Кіріспе

1940 жылғы Канберрадағы әуе апаты – 1940 жылғы 13 тамызда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австралияның астанасы Канберраның жанында болған ұшақ апаты. Борттағы барлық он адам қаза тапты: алты жолаушы, оның ішінде Австралия үкіметінің үш мүшесі және Бас штаб бастығы; сондай-ақ төрт экипаж мүшесі. Ұшақ қонуға дайындалып келе жатып, биіктігі жеткіліксіз болғандықтан құлаған деп саналады. Үш министрдің қазасы Роберт Мензистің Біріккен Австралия партиясы үкіметін әлсіретіп, 1941 жылы оның құлауына себеп болды.

Өмірбаян

А16 97, апатқа ұшыраған ұшақ, Австралия Корольдік әуе күштері үшін жаңадан тапсырыс берілген 100 Lockheed Hudson бомбалаушы ұшағының бір бөлігі болды. Ол 1940 жылдың 20 маусымында RAAF базасы Лавертонның No. 1 әуе кемесі депосына қабыл алынып, No. 2 эскадрильяға бекітілді. Бұл RAAF-тағы алғашқы Hudson ұшағы, ол "қажетті техникалық қызмет көрсету материалдарын және қызметкерлерді алдыңғы операциялық базаларға" тасымалдау үшін, сондай-ақ қажет болған жағдайда министрлерді тасымалдау үшін жолаушылар орындықтарымен жабдықталған. 9 тамызда RAAF Лавертонның станциялық әкімшілік офицері 13 тамызда Канберраға рейс дайындау туралы нұсқау алды, ол әуе және азаматтық авиация министрі Джеймс Фейрбейнге арналған. Ұшақтың жалпы ұшу уақыты 7 сағат 10 минутты құрады, оның 2 сағат 35 минуты Lockheed сынақ ұшқыштарымен орындалды. Рейс күні таңертеңгі тексеру жүргізіліп, ұшқыш Боб Хичкок қол қойды. Сағат 8.47-де ол үш экипаж мүшесімен бірге RAAF Лавертоннан Эссендон әуежайына ұшып кетті. Фейрбейн Мельбурндағы ведомстволық штабында жұмыс істеп, қорғаныс саясаты бойынша маңызды кабинет отырысына қатысу үшін рейс сұрады, онда соғыста Австралия ресурстарын бөлу мәселесі талқыланатын болды. Отырыс Уинстон Черчилльдің Жапониямен соғыс перспективасы туралы пікірлерін баяндаған Мензиске жіберген телеграммаға жауап ретінде шақырылды. Әскери, теңіз және әуе күштері басшыларының да қатысуы күтілуде. Фейрбейн үш жоғары лауазымды шенеунікті өзімен бірге ұшуға шақырды: Армия министрі Джеффри Стрит, Ақпарат министрі Генри Гуллетт және Бас штаб бастығы генерал Бруденелл Уайт. Фейрбейннің жеке хатшысы Дик Элфорд және Уайттың штаб офицері Фрэнк Торнтвейт тағы екі жолаушы болды. Джордж Макли мен Артур Фадден да шақырылды, бірақ олар пойызда баруды жоспарлағандықтан орындардан бас тартты. Премьер-министр Роберт Мензистің жеке хатшысы Питер Лукер рейске екі орын резервтеді, бірақ Мензис те пойызда баруды жөн көрді.

Авария

Министрлер мен генерал Уайт, олардың штабымен бірге Мельбурндан Канберраға кабинет отырысына ұшып бара жатқан еді. Ұшақты тәжірибелі RAAF офицері, ұшу лейтенанты Роберт Хичкок, RAAF Lockheed Hudson II бомбалаушысы басқарды. A16 97 ұшағы 1940 жылдың 20 маусымынан бері RAAF қызметінде болды және No.2 эскадрильясымен пайдаланылып келді. Перт Daily News газеті хабарлады: "Канберра әуежайы мен Әуе күштері станциясындағы бақылаушылар ұшақтың аэродромды айналып, содан кейін көтеріліп, оңтүстікке бет бұрғанын көрді. Ол төменгі ағаштармен жапырылған төбелердің артына жоғалып кетті. Жарылыс болды, одан кейін оттың тілі мен тығыз түтін көтерілді. Кенберра өрт сөндіру бригадасы, Канберра мен Квинбейаннан келген жедел жәрдем машиналары, сондай-ақ бірнеше Әуе күштері машиналары көп ұзамай келді және өрт сөндіру құралдары жалынып жатқан қирандыларға бағытталды. Жарты сағаттан кейін өрт мүлдем сөнгеннен кейін, ұшақтың шассисінің, қанаттарының және құрылымдық тіректерінің бұзылғаны және бортындағылардың күлге айналған денелері бар, өртеніп жатқан массаға айналғаны көрінді". Ұшақ Дункан Камеронға тиесілі "Дунди" деген жайылымдық жерге құлап түсті.

Себеп

Апаттың себебі әрқашан құпия болып келді, бірақ жаудың әрекеті немесе саботаж туралы ешқандай ұсыныс болған жоқ. Апат таңғы сағат 10:15-те, жақсы ауа-райыда, "Мельбурн Геральд" газеті "ұшу үшін өте қолайлы жағдайлар" деп сипаттаған жерде болды. Джеймс Фейрберн Бірінші дүниежүзілік соғыста Корольдік Ұшқыштар корпусында қызмет еткен және ұшуды әлі де ұнатқан. Ол RAAF экипажына ұшақты Канберраға ұшыруға рұқсат беруге көндірген болуы мүмкін деп күдіктенген. Апатқа бір апта бұрын Фейрберн Аделаидадағы мектеп директорына: "Hudson бомбалаушыларында өте жағымсыз тоқтау сипаттамасы бар. Маған айтқандай, жерге қонуға дайындалып жатқан ұшқыш кенеттен және ескертусіз, әуеде емес машинада өзін таба алады, тікелей жерге қарай құлайды. Мен жеке ойымша, бұл газды сақтап басқарудың мәселесі ғана" деді. Соңғы кезде RAAF тарихшысы К.Д. Коултард Кларк өзінің "Үшінші бауыр" кітабында FLTLT Хичкоктың ұшқыштық шеберлігіне күмән келтірді. Оның пікірлері туралы мәлімет австралиялық авиация жазушысы Макартур Джобтың "Air Crash vol. 2" кітабында келтірілген (Aerospace Publications, Канберра 1992). Алайда, "Авиа апаты Канберра: үкіметті құлатқан ұшақ апаты" (2013) кітабының авторы Эндрю Тинк,

Тергеулер

Апатты тергеу комиссиясы апаттың ұшақтың қонуға дайындалғанда ауа жылдамдығының төмендеп, тоқтауы салдарынан болғанын анықтады. Бұл ұшақтың басқаруын жоғалтуына, ал қалыпқа келтіру үшін биіктік тым төмен болғандықтан әкелді. Ұшақ жотаға зор күшпен шағылысып, барлық адамдар сол жерде қаза тапты, содан кейін өртеніп кетті.

Корольдік тергеу

Аустралиялық астаналық аумақтың кеңесші кеңесінің төрағасы және аумақтың тергеушінің міндетін атқарушы Джон Гудвин тергеу жүргізді. Ол 1930 жылдан бері арнайы судья болып қызмет етіп, "тергеу жұмысында тәжірибелі" болды. Гудвинге Корольдік адвокаттың өкілі Томас Миллс көмек көрсетті. Миллс Гудвинге оның құзыреті құрбандардың жеке басын және өлім себебін анықтаумен шектелетінін хабарлады. 27 тамызда шыққан Гудвиннің есебі, Канберра ауруханасының бас дәрігері Дункан Маккеллар анықтаған құрбандарды қабылдады. Маккеллар сот медицинасында тәжірибесі шектеулі жалпы практика дәрігері болды және күйген денелерді тануда қиындықтарға тап болды. Алты азаматтық жолаушыны тануға Стриттің жеке хатшысы Перси Хейтер көмектесті. Торнтвейтті жеке заттары арқылы, Уайтты генералдың белгісі арқылы, Стритті мөр сақинасы арқылы, ал Гуллетті тіс протезі арқылы анықтады; Фэрберн мен Элфорд бұрынғы жарақаттары бойынша танылды. Төрт әскери жолаушыны топ капитаны Дуглас Уилсонның көмегімен анықтады, ол оларды жеке танымады. Уилсон құрбандардың формасы мен ұшақтағы орналасуына сүйене отырып, іріктеу әдісін қолданды. Маккеллардың куәлігіне сүйене отырып, Гудвин "Менің пікірімше, адамдар ұшақ өртенбей тұрып қаза тапқан" деген қорытындыға келді. Ол әрбір жағдайда "өлімнің тікелей себебі" - бас сүйегінің сынуы екенін анықтады. Маккеллар "ұшақ жерге түскен кезде он адамның барлығы қаза тапқан деп айтуға болады" деп мәлімдеді. Бұл қорытынды алғашқы газет хабарларына қайшы келді, онда құрбандар апаттан кейін өрттен қаза тапқан деп хабарланған. Куәгерлердің бірі апаттан кейін әлі де адамдар тірі қалған деп сенгені туралы деректер бар. Алайда, мұндай ешқандай дәлел тергеуге ұсынылмады.

RAAF тергеулері

RAAF ұшағы болғандықтан, апатқа жауапкершілік Азаматтық авиация департаменті мен оның Әуе апатын тергеу комитеті емес, Әуе департаментіне жатты. RAAF-тың Әуе апаттарын тексеру инспекциясы, Артур Уильям Мерфи басшылығымен және Генри Виннеке көмегімен, 16 тамызда апаттың тікелей себебі – тоқтау екенін көрсеткен есеп ұсынды. Онда "апат ұшқыштың дұрыс емес шешімінен туындады" деген қорытынды жасалды. Әуе басқармасы жеке түрде Леон Лахал басшылығымен, Фредерик Стивенс эскадрилья командирі және Джордж Пейп пилот офицерінің көмегімен үш адамнан тұратын қызметтік тергеу сотын құрды. Лахалдың есебі техникалық мәліметтерді тереңірек қарастырды, бірақ апаттың "әуежайға қонуға жақындағанда ұшақтың тоқтауынан" және "апат ұшқыштың дұрыс емес шешімінен болды" деген бірдей қорытындыға келді. Мерфи мен Лахалдың қорытындыларына RAAF-тың оқу директоры Джордж Джонс дереу қарсы шықты, ол: "Хичкоктың тәжірибесі бар ұшқыш мұндай жағдайда ұшақты тоқтатуы мүмкін емес деп ойлаймын" деді.

2020 Wooldridge ашылуы

2020 жылдың 12 тамызында, апаттың 80 жылдығына бір күн қалғанда, Австралия үкіметінің бұрынғы министрі Майкл Вулдридж The Australian газетінде жарыққа шығарған мақала жазды. Ол Австралияның алғашқы Ұлттық кітапханашысы сэр Гарри Уайтпен болған әңгімесін еске алды, ал оның досы Норман Тритон премьер-министр Мензистің жеке хатшысы болған. Мензис Триттонды апат орнына, мән-жайларды анықтау үшін жіберді. Триттон Уайтқа, оған апат орнына кіруге рұқсат берілгенін, ал Фэрберннің денесі пилот орындығына бекітілген күйде болғанын айтты. Вулдридж осы мәселені Уайтпен саясаткерлік жолын бастағанда талқылады, және Уайт 50 жыл бойы, ал ол тағы 30 жыл бойы бұл құпияны сақтады.

Әсерлер

Мензис апаттан жеке және саяси тұрғыдан терең қозғалды. "Бұл қорқынышты оқиға болды", - деді ол келесі күні Өкілдер палатасына. "Менің үш әріптесім жақын және адал достарым еді. Олардың әрқайсысы тек Министрлер кабинетінде ғана емес, сонымен қатар жүрегімде де орын алды". Мензис Фэрбернмен жеке немесе саяси жағынан тығыз байланыста болмаса да, Стрит пен Гуллетт оның ең жақын қолдаушылары болды, ал Гуллетт – сенімді аға кеңесшісі еді. Мензис апат болғаннан кейін 20 жыл өткен соң, 1960 жылғы 12 тамызда өткен естелік жиынға қатысып, сол күнді еске алғанда әлі де қатты эмоцияға берілгенін көрсетеді. Үш жоғары лауазымды министрлердің қазасына байланысты Мензис министрлігін қайта құруға мәжбүр болды. Олардың жоғалуынан Министрлер кабинеті тұрақты түрде әлсіреп, бұл келесі айларда Мензистің беделін түсіретін факторға айналды. Қайта құру барысында Гарольд Холт тағайындалды, ол әскерден қайтарылып, нәтижесінде кейін премьер-министрлікке жеткен лауазымға ие болды. Жыл соңына дейін жалпы сайлау өтетін болғандықтан, қыркүйекте оны өткізу дұрыс деп саналды, осылайша осындай қысқа мерзімде үш қосымша сайлау өткізу қажеттілігінен құтылуға болады. Сайлауда Фэрберннің Флиндерс және Стриттің Корангамит округтері БҰҰ сақталды, бірақ Гуллетттің Хенти округі 1941 жылы үкіметті құлатуға дауыс берген тәуелсіз кандидаттардың бірі, Артур Коулске ұтылды (сол кезде Контри партиясының басшысы Артур Фадден басқарған). Бұл осылайша Австралия Еңбек партиясының өкілі Джон Кертиннің премьер-министр болуына мүмкіндік берді.

Мұра

1953 жылы Канберрадагы RAAF базасы Фэрберннің құрметіне Фэрберн әуе базасы деп қайта аталды. Екі министрдің ұлдары – Джо Гуллетт пен Тони Стрит кейіннен федералды саясатқа қатысты. Соғыстан кейін оқиға орнында ескерткіш орнатылды. 2022 жылдың сәуір айында Жаңа Зеландия суретшісі Антони Тонон осы апатқа арналған Lockheed Bomber атты жеке ән шығарды.