Кіріспе

Хайнц ескерткіш шіркеуі – АҚШ, Пенсильвания штаты, Питтсбург қаласындағы Питтсбург университетінің кампусында орналасқан Питтсбург тарихы және ескерткіштері қорының тарихи ескерткіші.

Тарихи уақыт сызығы

1914 жылдың қаңтары – «Pittsburgh Gazette Times» газеті Генри Джон Хайнцтің анасы Анна Маргаритта Хайнцтің есіне арнап 100 000 долларлық сыйлық жасағанын жариялады, бұл ақша ғимарат салуға жұмсалды. Питтсбург университетінің басқармасына жолданған Х. Хайнцтің хатында ғимараттың «университет студенттерінің діни және әлеуметтік шаралары үшін ғана пайдаланылуы керек» делінген. 1929 жылдың 4 қарашасы – Хауард Хайнц, Клиффорд Хайнц және Айрин Э. Гивен мен Питтсбург университеті арасында сыйлық шарттамасы жасалды. 1933 жылдың 15 тамызы – W. F. Trimble және ұлдары бас мердігерлер ретінде Хайнц еске алу капелласының негізін қалады. 1934 жылдың ақпан айы – Құрылыс тасын орнату салтанаты өтті. 1934 жылдың 20 маусымы – Говард Хайнц Aeolian Skinner құбырлы органның Opus 922 нөмірін 24 000 долларға сатып алуға келісімшартқа қол қойды; аспапта шамамен 4 295 құбыр және 89 тоқтау болды. 1938 жылдың 20 қарашасы – Капелла сағат 14:30-да, Скиннер аспабы орнатылғаннан кейін ашылды. Ашылу салтанатында Хайнц капелласының алғашқы органисі доктор Расселл Г. Вихманн орындады. Ол басқарған Shadyside Presbyterian Church төрттік тобы және Питтсбург университетінің хоры қатысты. 1938 жылдың 23 қарашасы – Капеллада алғашқы студенттік қызмет өтті – Алғыс айту күніне арналған қызмет бір күн бұрын өтті. Доктор Вихманн Питтсбург университетінің хорын сүйемелдеуші органшы болып қызмет етті. «Alumni Review» журналында хабарланғандай, қызмет басталғанға дейін барлық орындықтар толып кетті. Қызметте болған студенттердің айтуынша, бірнеше жүз студент кіре алмады. 1938 жыл – Университеттің Дінтрихы бөлімінің профессоры Реймонд Ф. Бриттен капелладағы діни бағдарламалар директоры болып тағайындалды. 1939 жылдың 4 қаңтары – Күн сайын сағат 9:00 және 13:00-де 15 минуттық орган музыкасынан, содан кейін 10 минуттық жауап беру, ән салу және дұға етуден тұратын бағдарламалар енгізілді. 1939 жылдың 18 желтоқсаны – Капеллада алғашқы кешкі құлшылық өтті, ол сағат 14:30-да басталды. 1939 жылдың 9 сәуірі – Бағдарламада алғаш рет «Университет симфониялық оркестрі» Пасхалық кешкі құлшылығына қатысты. Ансамбльге төрт скрипка, екі альт және бір виолончель кірді. 1946 жылдың 11 қаңтары – Капеллада алғашқы неке салтанаты өтті. 1992 жыл – «Лоренцоның майы» фильмі үшін түсірілімдер Хайнц капелласында жүргізілді. 1996 жыл – Капелланың солтүстік жағына қосымша ғимарат салынды.

Қолданылуы

Хайнц мемориалдық шапельі әртүрлі діни қызметтер үшін пайдаланылады, бірақ бастапқыда жоспарланғандай, ол конфессияаралық. Шапель университет демалыс күндерін қоспағанда, жыл бойы күн сайын ашық болады. Онда жыл сайын 100 000-нан астам адамды қамтитын шамамен 1500 шара өтеді, оның ішінде діни қызметтер, тойлар, концерттер, сабақтар, естелік шаралар және экскурсиялар бар. Питтсбург университетінің қызметкерлері мен Хайнц қызметкерлеріне ғана шектелген 170-190 той жыл сайын осы шапельде өткізіледі. Ол сонымен қатар Хайнц шапель хорының үйі болып табылады. Оқу жылы бойы 20 дауысты Питтсбург Комплийн хоры, доктор Марк А. Бойлдің жетекшілігімен, жексенбі күндері кешкі сағат 8:00-де Комплийн әндерін орындайды. Хор қолданатын қызмет реті лютерандық құлшылық кітабындағы Комплийн ретінің кеңейтілген нұсқасы болып табылады. Хайнц шапеліндегі Комплийн – Лютеран университетінің орталығы мен Питтсбург қалалық Бірінші лютеран шіркеуінің қызметі.

Сәулет

Неоготикалық шапель Чарльз Клаудер жобалаған, ол сонымен қатар Питт кампусында шапельдің жанында орналасқан Оқу кафедралы мен Стивен Фостер ескерткішін де жобалаған. Оған университет архитектор А. А. Климак көмектескен. Университеттің канцлері доктор Джон Г. Боуман және университет хатшысы Джон Вебер, доктор Боуман оларды шапельдің архитектурасы бойынша зерттеулер жүргізу үшін Еуропаға жіберген, осы кампуста Университет шапелінің мағынасын бейнелейтін физикалық нысан жасауға тырысқанда Клаудер мырзамен тығыз жұмыс істеді. Шапельдің пішіні – өзгертілген крест тәрізді жоспар, тас күмбездер, биік төбелер, қайталама аркалар және осы кезеңдегі американдық академиялық және діни архитектураға тән әйнектің кең қолданылуы. Оның ұзындығы 45 метр, трансепт бойынша ені 17 метр, ал нефінің биіктігі 30 метр, ал оның флеші (бұрыш деп аталмайды) жерден 78 метрге жетеді. Шапель қабырғалары ішкі және сыртқы жағынан Индиана әктасынан жасалған. Өкінішке орай, Клаудер шапельдің ашылуына бірнеше апта қалғанда қайтыс болды. 1996 жылы Мүгедектік туралы АҚШ заңына сәйкес келу үшін Хайнц шапелінің солтүстік жағына 1,3 миллион долларлық лифт құрылысы қосылды. Шағын қосымша шапельдің қалған бөлігімен архитектуралық тұрғыдан үйлесімді болу үшін жобаланды.

Тас өңдеу

Шәжіренің қабырғалары сыртынан да, ішінен де сұр Индиана әктасынан тұрғызылған. Ішкі төбесі конструкциялық акустикалық плиткамен жабылған, ол керамикалық өнім болғанымен, тасқа ұқсайды. Шатыр едені раб бақшасы тасынан жасалған, ал бүйірлік дәліздерде Вермонттың жасыл тақтасы төселген. Ғибадатхана едені мәрмәрмен, ал алтарь Мысырдан әкелінген нумидиялық мәрмәрдан жасалған. Нью-Йорктік шебер тасшы Джозеф Гаттони салған шәжіре қабырғаларындағы мүсіндер готикалық дәстүрдегі бейнелі оқытуға негізделген және шәжіренің білім берудегі рухани құндылықтар тақырыбын көрсетеді. Шыны терезелерімен танымал Чарльз Конник студиясы шәжіренің тас жұмыстарының көп бөлігін, соның ішінде тас қабырғаларды безендіретін готикалық стильдегі қалқандарды және басты есіктің үстіндегі, Альфа мен Омега белгілерімен бірге Исаның бейнесін бейнелейтін тимпанды жобалаған.

Сыртқы қасбеттің ою-өрнегі

Негізгі порталдың үстіндегі тимпан, немесе ойысқан арка, ортағасырлық бейнелі оқыту шеберлігін және Генри Хайнцтің жексенбілік мектептегі тәжірибесі арқылы өз шіркеуінің рухани үйретімдеріне деген қызығушылығын көрсетеді, осылайша бүкіл капелланың тақырыбын белгілейді. Басты тұлға – Исаның жас кезінде ғибадатханадағы дәрігерлерге өзінің аянды жеткізген сәтін бейнелейтін бала Иса (Лұқа 2:46–57). Ол грек әліпбиінің бірінші және соңғы әріптері – Альфа және Омега жазылған кітапты ұстап тұр, олардың арасында барлық адамдық ой жинақталған. Исаның сол жағында Мұсаның кішкентай мүсіні және Заң Тақталары орналасқан. Мұсаның астында, Өмір ағашының бұтақтарына оралған медальондарда Пайғамбар Ишая мен Еремия, Патриархтар Ыбырайым мен Яқуб, Діни қызметкерлер Һарон мен Мелхиседек және Дәуіт патшаның портреттері бейнеленген. Исаның оң жағында Әулие Луқаның кішкентай мүсіні, оның астында Өмір ағашының ішінде тағы да медальондар бар. Бұл Әулие Луқа мен Исаның рухани ұрпақтарын көрсетеді: қайырымдылықта – Ассизилік Франциск, қиялда – Леонардо да Винчи, түсінуде – Ньютон, емдеуде – Пастер, сөз өнерінде – Вордсворт, басшылықта – Линкольн, ойлауда – Эмерсон. Сырт жағында Еуропаның ең көне он екі университетінің белгілері габелдердегі қалқандарға қашалған. Балюстраданың төменгі бөлігінде 1820 жылға дейін АҚШ-та құрылған колледждер мен университеттер орналасқан. Төмендегі шпандельдер 1820 жылдан кейін құрылғандардың мөрлерін көрсетеді, ал әйелдер колледждерінің мөрлері тіреу қабырғаларында.

Кіру порталы

Питтсбург университетінің мөрі, 1930 жылдардағы шам түріндегі нұсқасы, басты кіреберістің үстінде орналасқан және екі жағынан Питтсбург қаласының және Пенсильвания штатының мөрлерімен шектеледі. Ішкі жағында Таурат пен Киелі кітап, Жаңа өсиеттегі бақыттылық туралы уағыздар, және он екі апостолдың қалқандары бейнеленген. Мүсіндер көбінесе жанындағы терезелердің тақырыбын қайталайды және оны дамытады.

Парапеттер

Трансептің ең биік нүктесінде айнала орналасқан және бұл ғибадатхананың білім беруге арналғандығын көрсететін габельдер мен балюстрадаларда ең ежелгі еуропалық он екі университеттің таңбалары бейнеленген қалқандар бар, олар құрылған мерзімі бойынша реттелген. Төменгі балюстраданың қоршауында 1820 жылға дейін негісталған американдық колледждер мен университеттердің мөрлері қашалған. 1820 жылдан кейін негісталғандардың мөрлері парапеттің астындағы аркалықтарда, ал әйелдер колледждерінің мөрлері тіреулерде бейнеленген.

Нартакс

Кіреберістің оң және сол жағында, Нартексте, екі қалқан Ескі және Жаңа Ғимаратты, Төрап пен Киелі Кітапты көрсетеді.

Шатыр

Сенім, үміт және қайырымдылық терезелерінің негізінде әрбір елшінің символымен бейнеленген он екі елшінің қалқандары орналасқан. Әділдік және даналық терезелерінің астында Шартр соборының оюында көрсетілген он төрт бақыттылықты немесе жанның сыйлықтарын бейнелейтін он төрт қалқан бар.

Солтүстік есігі

Қорықшаға қарап тұрғанда, сол жақтағы кішкентай есіктің үстінде Өмір ағашының үстінде қасиетті монограмма қашалған. Есіктің екі жағында жақсылықтың символы – бір мүйізді аң, ал мәңгілік өмірдің символы – феникс бейнеленген.

Амбулаториялық есіктер

Есіктерге кіретін дәліздің екі жағында төрт үлкен пайғамбарды бейнелейтін қалқандар орналасқан: Ишая (қысқыш және жалыны бар құрбандық тасының көмірі), Еремия (жұлдызды ұшы бар таяқ), Езекиел (тетраморф) және Даниял (мүйізді қошқар).

Ескерткіш терезе қалқандары

Терезенің тақырыбымен үйлесетін музыка белгілері – арфа мен лира, құдайға мадақ айту үшін қолданылған ежелгі музыкалық аспаптар.

Трансепті

Трансепт арқылы өтетін үлкен аркалардың қиылысындағы тіректерінде сегіз үлкен қалқан Таудағы уағызда айтылған сегіз бақыттылықты көрсетеді.

Жол терезесінің қалқалары

Солтүстік қанаттағы елтаңбалар – Батыс, немесе Латын шіркеуінің ғалымдарының символдары. Оңтүстік қанаттағы елтаңбалар – Шығыс, немесе Грек шіркеуінің ғалымдарының символдары.

Клересторидің қалқандары

Клерстори терезелерінің негізінде, трифориум галереясының кішкентай аркаларының арасында жеті либералды өнер мен жеті ортағасырлық қолөнер және сауданы көрсететін он төрт қалқан орналасқан.

Нартекс қалқандары

Нартекс терезелерінің астында, әр терезенің тақырыбын қайталайтын он екі қалқан орналасқан.

Ағаш және темір жұмыстары

Шәжіредегі барлық көрінетін ағаш емен, оның ішінде кіреберіс есіктері, олардың әрқайсысының салмағы 800 фунт. Рередос, хор орындықтары, ғибадатхана қоршаулары, мінбар, оқу тұғығы және нартекс экраны ағылшын тік еменнен жасалған. Орындықтар мен нартекс төбесі Аппалач тауларының еменнен жасалған. Ағаш ою-өрнектерін Бостон қаласындағы Ирвинг және Кассон, А. Х. Давенпорт компаниясы орындаған. Рередосқа ойылған төрт тұлға – әулиелер Петір, Жохан, Пауыл елші және Ұлы Яков. Барлық соғылған темір бұйымдар, оның ішінде шамдар, есік тұтқалары, баспалдақ қоршаулары, алтарь кресі және шамдықтарды Филадельфиялық Сэмюэл Йеллин жасаған. (Йеллин сонымен қатар, жақын орналасқан Оқу кафедрасының көп бөлігінің металдық жұмыстарын, соның ішінде орталық зал қақпаларын жасауға жауапты болды.)

Дизайнер

Шәжіредегі 23 терезе Чарльз Конник жобалаған және оның Бостон студиясында жасалған. Терезелерде шамамен 250 000-ға жуық шыны бөліктері бар. Терезелерде 391 анықталған адам, көптеген аты-жөні белгісіз қосымша тұлғалар, сондай-ақ флора мен фаунаның кең түрлері бейнеленген. Конник бұрын Питтсбург Пресс газетінде суретші болып жұмыс істеген және "Жарық пен түстің оқиғалары" атты еңбектің авторы, ол бұл еңбегін қарапайымдылықпен "Стандартты шыны өнеріне кіріспе" деп атаған. Мырза Конник сонымен қатар Нью-Йорктегі Сент-Патрик және Сент-Джон Дивайн соборларында, Принстон университетінің шіркеуінде, Париждегі Америка шіркеуінде, Питтсбургтегі Кальвари епископ және Шығыс Либерти пресвитериан шіркеулерінде де терезелер жасаған. Хайнц ескерткіш шіркеуінің ерекшелігі – барлық терезелерін мистер Конник жасаған, бұл көптеген шіркеулерде кездеспейтін жағдай, себебі олар өздерінің киелі орындарында мүмкіндігінше көптеген түрлі-түсті шыны өнерін көрсетуге ұмтылады. Дегенмен, Хайнц шіркеуіндегі барлық терезелерді бірден көруге болады, сондай-ақ мистер Конник шіркеуді жоспарлаумен айналысқандармен тығыз байланыста жұмыс істеді және боялған шыны өнеріндегі шебер ретінде кеңінен танылғандықтан, оған Хайнц шіркеуінің барлық терезелерін жобалау және жасау жұмысы тапсырылды.

Шатырдың терезелері

Шатырдың бес терезесі әділдік, сенім, қайырымдылық, үміт және даналық қасиеттерін көрсетеді. Оларда Исаның істері мен Ескі және Жаңа өсиеттерден алынған кейіпкерлер бейнеленген. Бұл терезелердің екі жағынан хор тақталарының үстінде орналасқан кішірек терезелер музыканы мақтайды және оның құлшылықтағы маңыздылығын мойындайды. Әр терезе тақырыбы Өмір ағашымен байланысты символдар арқылы одан әрі дамытылады. Сүйіспеншіліктің символы – гүл, Қайырымдылық терезесінде; інжір ағашы – сенімді; анар – үмітті; жүзім – әділдікті; ал Өмір ағашының он екі алтын жемісі – даналықты көрсетеді.

Трансептіге арналған терезелер

Трансепттегі 22 метрлік (73 фут) биіктіктегі терезелер әлемдегі ең биік витраж терезелерінің қатарына жатады және мінез-құлықты, шындықты, төзімділікті және батылдықты көрсетеді. Бұл терезелерде ерлер мен әйелдердің саны тең бейнеленген, олар жасалған дәуірде екі жыныстың да еңбегіне бірдей мән беру сирек кездесетін жайт. Бұл терезелерде діннен бастап, әлемдік тарихтың, музыканың, ғылымның, философияның, поэзияның және әдебиеттің барлық салаларынан алынған сан алуан адамдар бейнеленген. Дүниежүзілік тұлғалар қатарында Бетховен мен Бахтан бастап Клара Бартонға дейін; Да Винчиден Дэниел Бунға дейін; Шарлеманнан Шосерге, Конфуцийге дейін; Эмили Дикинсоннан Китске, сэр Исаак Ньютонға дейін; Наполеоннан Бен Франклинге және Джордж Вашингтонға дейін; Руссодан Шекспирге, Флоренс Найтингейлге дейін; Покахонтастан Пастер мен Эдгар Аллан Поға дейін; Теннисоннан Тороға дейін, сондай-ақ Джонни Эпплсид сияқты көптеген тұлғалар бар.

Клересторикті терезелер

Төрт терезеден тұратын, жоғарғы қабаттағы терезелер христиан ой-санасының ұлы ұстаздары мен түсіндірушілерін бейнелейді. Шатырдың батыс жағындағы үш галереялық терезе үш үлкен христиан әдебиетінің туындыларын көрсетеді:

Ассизилік Францисктың «Күн әні» – «Мадақ және алғыс айту терезесі» деп те аталады. Сол жақтағы нартекс терезесінде витраждарда Ассизилік Францисктың «Күн әні» сақталған. Ән жұлдыздар, құстар, балықтар және желкендеген оттармен бейнеленген медальондар мен формалар сериясында көрсетілген. Терезенің үстінде Күн бауырлас пен Ай бауырлас тұр, олардың астында төрт элементтің – Ауа, Су, От, Жер – бейнелері бар. Кішкентай медальондардың дизайны Францисктың өмірімен байланысты. Ортаңғы ою-өрнекте Құдай Жаратушы ретінде бейнеленген.

Джон Буньянның «Қажылар жолы». Орталық нартекс терезесі Джон Буньянның аллегориялық «Қажылар жолы» туындысын көрсетеді, қажының жолы рәміздік түрде терезе табанындағы бұрышты пішіндерден басталып, жоғарыдағы Өмір ағашының гүлдейтін жемісіне дейін баяндалады. Кристиан мен Хоупфулдың басым бейнелері ланцеттерден жоғары көтеріледі. Ортаңғы ою-өрнекте Жаңа Иерусалим бейнеленген, онда Енох, Мұса және Илияс қажыны сапар соңында қарсы алады.

Сер Томас Малоридің «Артурдың өлімі» романынан «Киелі Граль іздеуі». «Киелі Грааль терезесі» деп те аталатын оң жақтағы нартекс терезесі Сер Томас Малоридің «Артурдың өлімі» романында айтылғандай, Киелі Гральды іздеу оқиғасын баяндайды. Сэр Галахад пен сэр Персивальдің қарындасы ланцеттердің үстіндегі басым бейнелер. Өсіп келе жатқан формалар көбінесе тазалықтың символы – лилия пішіндес. Бұрыштарда геральдикалық арыстандар (Батылдықтың символы), бір мүйізділер (Тазалықтың символы) және жыландар мен айдаһарлар (күнә мен зұлымдықтың күші) бейнеленген, бұл рыцарлық идеалдарын және іздеушілерді қинаған құмарлықтарды көрсетеді. Ортаңғы ою-өрнекте іздеудің соңында Граль көрінісі бейнеленген.

Бастапқы құрал

Шатырдағы орган бастапқыда 4 мануалды, 3 770 түтікшелі Эолиан Скиннер түтікшелі орган болған. Органның құрылысы 1934 жылы Бостонда басталды және аяқталуына бірнеше жыл уақыт кетті. Орган түтікшелерінің мөлшері қарындаштан бастап, екі футтық жағы квадрат ағаш қораптарға дейін жетеді. Консольдің өзі ғибадатхананың оң жағындағы терең ойыста орналасқан, ал түтікшелер ғибадатхананың трифориум галереясының және галерея үстіндегі алтын мен көк шіркеу матасының артында жасырылған.

Жаңартылған құрал

1960 жылдары мата біртіндеп алынып тасталды, себебі ол тозып, органның дыбысына кері әсер етіп, өрт қаупін тудырды. Осы кезде органға күтім көрсету қажет болды және 1969 жылы М. П. Мёлер компаниясы жаңа аспапты орнату жұмыстарын бастады. Бұл жұмысқа тек артқы галереядағы түтіктерді ойнауға арналған шағын галереялық консольді қосу кірді, ол дуэттер үшін немесе негізгі аспапқа шұғыл жөндеу қажет болғанда пайдалы болды. Жаңа Мольер аспабы 1971 жылдың 21 наурызында Университет органшысы, доктор Роберт С. Лорд және Чатэм колледжінің органшысы, доктор Рассел Г. Вихманмен бірге пайдалануға берілді. Аспапта шамамен 3954 түтік, 82 тоқтайғыш және 70 ранг (ерекше дыбыстар) болды. Бұл сатып алуды Heinz қоры қаржыландырды. 1989 жылдың қаңтар айында доктор Лордтың басшылығымен Heinz қорының гранты арқасында Allen Organ Company компаниясы үш электронды 32' ранг қосып, органның мүмкіндіктерін едәуір арттырды. Бұл органға терең, керемет бас дыбыстарын шығаруға мүмкіндік берді. Бұл қолданылып жатқан құбырлы органның дыбысын электронды дыбыстармен жақсартудың алғашқы тәжірибелерінің бірі болды.

Ағымдағы құрал

1990 жылдардың басында Мёльлер аспабының жұмысы нашарлап, оған толық жөндеу жүргізу қажет болды. Бұл 1994 жылы шіркеуді физикалық мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін қолжетімді ету жұмыстарымен бірге жүргізілді. Бұл жұмысты «Рейтер» орган компаниясы жүзеге асырды. Жаңартылған «Рейтер» аспабы 1995 жылдың 24 қыркүйегінде концертте таныстырылды. 1994–1995 жылдары «Рейтер» орган компаниясы тарапынан қайта құрылған ол, американдық орган құрылысындағы қолданыстағы материалдарды экологиялық таза және музыкалық тұрғыдан дұрыс жолмен қайта пайдалану тенденциясын көрсетеді. Ғибадатхананың консолінде үш мануал (пернелер жинағы) және педаль тақтасы бар, олар барлық 4272 құбырды (73 қатар) және үш электронды 32’ педаль тірегін басқарады. Концерттер үшін бұл консольді көрермендердің алдына, ғибадатхананың алдыңғы бөлігіне жылжытуға болады. Арқа галереяда орналасқан екінші консоль (екі мануал және педаль) галереяға жақын алкавтарда орналасқан құбырларды басқарады. Бас консоль арқа галереядағы құбырларды басқаруға да мүмкіндік береді. Басқа көптеген құбырлар ғибадатхананың алдыңғы бөлігінде орналасқан, ал қуатты «туба» (труба) тірегі төбедегі бөлмеде 90 фут (27 метр) биіктікте орналасқан. Органның толық тарихы Heinz Chapel шіркеуінің орган туралы нұсқаулығында бар, алғашқы басылымы 2003 жылы Джон Дж. Дэнзак дайындаған. Кітаптың бір данасы және екі CD дискісі доктор Роберт С. Лорд (Құрметті профессор) тарапынан Питтсбург университетінің Музыкалық кітапханасына тапсырылды, ол 40 жылдан астам уақыт университет органисі қызметін атқарды.