Кіріспе

Адамның есте сақтау қабілетінің бұзылуы
Дисоциативтік амнезия бұрын психогендік амнезия деп аталатын, сағаттардан жылдарға, тіпті ондаған жылдарға созылатын эпизодтық есте сақтау қабілетінің кенеттен жоғалуымен сипатталатын есте сақтау бұзылуы. Бұл есте сақтау бұзылысының (органикалық амнезиядан өзгеше) ерекшелігі – психогендік амнезиясы бар адамның өзі туралы жеке ақпаратты еске түсіре алмауы; тіпті кім екенін сияқты қарапайым өзін-өзі тануға да әсер ететін саналы өзін-өзі танудың жетіспеуі болады. Психогендік амнезия органикалық амнезиядан соның арқасында ерекшеленеді: оның себебі органикалық емес, яғни мидың құрылымдық зақымдануы байқалмайды, бірақ психологиялық стресс амнезияны тудыруы керек. Психогендік амнезия есте сақтау бұзылуы ретінде әлі де даулы мәселе болып табылады.

Анықтама

Психогендік амнезия – ретрогралдық амнезияның болуы (амнезияның басталуына дейінгі сақталған естеліктерді еске түсіруге қабілетсіздік) және антерогралдық амнезияның болмауы (жаңа, ұзақ мерзімді естеліктерді қалыптастыруға қабілетсіздік). Эпизодтық естелікке қол жеткізу қиын болуы мүмкін. Жалпы уақытша психогендік амнезияның ең көп кездесетін мысалдары – «фугалық күйлер», олардың ішінде жеке өмір туралы естеліктердің кенеттен ретрогралдық жоғалуы болады, бұл жеке сәйкестіктің бұзылуына әкеледі және көбінесе адасумен бірге жүреді. Балалық шақтағы сексуалдық зәбірден бастап, соғыстан оралған әскерлерге дейінгі стрестік жағдайларға байланысты психогендік немесе диссоциативтік амнезияның көптеген деректері бар.

Себеп

Психогендік амнезияның неврологиялық себебі даулы. Органикалық себепті табу мүмкін болмаса, амнезия психологиялық деп диагностикалауға болады, бірақ кейбір органикалық себептер анықтау шегінен тыс болуы мүмкін, ал басқа неврологиялық аурулар (мысалы, мигрень) функционалдық зақым байқалмаса да, анық органикалық деп саналады. Кейбір зерттеушілер психологиялық триггерлерді психогендік амнезияға себеп болатын факторлар ретінде қарастырады.

Диагностика

Клиникалық деректерге сәйкес, психогендік амнезияны бағау үшін fMRI, PET және ЭЭГ сияқты бейнелеу техникаларын қолдана отырып, ми белсенділігі функционалдық тұрғыдан бағалануы мүмкін. Өзіндік идентитінің жетіспеушілігі артқы париетті қабықтың функционалдық өзгерістерімен байланысты болуы мүмкін. Фрейдтік тұрғысынан алғанда, амнезия – жеке тұлғаны жою арқылы, өзіне-өзі жазалаудың бір түрі, ал өзіне-өзі өлтірудің баламасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Емдеу әрекеттері көбінесе амнезияға қандай травматикалық оқиға себеп болғанын анықтауға бағытталған, ал ішке енгізілетін барбитураттар ("ақиқат сарысуы" деп жиі аталады) екінші дүниежүзілік соғыс кезінде психогендік амнезияны емдеуде кеңінен қолданылды; кейіннен бензодиазепиндер қолданылуы мүмкін. Осы "ақиқат" дәрілерінің әсерімен пациент өзіне оқырған оқиғалар туралы еріктірек айтуға бейімделді. Егер амнезияның себебі бірден анықталмаса, пациенттен тереңдетіп сұрау арқылы, көбінесе гипнозбен және "ақиқат" дәрілерімен бірге, жасырын себептер іздестірілді.

Танымал мәдениетте

Диссоциативті амнезия көптеген фильмдерде, кітаптарда және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында жиі қолданылатын көркемдік құрал болып табылады. Мысалдарға Уильям Шекспирдің "Король Лир" пьесасы кіреді, онда кейіпкер қыздарының опасыздығынан кейін амнезия мен естен шығуды бастан өткереді; сондай-ақ Николас Далайрақтың 1786 жылғы операсындағы басты кейіпкер Нина.