Кіріспе

Швед саясаткері Йоран Перссон, немесе Гёран Перссон (шамамен 1530 – 1568 жылдың қыркүйегі), Швеция королі Эрик XIV-нің ең жақын, сенімді кеңесшісі және корольдің тыңшылар желісінің басшысы болды. Ол көптеген адамдарға Макиавелли сияқты саясаткер ретінде танылып, Эрикке тым көп әсер еткен. Король биліктен екі рет алынғанда, Перссон екі жолы да ақсүйектермен тұтқындалды; екінші рет тұтқындалғаннан кейін көп ұзамай өлім жазасына кесілді.

Өмір

Жоран Перссон шамамен 1530 жылы Сала қаласында, жергілікті дін қызметкері, пастор Петрус (Пер Юнссон) мен Анна Пехрсонернаның анасының ұлы ретінде дүниеге келді. Оның інісі Кристиерн Перссон болды.

Ерте мансап

1550-ші жылдардың басында Виттенберг университетінде оқыды, онда ол өте қабілетті студент екенін көрсетті және аңыз бойынша, көрнекті теолог Филипп Меланхтон оны жоғары бағалады. 1555 жылы Швецияға қайтқанда ол король Густав I-ге онымен бірге ұсыныс хат жіберді. Швецияға оралғаннан кейін оған жылдық зейнетақы және король қызметінде жұмыс берілді, бір жыл өткен соң корольдің жеке хатшысы болды және Выборг қаласы оған иелік етуге берілді. 1558 жылы король оған тағы бір маңызды тапсырма жүктеді, атап айтқанда, Вестергётландтағы король инспекторларына жылжымайтын мүліктердің тізімін жасауды тапсырды, бұл мүліктер тәжге зиян келтіретіндей Римге адал болған. Мұндай маңызды мәселенің сеніп тапсырылуы Жоран Перссонның мансабының осы кезеңінде өзін жоғары лауазымды адамдар арасында қиын міндеттерді орындай алатын қабілетті адам ретінде танытқанын көрсетті. Вестергётландтағы миссиясын аяқтағаннан кейін Густав Жоран Перссонға үлкен ұлы Эрикке жеке хатшы болуға рұқсат берді. Жоран Перссон шапшаң ойлы, өткір зейінді, амбициялы, батыл және қатал адам ретінде танымал болды. Сондай-ақ, Жоран Перссон астрологиямен жақсы таныс болғаны белгілі, ол адамдардың өмірін белгілі бір деңгейде басқарады деп сенді; протестанттық дәстүрде тәрбиеленгенімен, ол агностик болған сияқты.

Эриктің таққа отырғызылуы

1560 жылы Эрик патша таққа отырғаннан кейін, Йоран Перссон ақсүйектер қатарына көтерілді. Ол үш кірпіштен тұратын сурет салынған гербті, Тегель деген тегін алып, Трогс-Херадтың иесі атанды. 1561 жылы Анна Андерсдоттер есімді әйелге үйленді. Олардың екі баласы болды: белгілі тарихшы Эрик Йоранссон Тегель және оның інісі Андерс Йоранссон Тегель, ол Брита Мунсдоттер Хэндке үйленді. Йоран Перссон Корольдік комитет (Konungens nämnd) – Швецияның жоғарғы соты – құрамында маңызды рөл атқарды, ол бірден айыптаушы және корольдің өкілі ретінде қызмет етті. Бұл оның айыптаудан өзге, сот шешімдеріне де белгілі бір деңгейде бақылау жасауға мүмкіндік берді. Ол комитетте болған кезде шығарылған 300 өлім жазасының қаншасына жеке қатысқаны белгісіз, бірақ көптеген адамдар оны елдегі ең басты жазалаушы деп есептейді (ол бұл мәселеде корольдің бұйрығымен әрекет етті ме, әлде өз бастамасымен бе, әлі де даулы). Йоран көп ұзамай халық арасында жағымсыз адамға айналды, оның інісі Кристиерн Перссон (1567 жылы қайтыс болды), ол да сарайда қызмет еткендіктен, осы жағдайға түсті. Бастысы, халық арасында, олардың анасы Аннаның «жаман ықпалында» болды деп саналды, ол сиқыр арқылы саясатқа әсер ететін сиқыршы деп кеңінен танылды.

Жоханның тұтқындалуы

Жоран Персон патшаның билігін қорғау үшін барлық шараны қолданар еді, оның ең танымал мысалы 1563 жылдың жазында болды, ол патшаның жартылай бауыры, Финляндия герцогы Иоаннның бастапқы көтерілісін аяусыз басып тастады. Ол Иоаннды және оның ізбасарларын өз үйі – Турку қамалында тұтқындап, оларды өлімге кесуге бұйрық берді. Бірақ, өлім жазасынан гөрі, герцог жақын арада Ваксгольмға жеткізіліп, Жоран Перссонмен кездесті. Патшаның өкілі ретінде ол оларды Грипсхольм қамалында ұстауға шешім қабылдады, осылайша герцог пен оның әйеліне үнемі қадағалау жүргізілуі керек еді. Жоран Персон сондай-ақ, олардың қамауда болуы патшаның бұйрығынан әлдеқайда қатал болуын жеке бақылады.

Стурлар қазасы

Герцог Иоаннның тұтқындалуынан кейін көп ұзамай Швеция мен Дания-Норвегия, Любек және Польша-Литва одағы арасындағы Солтүстік жеті жылдық соғыс басталды. Әсіресе қанды болған бұл соғыс теңізде Швеция үшін сәтті болды, бірақ құрлықта жағдай нашар болды. Швеция қалалары зардап шегіп, қираған сайын соғысқа наразылық күшейді, және қаза тапқандардың саны артты. Аристократияның Эрик билігіне деген наразылығы айқын болғандықтан, король мен Йоран Перссон жаңа көтеріліс болуінен қорқып қалды. Осы кезде психикалық аурудың белгілері көріне бастаған Эрик, көтерілістің алдын алу үшін шаралар қабылдауға шешім қабылдады және 1567 жылдың мамыр айында өзіне қарсы сөз байластырған күдіктілерді Сварцё қамалына шақырды. Қамалға келген күдіктілер тұтқындалып, Упсалада сотталды, ал Йоран Перссон айыптауды жүргізді. Сотталғандардың бәрі кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Сварцёге соңғы келген дворян – регент Стен Стурдың немересі Нильс Свантессон Стур, ол жақында ғана Лотарингияға дипломатиялық миссиядан оралған еді. Король Стурды Швециядағы ең қауіпті дворян деп ұзақ уақыттан бері санады; 1566 жылы ол Стурды өлімге кесуге бұйрық берген, бірақ соңында бұл шешімнен бас тартып, оны жазалап қорлады. Стур 22 мамырда тұтқындалды, ал ертесі күні Эрик оны түрмеде өлтірді. Осы оқиғадан кейін Йоран Перссон дворяндар кеңесін, Стурдың өлтірілуінен бейхабар күйде, тұтқындалғандардың сатқындық жасағанына және өлім жазасының орынды екеніне көндірді; дворяндардың келісімі кісі өлтіру мен өлім жазасын заңдастырды. Алайда Нильс Стурдың өлтірілуі Эриктің денсаулығына зор әсер етті. Бірнеше аптадан кейін ол ақылсыздық себептерімен тақтан алынды. Эрик орнына билік етуге тағайындалған регенттер Джонды түрмеден босатуға және Упсаладағы тұтқындарды өлімге кесуге бұйрық бергені үшін Йоран Перссонды тұтқындауға шешім қабылдады; сол кезде өлім жазасына кесілгендердің сатқындық емес, корольдің күшейіп бара жатқан параноясының құрбаны болғаны анық болды.

Кейінгі мансап

Сол жылы король ауруынан сауығып, тағына қайта отыруға рұқсат алды. Оның алғашқы әрекеті – Жоран Перссонды босату болды. Бірақ ол бауырын қайта түрмеге жібермеді, керісінше, онымен келісті. Джон ағасына қарсы көтеріліс ұйымдастыру үшін Эриктің қара халықтан шыққан Карин Мунсдоттерге үйленуін алғашқы сылтау ретінде пайдаланды. Эрик олармен жасаған зұлпысына кек қайтаруды қалаған ақсүйектердің көбі Джонға қосылды. Бұл көтеріліс нәтижесінде король қайтадан ақыл-есінен жаңыла бастады.

Өлім

1568 жылдың қыркүйегінде Эрик тақтан бас тартуға мәжбүр болды, ал оның орнына ағасы Иоанн III келді. Осыдан кейін Жоран Перссон қайтадан тұтқындалды. Грипсхольмде түрмеде болғанда оған жасағандары үшін Жоран Перссонды ешқашан кешірмеген Иоанн, өте асығыс соттан кейін оның өлімін бұйырды. Сот оны ақсүйектерді басудағы рөліне байланысты бірнеше қылмыс жасады деп таныды. Жоран Перссон өте ұзақ уақыт бойы азапталып қайтыс болды; оған 1568 жылдың 18-21 қыркүйегі аралығында бас кесуден бұрын сындыру дөңгелегі жазасы берілді және қатты азапталды. Оның анасы да онымен бірге өлім жазасына кесілуіне бұйрық берілген, бірақ өлім жазасына бара жатқан жолда аттан секіріп, қаза тапты.