылар суреттегі бейнеленген адамның тартымсыздығына назар аударды, әсіресе Гатреоның (оның жеке басы сурет атауының анонимділігімен жасырылған) үлкен сұлулық ретінде танылуымен салыстырғанда, көбінесе оның терісіне назар аударды, оны «сары» және «өлген кісідей» деп сипаттады. Суреттегі ұятсыздық мазаққа ұшырады. La Vie Parisienne журналында Мадам X-тің карикатурасы жарияланды, онда Гатреоның кеудесі ашық бейнеленген. Суреттің астында: «Мели, көйлегің түсіп жатыр!» деп жазылған. «Бұл қасақана. Мені жалғыз қалдыр, солай ма?» Гатрео да қатты ренжіді: «Мде. Готро мен анасы оның студиясына «жасқа толы көздермен» келді». Кейіннен Саржент иық тізгішін жоғары көтеріп, оны сенімдірек бекіту үшін қайта бояды. Сол позаның аяқталмаған нұсқасы, оң иық тізгішінің орны шешілмеген, Лондонның Тейт галереясында сақталады. Саржент «Мадам X» суретін алдымен Париждегі студиясында, кейін Лондондағы студиясында іліп қойды. 1905 жылдан бастап ол оны бірнеше халықаралық көрмелерге шығарды. 1960 жылы Кубалық-американдық әйелдер киімдерін тігуші Луис Эстевес «Мадам X» суретінде бейнеленген көйлектің үлгісі бойынша көйлек жасады. Дина Меррилл 1960 жылдың 11 қаңтарында Life журналында жарияланған фотограф Милтон Гринге арналған Эстевес көйлегін киді.

The model was an American French creole immigrant from New Orleans in Louisiana who married a French banker twice her age and became notorious in Parisian high society for her beauty and rumored sexual infidelities. She wore lavender powder and prided herself on her appearance. She was referred to as a "professional beauty" – a term for a woman who uses personal skills to advance herself socially. Her unconventional beauty made her an object of fascination for artists; the American painter Edward Simmons claimed that he "could not stop stalking her as one does a deer." Sargent was also impressed, and anticipated that a portrait of Gautreau would garner much attention at the upcoming Paris Salon, and increase interest in portrait commissions. He wrote to a friend:
<blockquote>I have a great desire to paint her portrait and have reason to think she would allow it and is waiting for someone to propose this homage to her beauty. If you are 'bien avec elle' and will see her in Paris, you might tell her I am a man of prodigious talent. By the fall, Sargent's interest in the venture was nearing completion: "The summer is definitely over and with it, I admit, is my pleasure at being at Les Chênes [Gautreau's estate]." Sargent chose the pose for Gautreau carefully: her body boldly faces forward while her head is turned in profile. A profile is both assertion and retreat; half of the face is hidden while, at the same time, the part that shows can seem more defined than full face. The table provides support for Gautreau, and echoes her curves and stance. At the time, her pose was considered sexually suggestive. As originally exhibited, one strap of her gown had fallen down Gautreau's right shoulder, suggesting the possibility of further revelation; "One more struggle", wrote a critic in Le Figaro, "and the lady will be free". (Perhaps unknown to the critic, the bodice was constructed over a metal and whalebone foundation and could not have fallen; the shoulder straps were ornamental). The image's erotic suggestion is of a distinctly upper class sort: unnaturally pale skin, cinched waist, severity of profile and an emphasis on aristocratic bone structure all imply a distant sexuality "under the professional control of the sitter", rather than offered for the viewer's delectation. The painting features several subtle classical references: sirens of Greek mythology adorn the table's legs, and the crescent tiara worn by Gautreau symbolizes the goddess Diana. The latter was not contrived by the artist, but was part of Gautreau's self display. Shortly after the exhibition's opening, negative reviews began pouring in. The first, in L'Événement (a French newspaper), read:"Mr. Sargent made a mistake if he thinks he expressed the shattering beauty of his model Even recognizing certain qualities that the painting has, we are shocked by the spineless expression and the vulgar character of the figure. "Similar reviews followed suit. Many focused on the perceived unattractiveness of the painting's subject, particularly in comparison to the reputation Gautreau (whose identity was only thinly veiled by the anonymity of the painting's title) had as a great beauty, and often focusing on her skin, which was described as "pallid" and "corpse ish". The painting's standoffish promiscuity was lampooned. La Vie Parisienne published a caricature of Madame X, depicting Gautreau with her bosom exposed. The caption read: "Mélie, your dress is falling off!" "It's on purpose. And leave me alone anyway, won't you?" Gautreau, too, was distressed: "Mde. Gautreau and mère [mother] came to his studio 'bathed in tears.'" Later, Sargent overpainted the shoulder strap to raise it up and make it look more securely fastened. An unfinished version of the same pose, in which the position of the right shoulder strap remained unresolved, is in the Tate, London. Sargent hung Madame X first in his Paris studio, and later in his studio in London. Starting in 1905, he displayed it in a number of international exhibitions. In 1960, Cuban American fashion designer Luis Estévez created a dress based on the dress depicted in Madame X. Dina Merrill modeled the Estévez dress for photographer Milton H. Greene published in Life magazine on 11 January 1960.

Талдау

Өнер тарихшылары «Мадам Х» суретін оның көрмеге қойылған кезеңдегі қалыптасқан нормаларды, әсіресе сексуалдық және киім-кешекке қатысты талаптарды зерттеу үшін пайдаланған. Портреттегі қара көйлек туралы киім тарихшысы Айлин Рибейро: «Көйлек соншалықты ыңғайсыз, тіпті актриса оны портрет үшін киюге екі рет ойланар еді» деп жазады. ФИТ мұражайының кураторы және киім тарихшысы Валерия Стил заманауи көрермендердің «Мадам Х» киіміне неге таңырқағандарын түсіндіреді: «Корсетте терді сіңіру үшін бір түрлі астар болғанымен, модель іш киім кимеген болуы мүмкін». Өнер тарихшысы Дороти Мосс заманауи сын-пікірлерді талдап, «Заманауи сынның тілінен көрініп тұрғаны, сыншылардың ең бастысы [Сарженттің] модельдің өнерлілігіне назар аударғаны» деген қорытынды жасады. Өнер тарихшысы Элизабет Ренес: «Саржент «Мадам Х» суретінде екі тәсіл қолданады: оның «ақ» және «косметикалық сыртқы» ерекшеліктерін көрсету үшін – терісін одан да анық көрсетуге арналған қара фон, сондай-ақ ыңғайсыз, мүсіндік поза, киімнің қарапайымдылығымен үйлесіп, оның денесін көбірек ашып көрсетеді» деп түсіндіреді. Сол кезде сұлулықтың идеалы – табиғилық еді, ал «Мадам Х» «он тоғызыншы ғасырдың қадірлі әдеп нормаларын батыл бұзды». Өнер тарихшысы Сьюзан Сидлаускас «Готроның өзін көрсетуінің ашықтығы; оның киім-кешек және косметикалық әшекейлерінің ерекшелігі; және оның американдық амбициясының тікелейлігі» – бұл көрермендердің «Мадам Х» суретіне наразы болуының айқын себептері деп санайды. Сидлаускас сондай-ақ, бейсана деңгейде «Готро көрермендердің алаңдаушылығын тудырды», өйткені оның мұқият жасалған келбеті өмір мен өлім арасындағы екіұшты жағдайға ұқсайтын. Сидлаускас әсіресе Готроның ұнтақталған терісіне назар аударады, ол көрермендерге мазасыздық тудырды. Назар аудару арқылы, бірақ міндетті түрде қызығушылық тудырмай, «Готро – Саржент арқылы – әйел келбетіне қатысты қалыптасқан нормаларды батыл бұзды және осылайша еркектердің иелену белгілерін жоққа шығарды». «Strapless: Джон Сингер Сарджент және «Мадам Х» құлауы» кітабының авторы Дебора Дэвис әйелдердің «Мадам Х» суретіне наразылықтарын айқын білдіргенін атап өтеді, «өздерінің моральдық басымдығын көрсету үшін». Дэвис сондай-ақ, «Мадам Х» суретімен бірге көптеген жалаңаш суреттер қойылғанын, бірақ олардың ешқайсысы да осындай дау тудырмағанын түсіндіреді, өйткені «суреттегі жалаңаш әйелдер тек тарихи немесе мифологиялық тұлғалар немесе анонимді бейнелер болуы мүмкін». Готроның жеке басы атаумен жасырылғанымен, ол көпшілікке белгілі болды. Готро қоғамдық тұлға және үйленген әйел болғандықтан, оның әсерлі келбеті «жалаңаш суреттерге қатысты қалыптасқан нормаларды ескеретін» жұмыстарға қарағанда көбірек таңғалыс тудырды.

Art historians have used Madame X to examine the conventions, particularly regarding sexuality and dress, of the time period during which it was exhibited. Concerning the black gown depicted in the portrait, dress historian Aileen Ribeiro writes that "The dress is so scandalous even an actress would have thought twice about wearing it for a portrait." Valerie Steele, a dress historian and the curator of the Museum at FIT, further contextualizes why contemporary audiences found Madame X's dress so shocking: "'Though the cuirass would have had some kind of lining to soak up sweat, the model would not have been wearing any underwear." Art historian Dorothy Moss analyzed contemporary reviews, positing that "The language of contemporary criticism reveals that it was [Sargent's] emphasis on the sitter's artifice that, above all, excited the critics." Art historian Elizabeth Renes explains that "Sargent uses two techniques in Madame X to bring focus to her 'whiteness' and her 'cosmetic exterior': the dark background, which creates a high contrast to further highlight her skin, and the uncomfortable, sculptural pose, paired with the simplicity of the gown, which forces more of her flesh into view." Naturalness was the ideal of beauty at the time, and Madame X "defiantly violated this cherished precept of nineteenth century decorum." Art historian Susan Sidlauskas lists "the brazenness of [Gautreau's] self display; the singularity of her adornments, both sartorial and cosmetic; and the crudeness of her American ambitiousness" as "evident" reasons why audiences were offended by Madame X. Sidlauskas also argues that, on a subconscious level, "Gautreau aroused the anxieties of her audience" as her carefully styled appearance rested in an uncanny valley between life and death. Sidlauskas particularly focuses on Gautreau's powdered skin, which audiences found unsettling. By inviting attention, but not necessarily attraction, "Gautreau—through Sargent—brazenly defied the conventions for feminine display, and in so doing spurned the visible signs of masculine possession." Deborah Davis, author of Strapless: John Singer Sargent and the Fall of Madame X, notes that women were particularly vocal about their disapproval of Madame X, "as if to assert their moral superiority." Davis also explains that, while there were plenty of nude paintings exhibited alongside Madame X, none of which were the subject of scandal, "nude women in paintings could be only historical or mythological figures, or anonymous types." While Gautreau's identity was technically obscured in the title, it was widely known. Because Gautreau was a public figure and a married woman, her suggestive appearance was more shocking than works which were "mindful of the conventions regarding nudes".