Кіріспе
Beat 'em up (балуан, кейбір нарықтарда beat 'em all) – көптеген қарсыластарға қарсы қолға-қол соғыс жүргізілетін бейне ойын жанры. Дәстүрлі beat 'em up ойындары екі өлшемді (2D) деңгейлерде өтеді, ал қазіргі заманғы көптеген ойындарда үш өлшемді (3D) кеңірек орталар мен одан да көп жаулар бар. Ойын процесі аркада жанрының қағидаларын ұстанады, мысалы, оңай оқуға болатын, бірақ меңгеруге қиын, ал соғыс жүйесі басқа жақтан жүретін әрекет ойындарына қарағанда жақсы дамыған. Екі ойыншының бірлесіп ойнауы және бірнеше ойыншы кейіпкерлері де жанрдың маңызды белгілері болып табылады. Осы ойындардың көпшілігі қалалық ортада өтеді және қылмысқа қарсы күрес пен кек алу сюжеттерін қамтиды, бірақ кейбір ойындар тарихи, ғылыми-фантастикалық немесе қиял-фантастикалық тақырыптарды қолдануы мүмкін. Алғашқы beat 'em up – 1984 жылғы «Кунг-фу шебері», ол Гонконгтың жекпе-жек фильміне негізделген. 1986 жылғы «Nekketsu Kōha Kunio kun» кейінірек ойындарда кеңінен қолданылған белбеуді жылдыру форматын енгізді, сонымен қатар қазіргі заманғы қалалық ортаны танымал етті, ал оның батыс локализацияланған нұсқасы «Renegade» қылмыстық әлемнің кек алу тақырыбын одан әрі дамытты. Содан кейін жанр 1987 жылы «Double Dragon» ойыны шыққаннан бастап, екі ойыншыны бірлесіп ойнау режимін және классикалық beat 'em up ойындарының үздіксіз белбеуді жылдыру форматын анықтаған кезде жоғары танымалдыққа ие болды, ал 1991 жылғы «Street Fighter II» ойыншыларды жекпе-жек ойындарына көштірді. «Streets of Rage», «Final Fight», «Golden Axe» және «Teenage Mutant Ninja Turtles» сияқты ойындар осы кезеңнен шыққан тағы бірнеше классикалық туындылар. 1990 жылдардың соңында 3D полигон технологиясының пайда болуымен жанр танымалдылығын жоғалтты. 2000 жылдары 3D hack and slash ойындарының қосалқы жанры пайда болды («кейіпкерлік әрекет ойындары» деп те аталады), ол beat 'em up формуласын үлкен 3D ортаны пайдалану үшін бейімдеді, соның ішінде танымал франшизалар «God Hand», «Devil May Cry», «Dynasty Warriors», «God of War» және «Bayonetta» кірді. 2010 жылдан бері дәстүрлі 2D beat 'em up ойындары қайта жанданып, «Dungeon Fighter Online», «Dragon's Crown», «Streets of Rage 4» және «Teenage Mutant Ninja Turtles: Shredder's Revenge» сияқты танымал ойындар пайда болды.
A beat 'em up (also known as brawler and, in some markets, beat 'em all) is a video game genre featuring hand to hand combat against a large number of opponents. Traditional beat 'em ups take place in scrolling, two dimensional (2D) levels, while a number of modern games feature more open three dimensional (3D) environments with yet larger numbers of enemies. The gameplay tends to follow arcade genre conventions, such as being simple to learn but difficult to master, and the combat system tends to be more highly developed than other side scrolling action games. Two player cooperative gameplay and multiple player characters are also hallmarks of the genre. Most of these games take place in urban settings and feature crime fighting and revenge based plots, though some games may employ historical, science fiction or fantasy themes. The first beat 'em up was 1984's Kung Fu Master, which was based on Hong Kong martial arts films. 1986's Nekketsu Kōha Kunio kun introduced the belt scroll format employed extensively by later games, while also popularizing contemporary urban settings, while its Western localized version Renegade further introduced underworld revenge themes. The genre then saw a period of high popularity between the release of Double Dragon in 1987, which defined the two player cooperative mode and continuous belt scroll format central to classic beat 'em ups, and 1991's Street Fighter II, which drew gamers towards one on one fighting games. Games such as Streets of Rage, Final Fight, Golden Axe and Teenage Mutant Ninja Turtles are other classics to emerge from this period. In the late 1990s, the genre lost popularity with the emergence of 3D polygon technology. In the 2000s, a sub genre of 3D hack and slash games emerged (also known as "character action games"), adapting the beat 'em up formula to utilize large scale 3D environments, with popular franchises including God Hand, Devil May Cry, Dynasty Warriors, God of War and Bayonetta. Since the 2010s, traditional 2D beat 'em ups have seen a resurgence, with popular titles such as Dungeon Fighter Online, Dragon's Crown, Streets of Rage 4 and Teenage Mutant Ninja Turtles: Shredder's Revenge.
Анықтама
Бит-эм-ап (сонымен қатар "бақсы" деп аталады) Ойынның өту жолы деңгей бойынша бөлімдерге бөлінген, әр бөлімде жаулардың тобын жеңіп, келесі бөлімге өтуден тұрады; әр деңгейдің соңында әдетте босспен жекпе-жек болады. Бұл ойындардың аркадалық нұсқаларын жеңіп шығу өте қиын, сондықтан ойыншылар көбірек ақша жұмсайды. Бит-эм-аптар жекпе-жек ойындарымен байланысты, бірақ олардан ерекшеленеді, себебі жекпе-жек ойындары бірге-бірге өткізілетін матчтарға негізделген, ал бит-эм-аптарда деңгейлерде бірнеше жаумен күресесіз. Кейде жекпе-жек ойындары мен бит-эм-аптар графика және стиль тұрғысынан бір-біріне әсер етеді және екі жанрдың да жанкүйерлеріне қызығушылық тудыруы мүмкін. Ұлыбританияда 1980-1990 жылдардағы бейнеойындар журналдары, мысалы, Mean Machines және Computer & Video Games (C+VG) сияқтылары, жауынгерлік элементтері бар барлық ойындарды, оның ішінде жекпе-жек ойындарын "бит-эм-ап" деп атады. Дегенмен, олар нақты префикспен ажыратылды: Double Dragon немесе Final Fight сияқты ойындар "қозғалатын бит-эм-аптар" деп, ал Street Fighter II немесе Mortal Kombat сияқты ойындар "бірге-бірге бит-эм-аптар" деп аталды. 1990 жылдардың соңына дейін Ұлыбританиядағы ойын баспасөзінде жекпе-жек ойындарын да "бит-эм-ап" деп атауды жалғастырды.
Ойынның дизайны
Бит-эм-ап ойындары көбінесе өздігінен қылмыспен күресу және кек алу сюжеттерін пайдаланады, ал оқиға қала көшелерінде өрістеді. Ойын барысында ойыншылар қолдана алатын қару-жарақтар мен ойыншының денсаулығын қалпына келтіретін күштерді ала алады. Барлық жау жеңілгенде деңгей аяқталады. Әр деңгейде көптеген бірдей жау топтары кездеседі, бұл осы ойындарды қайталанатындығымен ерекшелендіреді. Бит-эм-ап ойындарында ойыншылар әр деңгейдің соңында басқа жаулардан әлдеқайда күшті баспен күреседі. Бит-эм-ап ойындары көбінесе ойыншыға әрқайсысының өз күшті және әлсіз жақтары мен қозғалыстары бар кейіпкерлерді таңдау мүмкіндігін береді. Жауынгерлік жүйе әдетте басқа жақтан қарасаң, басқа түрлі экшн ойындарына қарағанда жақсы дамыған. Басқару жүйесі көбінесе оңай үйреніледі, әдетте тек екі шабуыл түймесінен тұрады. Бұл түймелерді біріктіру арқылы комболарды, секіруді және жақын қарым-қатынас шабуылдарын жасауға болады. Бит-эм-ап ойындары басқа ойын түрлеріне қарағанда көбінесе бірлесіп ойнау мүмкіндігін ұсынады.
Тарих
Би-эм ап ойындарының бастауы жекпе-жек өнері фильмдерінен, әсіресе Брюс Лидің Гонконгтағы жекпе-жек өнері фильмдерінен тарайды. Лидің "Өлім ойыны" (1972) фильмі би-эм ап ойындарының негізгі құрылымын қалыптастырды, онда Ли көптеген қарсыластармен және бірнеше бас ойыншылармен шайқасып, пагоданың бес деңгейіне көтеріледі. Лидің тағы бір фильмі "Аждаһаға кір" (1973) жанрға үлкен әсер етті. Бірінші рет қолма-қол соғыс көрсететін бейне ойын – Sega компаниясының аркадалық бокс ойыны "Heavyweight Champ" (1976) болды. Алайда, жекпе-жек өнері тақырыбын танымал еткен Data East компаниясының "Karate Champ" (1984) ойыны болды.
Ең ертедегі билеулер (1980-ші жылдардың ортасы)
Kung Fu Master (жапонияда Spartan X деп аталады), Такаши Нишияма жасаған және 1984 жылы Irem шығарған, бүйірлік жүгіру жанрындағы ойындардың негізін қалады. Бұл Каратэ Чемпионының жауынгерлік жүйесін жеңілдетті, сонымен қатар жақтағы жүгіру алаңына көптеген жауларды қосты. Ойын Гонконгтың екі жекпе-жек өнерінің фильміне негізделген: Жаки Чанның "Керекті тамақ" (1984) фильмі, Жапонияда "Спартан X" деп аталады (ойынмен байланысты), және Брюс Лидің "Өлім ойыны", соңғысы бес деңгейдің соңындағы босспен жекпе-жекке шабыттандырды. Бұрын "Ай патрулі" (1982) атты шутерді жасаған Нишияма, "Кунг-фу шебері" ойынын жасағанда, ату ойынының ырғағын және жекпе-жек элементтерін біріктірді. Ойын сонымен қатар ойыншы кейіпкері мен әр босс үшін денсаулық көрсеткіштерін пайдалануымен ерекшеленді. Сол жылы Karateka, Karate Champ-тің жекпе-жек сериясын Kung Fu Master-дегі қозғалыс еркіндігімен біріктірді және жекпе-жек әрекетіне сюжет қосумен сәтті тәжірибе жасады. Бұл сонымен қатар әртүрлі үй жүйелерінде сәтті дамытылған және орнатылған алғашқы жекпе-жек өнері ойындарының бірі болды. Technōs Japan әзірлеген және 1986 жылы Жапонияда шығарылған Nekketsu Kōha Kunio kun, белбеу орама форматын енгізді, бұл тік және көлденең қозғалысқа мүмкіндік берді. Ол сонымен қатар комбо шабуылдарын қолдануды енгізді; бұрынғы ойындардан айырмашылығы, Renegade және Double Dragon қарсыластары көптеген соққыларды қабылдай алады, соққылар тізбегін талап етеді, ал бірінші соққы жауды уақытша қозғалмайтын етеді, оны келесі соққылардан қорғауға қабілетсіз етеді. Бір рет соққы берудің орнына, ойыншы жауларды жеңу үшін бірнеше рет соққы беруі керек, оларды "сабап тастау". Бұрынғы жақтан жүгіретін ойындармен салыстырғанда, қоршаған орта кеңейтілді, ұрыс жүйесі дамытылды, ойыншы соққы бере, тебуге, ұстауға, шабуылдауға, лақтыруға және жауды таптауға қабілетті болды. Сондай-ақ, Kunio kun-нің шектелген ареналарына қарағанда, үздіксіз жақтан жүгіретін әлем болды, бұл Double Dragon-ға прогрессия сезімін берді, сонымен қатар кинематографиялық көрініс пен сезім беру үшін кесу көріністерін пайдаланды. 1988 және 1989 жылдары екі жыл қатарынан Америкадағы ең табысты аркадалық ойынға айналды. Double Dragon табысы 1980 жылдардың соңында beat 'em ups тасқынына әкелді, бірақ компания ақырында оған жаңа атау берді. Final Fight екі үйге арналған жалғасын шығарды және кейін басқа жүйелерге орнатылды. Golden Axe өзінің күшті хакерлік және слэш әрекеттерімен, кооперативтік режимімен танылды және әртүрлі жекпе-жек стилі бар бірнеше басты кейіпкерлерді таңдау арқылы ықпал етті. Ол басқа beat 'em ups-те көрінетін қалалық орталардан ерекшеленетін фантастикалық элементтері үшін ең күшті beat 'em up атауларының бірі болып саналады. Streets of Rage сериясы 1990 жылдардың басында іске қосылды және Final Fight-тен көп нәрсені алды. Sega-ның Mega Drive/Genesis-ке арналған Streets of Rage 2 (1992) - аркадалық beat 'em ups-тің танымалдығына ие болған алғашқы консольдік ойындардың бірі болды. Taito-ның Riding Fight (1992) аркадалық ойыны 3D көрінісімен және ховерборд жарысымен beat 'em up ойынын біріктірді. Жанрдың "алтын дәуірі" 1990 жылдардың басында Capcom-тың Street Fighter II (1991) табысынан кейін аяқталды, бұл ойыншыларды жеке жекпе-жек ойындарына қайта тартты, ал 3D видео ойындарының кейінгі танымалдылығы 1990 жылдардың соңында 2D-ге негізделген бокс ойындарының танымалдылығын төмендетті. Ол жекпе-жек ойынына ұқсас күрделі қозғалыстар жиынтығын пайдаланды. Ол Streets of Rage формуласын 3D-ге жаңартты, сонымен қатар Virtua Fighter 2 (1994) жекпе-жек ойынынан қозғалыстар мен комболарды, қаруды біріктіріп, күшті қару жасау мүмкіндігін және екі ойыншы режимінде біріктірілген арнайы қозғалыстар мен комболарды орындау мүмкіндігін енгізді. Ол сонымен қатар көріністер арасында жылдам оқиғалармен кесілген көріністерге ие болды. Ойын белгілі бір дәрежеде табысқа қол жеткізді, Core Design-ның Fighting Force (1997) 32 биттік консольдар үшін 3D ортаны пайдалану арқылы жанрды қайта анықтауы күтілді. Алайда, ол жылы қабылданбады. Beat 'em up жанры 1990 жылдардың соңында төмендеді, онжылдықтың соңына қарай аркадалардан жоғалып кетті. Сол жылы итальяндық NAPS студиясы PlayStation консолі үшін Gekido: Urban Fighters ойынын шығарды, ол жылдам қарқынмен beat 'em up жүйесін, көптеген босстарды және графикалық жағынан түрлі-түсті дизайнды ұсынады. 2000 жылдардың басында ойын сыншылары жанрдың өліп қалғанын айта бастады.
3D-геистер (2000-жылдардың басында қазіргі уақытқа дейін)
2000 жылдан кейін «бит-эм» жанры Devil May Cry (2001 жылдан бастап) стиліндегі танымал 3D ойындар түрінде қайта жандана бастады, оның ішінде Onimusha, Ninja Gaiden (2004 жылдан бастап), God of War (2005 жылдан бастап), God Hand (2006), Heavenly Sword (2007), Afro Samurai (2009) және Bayonetta (2009). Бұл ойындар көбінесе фантастикалық тақырыптарға негізделген, ұзақ сюжеттік кампанияларды ұсынады және бұрын әртүрлі кейіпкерлерде кездесетін мүмкіндіктер енді бір ғана басты кейіпкерде біріктірілген. Ойыншыларға түрлі жекпе-жек өнерлері мен қару-жарақтарға негізделген көптеген қарулар мен қимылдар ұсынылады. Бұл ойындар сондай-ақ «кейіпкерлік әрекет» ойындары деп аталады, олар дәстүрлі аркадалық ойындардың дамуын көрсетеді. Осы қосалқы жанрды негізінен Devil May Cry және Bayonetta ойындарының авторы Хидеки Камия қалыптастырды. Dynasty Warriors 2 (2000) ойынынан бастап, үлкен 3D ареналарда соғыс стратегиясы элементтерімен «бит-эм» әрекеттері ұсынылды, экранда бір уақытта ондаған кейіпкерлерді көрсетуге мүмкіндік берді. Бүгінгі күнгі серияда 14 ойын бар (қосымша контенттерді қоса алғанда), Батыс елдеріндегі ойыншылар оларды тым ұқсас деп санайды, бірақ ойын жасаушылар Жапониядағы кең аудиториясы атаулар арасындағы айырмашылықтарды бағалайды деп мәлімдейді. Сыншылар Dynasty Warriors 2 ойынын инновациялық және техникалық тұрғыдан әсерлі деп таныды.
Дәстүрлі би-им-опс (2000 жылдардың басында қазіргі уақытқа дейін)
Жанрдың қалалық тақырыптық жағында Yakuza сериясы (2005 жылы дебют) болды, ол күрделі қылмыстық триллер сюжеттерін және егжей-тегжейлі интерактивті орталарды көшедегі төбелеспен үйлестірді. Rockstar Games-тің The Warriors (1979 жылғы осы аттас фильм негізінде жасалған), 2005 жылы шыққан, 3D ортада кең ауқымды төбелес, қуу-дабыр сияқты басқа да әрекеттерді ұсынды. Ойын сонымен қатар қосымша контент ретінде түнгі әскерлерді жағалай шабуылдайтын ойынды қамтыды, ол негізгі ойынмен бірге танымал болды және кейін PlayStation Portable-да жарық көрді. Capcom компаниясының Devil May Cry ойынын жасаған Хидеки Камияның режиссерлігімен жасалған Viewtiful Joe (2003) ойыны, дәстүрлі 2D ойын формуласын "қайта жандандыру" үшін cel-shaded графикасы мен жаңа ойын мүмкіндіктерін (мысалы, басты кейіпкердің ерекше қабілеттерін) пайдаланды. 2006 жылы шыққан God Hand және 2009 жылы шыққан MadWorld сияқты ойындар халық мәдениетіндегі зорлық-зомбылықтың пародиязы ретінде қарастырылды, бұл екі ойын да ерте beat 'em up ойындары сияқты өзін жеңіл қабылдамағаны үшін мақтауға ие болды. Классикалық beat 'em up ойындары Virtual Console және Xbox Live Arcade сияқты қызметтерде қайта шығарылды, сыншылар кейбіреулерінің тартымдылығын растады. Дәстүрлі 2D beat 'em up жанры Азияда қайта жанданды, онда Оңтүстік Кореяның онлайн beat 'em up ойыны Dungeon Fighter Online (2004) өте танымал. Dungeon Fighter Online барлық уақыттағы ең көп таралған және табысты ойындардың біріне айналды, ол 10 миллиард доллардан астам табыс тапқан. Басқа дәстүрлі 2D ойындары Xbox Live Arcade және PlayStation Network-те шығарылды, соның ішінде The Behemoth's Castle Crashers (2008) – мультфильмдік графикасы, ерекше юморы және мақтауға ие болған кооперативтік ойыны, The Dishwasher: Vampire Smile (2011), Double Dragon Neon (2012) және Scott Pilgrim vs. the World: The Game (2010). Fable Heroes (2012) – 2012 жылы шыққан Xbox Live Arcade ойыны. Saints Row IV (2013) ойынында Streets Of Rage пародиязы "Saints Of Rage" болды, онда ойыншы Джонни Гатты виртуалды түрмеден құтқарады. Dragon's Crown (2013) – beat 'em up және ARPG элементтерінің қосылған 2D фэнтези ойыны, ол Golden Axe және Dungeons & Dragons: Tower of Doom ойындарынан шабыттанды. Streets of Rage 4 (2020) де сыншылардың мақтауына ие болды және серия мен жанрға қызығушылықты жаңартты. Dragon's Crown 2017 жылға дейін миллионнан астам дана сатылды, ал Streets of Rage 4 2021 жылға дейін 2,5 миллионнан астам дана сатылды. Сондай-ақ, басқа да танымал классикалық франшизалар жаңа ойындарға ие болды, мысалы Battletoads (2020), The Ninja Saviors: Return of the Warriors (2019) және River City Girls (2019). Beat 'em up жанры тәуелсіз ойын әзірлеуде де қайта жанданды, нәтижесінде DrinkBox Studios-тің 2013 жылғы Guacamelee! және оның 2018 жылғы жалғасы сияқты бірегей ойындар пайда болды, екеуі де гибридті 2D Metroidvania стиліндегі платформалық төбелес ойындарымен танымал. Басқа тәуелсіз ойындар – The Takeover (2019), Ninjin: Clash of Carrots (2018) және сыншылардың мақтауына ие болған Fight'N Rage (2017).
The traditional 2D beat 'em up genre has seen a resurgence in Asia, where the South Korean online beat 'em up Dungeon Fighter Online (2004) is very popular. Dungeon Fighter Online has become one of the most played and highest grossing games of all time, having grossed over $10 billion. Other traditional 2D scrolling beat 'em ups were released on Xbox Live Arcade and PlayStation Network including The Behemoth's Castle Crashers (2008), featuring cartoon graphics, quirky humor, and acclaimed cooperative gameplay, The Dishwasher: Vampire Smile (2011), Double Dragon Neon (2012) and Scott Pilgrim vs. the World: The Game (2010). Fable Heroes (2012) is an Xbox Live Arcade only title released in 2012. Saints Row IV (2013) featured a parody of Streets Of Rage entitled "Saints Of Rage", where the player rescues Johnny Gat from a virtual prison. Dragon's Crown (2013) is a 2D fantasy game with a mix of beat 'em up and ARPG elements that were specifically inspired by Golden Axe and Dungeons & Dragons: Tower of Doom. Streets of Rage 4 (2020) was also released to critical acclaim and has renewed interested in both the series and genre. Dragon's Crown sold over a million copies by 2017, while Streets of Rage 4 has sold over 2.5 million copies as of 2021. Also other well known classic franchises gained new titles such as Battletoads (2020) and The Ninja Saviors: Return of the Warriors (2019) and River City Girls (2019). The beat 'em up genre has also seen a resurgence within indie game development, resulting in unique titles such as DrinkBox Studios' 2013 indie title Guacamelee! and its 2018 sequel, which are both noted for their hybrid 2D Metroidvania style platform brawler gameplay. Other indie titles are The Takeover (2019), Ninjin: Clash of Carrots (2018), and the critically acclaimed Fight'N Rage (2017).