Кіріспе
АҚШ штатының тарихы
Нью-Гэмпшир – АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы Жаңа Англия аймағында орналасқан штат. Америка революциясы кезінде ол британдық үкімге қарсы көтерілген Он үш колонияның бірі болды. АҚШ-тың ауданы және халқы бойынша ең кішкентай штаттарының бірі, ол Америка Азамат соғысы мен Екінші дүниежүзілік соғыс аралығында Жаңа Англияның тоқыма экономикасының бір бөлігі болды. 20-шы ғасырдан бері штат президенттік праймериз, табиғатта демалу, білім беру пансионаттары және биотехнология индустриясының құрамында болуымен танымал.
New Hampshire is a state in the New England region of the northeastern United States. During the American Revolution, it was one of the Thirteen Colonies that revolted against British rule. One of the smallest U. S. states in area and population, it was part of New England's textile economy between the American Civil War and World War II. Since the 20th century, the state has been known for its presidential primary, outdoor recreation, its educational boarding schools, and being part of the biotech industry.
Колонияға дейінгі кезеңнен колониялық кезеңге дейін
Әртүрлі алгонкиан тілінде сөйлейтін абенаки тайпалары, негізінен Андроскоггин, Коасек және Пеннакук ұлттары арасында бөлінетін, еуропалықтар қоныстанғанға дейін 12 мың жылға дейін осы аймақта өмір сүрген. Тілдері ұқсас болғанымен, олардың мәдениеті мен діні басқа алгонкиан халықтарынан өте ерекше болды. 1600-1605 жылдары ағылшын және француз саяхатшылары Нью-Гэмпширге келді, ал Дэвид Томпсон 1623 жылы қазіргі Рай қаласындағы Одиорн мүйісіне қоныстанды.
Колониялық кезең
Алғашқы тұрақты қоныс Хилтонс-Пойнт (қазіргі Дувер) болды. 1631 жылы Жоғарғы плантация қазіргі Довер, Дурхам және Стратхемді қамтыды; 1679 жылы ол «Патшалық провинция» атанды. Даммер соғысы отаршылар мен Уабанаки конфедерациясы арасында Нью-Гэмпширде болды. Нью-Гэмпшир штаты болып қалыптасқан колония 1629 жылы Жаңа Англия Кеңесінің 1622 жылы капитан Джон Мейсонға (Ньюфаундлендтің бұрынғы губернаторы) және сэр Фердинандо Горджеске (Мэйн штатын құрған) берген жер грантын бөлу арқылы құрылды. Колонияға Мейсон ағылшын графтығы Гэмпширдің аты берілді, ол ежелгі саксондық графтықтардың бірі болатын. Гэмпширдің өзі бұрын «Хэмптон» деп аталған Саутгемптон портының құрметіне аталған. Нью-Гэмпширді алғаш рет 1623 жылы, пилигримдер Плимутқа қонғаннан кейін үш жыл өткенде, Англиядан келген балықшылар тобы Портсмут маңындағы Одиорн нүктесінде қоныстандырды, оларға Дэвид Томпсон басшылық етті. Ертедегі тарихшылар Нью-Гэмпширдің алғашқы тума жергілікті тұрғыны Джон Томпсонның сол жерде дүниеге келгенін айтады. Мейсон балықшы Дэвид Томпсонды жіберді, ал бірнеше жылдан кейін Эдвард пен Уильям Хилтон оны ілесіп келді. Олар Довер маңына экспедиция ұйымдастырып, оны Нортам деп атады. Мейсон 1635 жылы өзі құрған колонияны көре алмай қайтыс болды. Паннауэйден көшіп келген қоныс аударушылар кейін Портсмут аймағына қоныс аударып, 1629 жылы құрылған жаңа Лакония компаниясының (капитан Нил басқаруымен) экспедициясымен бірігіп, жаңа қонысын Страуберри Банке деп атады. 1638 жылы Эксетерді Джон Уилрайт құрды. 1631 жылы капитан Томас Виггин Жоғарғы плантацияның (қазіргі Довер, Дурхам және Стратхем) бірінші губернаторы болды. 1639 жылы барлық қалалар бірігуге келісті, бірақ сол кезде Массачусетс бұл аумаққа талаптанды. 1641 жылы Массачусетспен келісімге келіп, оның билігіне бағынуға келісті. Қалалардың өзін-өзі басқаруына рұқсат берілді. 1653 жылы Strawbery Banke Массачусетс штатының Бас сотына өтініш жасап, атын Портсмут деп өзгертуді сұрады, ол қабылданды. Массачусетс пен тәуелсіз Нью-Гэмпширдің арасындағы қарым-қатынас Джон Мейсонның мұрагерлері қолдаған жер талаптарына байланысты шиеленісті және күмәнді болды. 1679 жылы король Чарльз II Нью-Гэмпширді Массачусетстен бөліп, Джон Каттты губернатор етіп тағайындап, Нью-Гэмпширдің патшалық провинциясы туралы жарлық шығарды. Нью-Гэмпшир 1686 жылы Жаңа Англия доминионына қосылды, ол 1689 жылы тарап кетті. Қысқа мерзімге ресми үкіметсіз болғаннан кейін (қоныстар іс жүзінде Массачусетспен басқарылды), Уильям III және Мэри II 1691 жылы жаңа провинциялық жарлық шығарды. 1699 жылдан 1741 жылға дейін Массачусетс губернаторлары сонымен қатар Нью-Гэмпшир губернаторлары болып тағайындалды. Провинцияның географиялық орны оны Солтүстік Америкадағы британдық және француздық колониялар арасындағы шекараға орналастырды және көп жылдар бойы, әсіресе оның аумағының орталық және солтүстік бөліктерінде, жергілікті талаптарға ұшырады. Осы факторларға байланысты ол көптеген әскери қақтығыстардың алдыңғы қатарында болды, соның ішінде Король Уильям соғысы, Королева Анна соғысы, Отце Раль соғысы және Король Георг соғысы. 1740 жылдары жергілікті халықтың көп бөлігі өлтірілді немесе провинция аумағынан қуылды. Нью-Гэмпширдің губернаторлық лауазымы Массачусетс штатымен бөліскендіктен, екі колония арасындағы шекаралық мәселелер көп жылдар бойы дұрыс шешілмеді. Бұл мәселелер негізінен Мэрримак өзенінің батысындағы аумақтарға қатысты, өйткені Массачусетс пен Нью-Гэмпшир жарғыларын шығарғандар оның батыстан шығысқа қарай ағатынына қате сенді. 1730 жылдары Нью-Гэмпширдің лейтенант-губернаторы Джон Вентворт басқаратын саяси мүдделер осы мәселелерді Лондондағы отарлаушы шенеуніктер мен тәжге жеткізе алды, тіпті губернатор және Массачусетс штатының тумасы Джонатан Белчер даулы аймақта Массачусетс мүдделеріне жер берген кезде. 1741 жылы король Георг II Массачусетспен шекара шамамен қазіргідей болды деп шешті, сонымен қатар екі провинцияның губернаторлық лауазымдарын да бөлді. 1741 жылы Беннинг Вентворт 1680 жылдары Джон Катттан кейін Эдвард Кранфилд болғаннан бері Массачусетс штатының бірінші губернаторы болды. Вентворт провинциялық жарғыны Коннектикут өзенінің батысындағы аумақты қамтитын етіп түсіндіре отырып, Нью-Гэмпширдің аумақтық талаптарын тез арада қиындатты және Нью-Йорк провинциясы да талап еткен осы аумақта жер гранттарын беруді бастады. «Нью-Гэмпшир гранттары» деп аталатын аймақ 1740 жылдан 1790 жылдарға дейін дау-дамайдың нысаны болды, содан кейін ол АҚШ-қа Вермонт штаты ретінде қабылданды.
Нью-Гэмпширдегі құлдық
Басқа он үш колониядағыдай және Американың басқа колонияларында да нәсілдік негіздегі құлдық Нью-Гэмпширде берік орнаған институт болды. Нью-Гэмпшир Ассамблеясы 1714 жылы «Түнде тәртіпсіздіктерді болдырмау туралы заң» қабылдады: Үндістер, негрлер және молаттар қызметкерлер мен құлдары түнде үлкен тәртіпсіздіктер, кешірімсіздіктер және қарақшылықтар жасағандықтан, осының салдарынан оның Ұлылығының адал поддандылары алаңдап, зиян көруде. Ешбір үнді, негр немесе молат қызметкері немесе құлы, олар тиесілі отбасыларынан рұхсатсыз кетпеуі керек, немесе түнгі сағат тоғыздан кейін сыртта табылмайды; егер олардың иелерінің немесе қожайындарының тапсырмасы болмаса. Коменданттық сағатты күшейтіп, қайта бекітетін хабарламалар 1764 және 1771 жылдары «Нью-Гэмпшир газетінде» жарияланды. Революциядан кейін, 1779 жылы Портсмуттен 20 құл жіберген күшті петиция – тарихшы Ира Берлин өзінің «Көптеген мыңдаған адамдар кетті» атты маңызды еңбегінде құлдардың баспанасы деп атаған – құлдардың босатылуын сұрады, бірақ нәтижесіз аяқталды. Нью-Гэмпшир заң шығарушы органы мемлекетте құлдықты ресми түрде жоюға 1857 жылға дейін бара алмады, көптеген қол қойғандардың өлімінен соң. 1840 жылғы АҚШ халық санағы штаттың үй шаруашылықтарындағы құлдарды санаған соңғы санақ болды.
Революция: 17741815
Нью-Гэмпширде болған жалғыз шайқас – Портсмут портындағы Форт-Уильям мен Мэриге жасалған шабуыл, ол екі түн ішінде көтерілісшілерге көп мөлшерде порох, кіші қару және оқ-дәрі әкелді. (Осы шабуылдың жетекшісі генерал Салливан оны «порохтың, кіші қарудың, штыктардың, патрондар қораптарының, сондай-ақ оқ-дәрілер мен қару-жарақ қоймаларының қалдықтары» деп сипаттады.) Бұл шабуылға дейін, 1774 жылғы 13 желтоқсанда Пауль Ревир жергілікті патриоттарды Бостоннан әскерлердің фортты күшейту үшін келе жатқаны туралы ескертті. Расталмаған мәліметтерге сәйкес, оқ-дәрі кейіннен Банкер-Хилл шайқасында қолданылды, майор Демерит оны сол жерге жеткізді. Ол Нью-Гэмпширдегі бірнеше патриоттардың бірі болды, олар оқ-дәріні революциялық іс-шараларда пайдалану үшін басқа жерге тасымалдағанға дейін үйде сақтады. Шабуыл кезінде британдық сарбаздар көтерілісшілерге пушкалар мен мылтықтардан атқылады. Зардап шеккендер болмады, бірақ бұл Лексингтон мен Конкорд шайқастарынан шамамен бес ай бұрын болған Американдық революция кезеңіндегі алғашқы оқтардың бірі болды. 1776 жылғы 5 қаңтарда Нью-Гэмпшир Ұлыбританиядан тәуелсіздігін жариялаған алғашқы колония болды, бұл Континенттік Конгресс Тәуелсіздік декларациясына қол қоюдан алты ай бұрын болды. Нью-Гэмпшир Американдық революция кезінде британдық билікке қарсы көтерілген Он үш колонияның бірі болды. Массачусетс провинциялық Конгресі басқа Жаңа Англия колонияларын әскер жинауға көмекке шақырды. Осыған жауап ретінде 1775 жылғы 22 мамырда Нью-Гэмпшир провинциялық Конгресі Бостондағы патриоттық армияға қосылу үшін ерікті күш жинауға дауыс берді. 1776 жылдың қаңтарында ол тәуелсіз үкімет құрған және конституция қабылдаған алғашқы колония болды, бірақ соңғысында «біз ешқашан Ұлыбританияға тәуелділігімізден бас тартқан емеспіз» делінген, яғни ол тәуелсіздігін алғаш жариялаған емес (бұл құрмет Род-Айлендке тиесілі). Форт-Уильям мен Мэриге (қазіргі Форт-Конституция) жасалған тарихи шабуыл бірнеше айдан кейін Бостонның солтүстігінде болған Банкер-Хилл шайқасына қажетті пушкалар мен оқ-дәрілерді жеткізуге көмектесті. Нью-Гэмпшир Континенттік армия үшін үш полк – 1-ші, 2-ші және 3-ші Нью-Гэмпшир полктерін құрды. Нью-Гэмпшир милициясының бөлімдері Банкер-Хилл шайқасында, Беннингтон шайқасында, Саратога науқанында және Род-Айленд шайқасында күресуге шақырылды. Джон Пол Джонстың «USS Ranger» және «USS Raleigh» фрегаты Портсмут қаласында, Нью-Гэмпшир штатында, Континенттік флот үшін және британдық сауда кемелерін іздеу үшін жеке кемелермен бірге салынды. Конкорд 1808 жылы штаттың астанасы болып белгіленді.
Индустрияландыру, аболиционизм және нативизм саясаты: 18151860
1832 жылы Нью-Гэмпширде ерекше оқиға болды: Американ революциясынан кейін шешілмеген шекара мәселесіне байланысты Канадамен солтүстік шекарасында Үнді ағысы Республикасы құрылды. 1835 жылы осы «республика» Нью-Гэмпширге қосылып алынды, ал дау 1842 жылы Вебстер-Эшбёртон шарты арқылы толығымен шешілді. Дартмут колледжінен шыққан құлдыққа қарсылық танытушылар 1835 жылы Нью-Гэмпшир штатының Канаан қаласында эксперименталды, түрлі нәсілдік құрамдағы Нойс академиясын ашты, сол кезде Нью-Гэмпширдің халық санағында әлі де құлдар тіркелген болатын. Бірақ, мектепке қарсы болған ауыл тұрғындары оны өгіздермен сүйреп алып, интеграцияланған білім беруге наразылық ретінде өрт сөндірді, мектеп ашылғалы бірнеше ай өткен соң. Штатта құлдыққа қарсылық күшті болды және Джон П. Хейлдің «Еркін Топырақ» партиясына айтарлықтай қолдау көрсетілді. Дегенмен, консервативті Джексон демократтары редактор Исаак Хиллдің басшылығымен көбінесе билікте болды. Ирландиялық католиктердің көптеп келуіне қарсы бағытталған нативизм, қысқа ғұмырлы құпия «Білімсіздер» қозғалысын және оның құралы болған «Америка партиясын» сипаттайды. Олар 1855 жылы күтпеген жерден пайда болып, үлкен жеңіске жетті. Олар бөлінген оппозицияға қарсы дауыс берудің 51% -ын жеңіп алды. Бұрынғы жылы «Еркін Топырақ» партиясына дауыс берген ерлердің 94% -ы оларға қолдау көрсетті. Олар вигтердің 79% -ын, демократтардың 15% -ын және 1854 жылғы губернатор сайлауында қатыспағандардың 24% -ын жеңіп алды. Заң шығарушы органға толық бақылау орнатып, «Білімсіздер» өздерінің барлық жоспарларын жүзеге асырды. Лекс Ренданың сөзіне сүйенсек, олар дәстүрлілікке қарсы күресіп, қарқынды жаңғыруды қолдады. Олар ирландиялықтардың ықпалын шектеу үшін азаматтыққа қабылдау мерзімін ұзартты; штаттық соттарды реформалады. Банктердің санын және қуатын арттырды, корпорацияларды нығайтты, жұмысшыларға көмектесетін 10 сағаттық жұмыс күні туралы заң жобасын қабылдамады. Салық жүйесін реформалады; мемлекеттік мектептерге қаржыландыруды арттырды; жоғары мектептер желісін құрды; алкогольдік ішімдіктердің сатуын тыйым салды; және батыс территорияларда құлдықтың таралуын айыптады. Вигтер мен «Еркін Топырақ» партиялары 1854-55 жылдары Нью-Гэмпширде тарап кетті. 1855 жылғы күзгі сайлауда «Білімсіздер» демократтар мен жаңадан құрылған республикалық партияға қарсы тағы да штатты жеңіп алды. 1856 жылы «Білімсіздер» («Америкалық» партиясы) тарап, республикашылдармен біріккеннен кейін Нью-Гэмпширде Амос Так басқаратын республикалық партия мен демократтар арасында екі партиялық жүйе қалыптасты.
Азамат соғысы: 18611865
1860 жылы наурыз айында Авраам Линкольн сөз сөйлегеннен кейін оның беделі арта түсті. Алайда, Республикалық партияның радикалдық қанаты үнемі күш алып келді. 1861 жылдың қаңтар айында жоғары лауазымды шенеуніктер Массачусетс штатының губернаторы Джон Эндрюмен құпия кездесіп, соғыс жағдайындағы жоспарларын үйлестірді. Төтенше жағдайда милиция бөлімдерін Вашингтонға жедел жеткізу жоспары жасалды. Азамат соғысы кезінде Нью-Гэмпшир штаты 31 650 сарбаз бен 836 офицер берді; олардың шамамен 20 пайызы ауру, жазатайым оқиға немесе жарақаттан көз жұмды. Штат он сегіз ерікті жаяу әскер полкі (олардың он үшін бірі 1861 жылы Линкольннің қаруға шақыруына жауап ретінде құрылды), үш мылтық полкі (1-ші АҚШ өткір мергендері мен 2-ші АҚШ өткір мергендері құрамында қызмет етті), бір атқыштар батальоны (1-ші Нью-Гэмпшир ерікті атқышы, 1-ші Жаңа Англия ерікті атқыштарымен біріктірілді) және екі артиллерия бөлімі (1-ші Нью-Гэмпшир жеңіл батареясы және 1-ші Нью-Гэмпшир ауыр артиллериясы), сондай-ақ Әскери-теңіз күштері мен Теңіз жаяу әскерлері үшін қосымша әскерлер жіберді. Газеттерде "Күрескен бесінші" деп аталған полк соғыс кезінде де, кейін тарихшылар тарапынан да Одақтың ең үздік полктерінің бірі саналды (генерал-майор Винфилд Скотт 1863 жылы полкті "тазартылған алтын" деп атады).
Даму, депрессия және соғыс: 18651950
1884-1903 жылдар аралығында Нью-Гэмпшир көптеген иммигранттарды тартты. Француз канадалықтарының штатқа көшіп келуі маңызды болды, және ғасыр басында француз канадалықтары штаттың халқының 16 пайызын, ал Манчестер халқының төрттен бірін құрады. Штатқа поляктардың да көшіп келуі елеулі болды; 1902 жылы Манчестерде шамамен 850 поляк-американдық болды. Үнді сауда бекетін ашып, оның пошта бастығы қызметін атқарды. Бүгінде Интервал тарихи жерлердің ұлттық тізіліміне енгізілген. Текстиль өнеркәсібі депрессия мен оңтүстік мекемелерінен күшейген бәсекелестіктен ауыр зардап шекті. 1935 жылы Amoskeag Mills-тің жабылуы Манчестер үшін зор қайғы болды, сондай-ақ 1949 жылы Нашуадағы бұрынғы Nashua Manufacturing Company фабрикасының жабылуы және 1940 жылдары Берлиндегі Brown Company қағаз фабрикасының банкротқа ірілуі, нәтижесінде жаңа меншік иелері келді.
Қазіргі Нью-Гэмпшир: 1950 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда Нью-Гэмпшир Бостон, Массачусетс аймағымен экономикалық және мәдени байланыстарын күшейтті. Бұл жалғарылған ұлттық үрдісті көрсетеді, онда жақсарған тас жол желілері ірі қалалық аймақтардың бұрынғы ауылдық жерлерге немесе жақын орналасқан шағын қалаларға таралуына ықпал етті. 1952 жылы Нашуа тоқыма фабрикасының қорғаныс электроникасымен айналысатын Сандерс Ассошиэйтс компаниясымен алмастырылуы және 1970 жылдардың басында ірі миникомпьютер өндіруші Digital Equipment Corporation компаниясының келуі Нью-Гэмпширдің оңтүстігінің 128-маршрут дәлізінің жоғары технологиялық серігі ретінде қалыптасуына септігін тигізді. Соғыстан кейінгі жылдарда АҚШ Президентіне сайлаудағы Нью-Гэмпширдің саяси алғашқы сайлауы да маңызға ие болды. Төрт жыл сайынғы сайлау науқанының бастапқы кезеңі ретінде ол зор назар аударады.