Жеке валюталар және тарихы

Кіріспе

Валюта түрі
Жеке валюта – жеке тұлға, коммерциялық кәсіпорын, коммерциялық емес ұйым немесе орталықтандырылмаған ортақ кәсіпорын шығарған валюта. Ол көбінесе үкіметтер немесе орталық банктер шығарған фиаттық валютамен салыстырылады. Көптеген елдерде жеке қағаз валюта шығару және/немесе валюта ретінде қолдануға арналған металл монеталар соғу тіпті қылмыстық құқық бұзушылық болып есептелуі мүмкін, мысалы, АҚШ-та (18 U.S. Code § 486). Цифрлық криптовалюта кейде валюта емес, актив ретінде қарастырылады. Криптовалюта бірнеше елде (көбінесе Батыс Азия және Солтүстік Африкада) валюта ретінде қолдануға тыйым салынған. Бүгінде 35-тен астам елде жекеменшік төрт мыңнан астам валюта бар. Оларға айырбас бірлігі ретінде тауар алмасу кредиттерін пайдаланатын коммерциялық сауда аландары, жеке алтын және күміс биржалары, жергілікті қағаз ақша, кредиттер мен дебеттердің компьютерлік жүйелері және айналымдағы цифрлық валюталар, мысалы, цифрлық алтын валютасы кіреді.

Жеке банкноттар

АҚШ-та еркін банктік дәуір 1837-1866 жылдар аралығында жалғасты, оған сәйкес кез келген адам қағаз ақша шығаруға құқылы болды. 1860 жылға дейін штаттар, муниципалитеттер, жеке банктер, теміржол және құрылыс компаниялары, дүкендер, мейрамханалар, шіркеулер және жеке тұлғалар шамамен 8000 түрлі ақша басып шығарды. Егер ақша шығарушы банкрот болса, жабылып, қаладан кетсе немесе қызметін тоқтатса, онда ол банкноттың құны жоғалады. Мұндай ұйымдар сенімсіздігі үшін «жабайы мысық банктері» деп аталды; олар көбінесе адамдардан гөрі жабайы мысықтар көп мекендейтін, елсіз, шалғай аймақтарда орналасқан. 1863 жылғы Ұлттық банк туралы заң «жабайы мысық банктері» дәуірін аяқтады. Қосымша қараңыз: Еркін банктік жүйенің тарихы. Австралияда жеке валюта алғаш рет 1788 жылы еуропалықтардың келуімен пайда болды және 1910 жылғы Банкноттар салығы туралы заң осы практикаға 10% салық салып, экономикалық жағынан тиімсіз еткенге дейін Федерацияның алғашқы жылдарында қолданылып келді. Бұл заң кейіннен 1945 жылғы Ұлттық банк заңымен жойылды, ол жеке валюта үшін күніне 1000 фунт стерлинг айыппұл салды, ал 1959 жылғы Австралия резервтік банкі заңының 44(1) тармағы осы практиканы толығымен тыйым салды. 1976 жылы Wickrema Weerasooria банктік чектерді шығару осы тармақты бұзады деген мақала жариялады, ал банктер чектерде «өткізуге болмайды» деген жазу болғандықтан, олар айналысқа арналмаған және заң бұзылмайды деп жауап берді. Гонконгта үкімет валюта шығарса да, банктер шығарған жеке валюта басым айырбас құралы болып табылады. Көптеген банкоматтар Гонконгтың жеке банкноттарын береді. Шотландияда Шотландия банкі, Клайдсдейл банкі және Шотландия Корольдік банкі, ал Солтүстік Ирландияда Ирландия банкі, Danske Bank, First Trust Bank және Ulster Bank парламенттен фунт стерлинг банкноттарын шығаруға уәкілетті. Олар орталық банк (Англия банкі) ережелеріне, «қорғалынған активтерге» қатысты және ішінара Англия банкідегі салымдармен қамтамасыз етіледі. Олар басқа фунт банкноттарымен тең құнмен алмастырылуы мүмкін және Біріккен Корольдікте еркін айналымда жүреді, бірақ заңды төлем құралы емес, тіпті Шотландия мен Солтүстік Ирландияда да. Шындығында, Шотландия мен Солтүстік Ирландияда ешқандай банкнота (Англия банкінің банкноттары да қоса) заңды төлем құралы болып танылмайды.

In the United States, the Free Banking Era lasted between 1837 and 1866, when almost anyone could issue paper money. States, municipalities, private banks, railroad and construction companies, stores, restaurants, churches and individuals printed an estimated 8,000 different types of money by 1860. If an issuer went bankrupt, closed, left town, or otherwise went out of business, the note would be worthless. Such organizations earned the nickname of "wildcat banks" for a reputation of unreliability; they were often situated in remote, unpopulated locales said to be inhabited more by wildcats than by people. The National Bank Act of 1863 ended the "wildcat bank" period. See also: History of free banking. In Australia, private currency had first been used since the arrival of European settlers in 1788, and into the early years of Federation before the Bank Notes Tax Act 1910 effectively shut down the circulation of private currencies by imposing a 10% tax on the practice, making it economically prohibitive. This Act was subsequently repealed by the Commonwealth Bank Act 1945, which imposed a £1000 per day fine for private currencies, and s. 44(1) of the Australian Reserve Bank Act 1959 prohibited the practice outright. In 1976, Wickrema Weerasooria published an article which suggested that the issuing of bank cheques violated this section, to which banks responded that since bank cheques were printed with the words "not negotiable" on them, the cheques were not intended for circulation, and thus did not violate the statute. In Hong Kong, although the government issues currency, bank issued private currency is the dominant medium of exchange. Most automated teller machines dispense private Hong Kong bank notes. In Scotland, the Bank of Scotland, Clydesdale Bank, and the Royal Bank of Scotland, and in Northern Ireland, the Bank of Ireland, Danske Bank, First Trust Bank, and Ulster Bank, are authorised by Parliament to issue Pound sterling bank notes. They are subject to central bank (the Bank of England) regulations concerning "ring fenced backing assets" and are backed in part by deposits at the Bank of England. They are exchangeable with other pound notes on a one to one basis, and circulate freely within the United Kingdom, though not legal tender, not even in Scotland and Northern Ireland. In fact, technically, no banknote (including Bank of England notes) qualifies as legal tender in Scotland or Northern Ireland.

Қосымша валюталар

Англияда 2007 жылдың наурызында «Транзициялық қалалар» Тотнес экономикасы және тұрмыс көрімі тобы құрғаннан бері Тотнес фунты қолданыста; бір Тотнес фунты бір фунт стерлингке тең және банк шотында сақталатын стерлингпен қамтамасыз етілген. 2008 жылдың қыркүйегінде Тотнес қаласындағы шамамен 70 кәсіпорны Тотнес фунтын қабылдады. Содан бері қолданысқа енгізілген басқа жергілікті валюталарға Леуэс фунты (2008), Брикстон фунты (2009), Страуд фунты (2009) және электрондық төлемдерді де қабылдайтын Бристоль фунты кіреді. Австрияда 1932 жылдың шілдесінен 1933 жылдың қыркүйегіне дейін Вёргл эксперименті жүргізілді. Баварияда, Германияда 2003 жылдан бері «Чимгауэр» айналымда бар. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, 550 000-нан астам данасы қолданыста. Breadcoin 2016 жылы Вашингтонда азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатымен құрылды және 60-тан астам қатысушы азық-түлік сатушыларында қолданылғанда құны 2,20 долларға тең. Канадада Калгари доллары және Торонто доллары сияқты көптеген қосымша валюталар қолданылады. Дегенмен, Канададағы жеке валюталарды заңды төлем құралы деп атауға болмайды, көптеген жеке валюталар (сондай-ақ, адалдық бағдарламалары) шатасуды болдырмау үшін «доллар» сөзін қолданбай, «купон» немесе «бакс» сияқты атауларды пайдаланады. Мысалдар: Canadian Tire ақшасы және Pioneer Energy Bonus Bucks. Конвертируемый Минут – Румыниядағы Minutes Bank пайдаланушылары бастаған қауымдық валюта. Кәсіпорындар ұйымдастырған клиенттерге сыйлық беру және адалдық бағдарламалары кейде жеке валюта ретінде қарастырылады. Алайда, «ұпайлар» немесе «мильдер» бағдарлама демеушісінен тауар немесе саяхатқа айырбастала алғанымен, олардың көпшілігінде валютаның маңызды қасиеті – басқа адамдарға берілуге және басқа сатушылардан тауар алу үшін төлем ретінде қолданылуға болатын айырбас құралы болмауы кемшілік. Кейбір бағдарламалар мұны белгілі бір деңгейде рұқсат ететін «серіктестіктерге» ие, сондай-ақ ұпайларды немесе мильдерді аударуға мүмкіндік береді. Points.com сияқты бірнеше стартаптар адалдық «ұпайларын» басқа адалдық бағдарламаларындағы ұпайларға айырбастауға болатын биржа құру арқылы валютаға жақындатуға тырысты.

England has had the Totnes pound since it was launched by Transition Towns Totnes Economics and Livelihoods Group in March 2007; A Totnes Pound is equal to one pound sterling and is backed by sterling held in a bank account. As at September 2008, about 70 businesses in Totnes were accepting the Totnes Pound. Other local currencies launched since then include the Lewes Pound (2008), the Brixton Pound (2009), the Stroud Pound (2009) and the Bristol Pound, which also allows for electronic payments. Austria had the Wörgl Experiment from July 1932 to September 1933. Bavaria, Germany, has had the Chiemgauer since 2003. As of 2011 there were over 550,000 in circulation. Breadcoin was created in Washington DC in 2016 to address food insecurity and has a value of $2.20 when used at over 60 participating food vendors. In Canada, numerous complementary currencies are in use, such as the Calgary Dollar and Toronto dollar. However private currencies in Canada cannot be referred to as being legal tender and many private currencies (as well as loyalty programs) avoid the word "dollar", using names like "coupons" or "bucks", to avoid confusion. Examples include: Canadian Tire money and Pioneer Energy's Bonus Bucks. Convertible Minute is a community currency launched by the Minutes Bank users, started in Romania. Customer reward and loyalty programs operated by businesses are sometimes counted as private currencies. However, though "points" or "miles" may be exchangeable for merchandise or travel from the program sponsor, most of them lack the key element for currency of being a medium of exchange transferable to other individuals and usable as payment for items from other vendors. A few programs do have "partnerships" allowing this to some extent, and permit the transfer of points or miles. Some startups, such as the Canadian website Points. com, have sought to make loyalty "points" more currency like by creating an exchange where points from one loyalty program can be traded for points in other such programs.

Крипто валюталар және цифрлық валюталар

Криптовалюта – криптография арқылы транзакцияларды қамтамасыз ететін және валютаның қосымша бірліктерін құруды бақылайтын цифрлық немесе виртуалды валютаның бір түрі. Техникалық тұрғыдан алғанда, криптовалюта – валюта емес, токендердің немесе облигациялардың цифрлық нысаны, себебі криптовалюталар экономикалық теория бойынша ақшаның төрт негізгі функциясын орындамайды. Криптовалюталық әмиян криптовалютаны алу немесе жұмсау үшін қолданылатын публичный және приватты кілттерді сақтауға арналған. Қолданылатын криптографиялық жүйелер орталықтандырылмауға мүмкіндік береді; орталықтандырылмаған криптовалюта – орталық банк жүйесі жоқ фиаттық ақша. Жалпы нарықтық құны бойынша Биткойн – ең ірі криптовалюта. 2013 жылдың 6 тамызында Техас штатының шығыс округінің федералды судьясы Амос Мазант, биткойн "валютаның немесе ақшаның бір түрі" (әсіресе, Федералдық бағалы қағаздар заңдарында анықталған бағалы қағаздар) екенін және осылайша соттың қарауына жататынын шешті. 2013 жылдың тамызында Германияның Қаржы министрлігі Биткойнды есептік бірлік ретінде қарастырды.

Таиландта қолданыстағы заңның болмауы көптеген адамдарды Биткойнға тыйым салынған деп ойлатуда.

Жеке валюталық қылмыстар

Ұлттық валюталар сияқты жеке валюталар да жалғандалуы мүмкін, сондай-ақ жеке валюталар алаяқтық сияқты басқа да қылмыстық мәселелерге ұшырайды. Liberty Dollar – Бернард фон Нотхаус жасаған және 1998-2009 жылдар аралығында шығарылған, тауарлармен қамтамасыз етілген жеке валюта. 2011 жылы фон Нотхаус ақша жылыстыру, пошта арқылы алаяқтық, телеграф арқылы алаяқтық, қалжың жасау және сөз байласу айыптары бойынша сотталды. Бұл айыптамалардың себебі – үкіметтің Liberty күміс монеталары ресми монеталарға тым ұқсас деген пікірі болды. 2007 жылы The United Cities Corporation (TUC) корпорациясының негізін қалаушы Ангел Круз "АҚШ жеке доллары" деп аталатын, активтерге негізделген баламалы валюта құру туралы хабарлады. Круз АҚШ жеке долларының "мүшелерінің активтерінің жалпы таза құнымен қамтамасыз етілгенін" және жеке валютаның 6 миллиард доллары басылғанын мәлімдеді; қолдау активтерінің құны 357 миллиард долларға бағаланған деп хабарланды. Валютада "Біз Ехобаға сенеміз" деген ұран жазылған. Валюта бақылаушысы банктерге TUC шығарған чектердің "құндылығы жоқ құралдар" екенін ескертіп, оларды қолма-қол ақшаға айналдырмау керектігін мәлімдеді. 2010 жылдың қазан айының соңына дейін Круз қашқын күйінде болды, бірақ оның әріптесі осыған ұқсас айыптамалар бойынша сотталып, сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Ангел Круз 2020 жылы барып тұтқындалды.