Кіріспе

1875 жылғы 14 қаңтардағы «Ақша төлемінің қалпына келтірілуі туралы заң» – АҚШ-та бұрын қамтамасыз етілмеген АҚШ банкноттарын сатып алу арқылы елді алтын стандартына қайтару және Америка Азамат соғысынан кейін тікелей қолданылған инфляциялық үкімет саясатын кері қайтару мақсатын көздеген заң. Бұл шешім елдің ақша айналымын одан әрі тарылтты және сыншылар бұл шараны 1873 жылы басталған «Ұзақ депрессияны» күшейте түскен фактор деп санайды.

Тарих

1861 жылдың соңында АҚШ федералды үкіметі, алтын мен күміс резервтерін таусылмай, Америка Азамат соғысы үшін қаржы жинауға тырысып, ақшалай төлемдерді – яғни валюталық банкноттарды өтеу үшін алтын мен күміспен жасалған төлемдерді тоқтатты. 1862 жылдың басында АҚШ заңды төлем құралы болып табылатын «жасыл банкноттарды» шығарды. Соғыс аяқталғанға дейін барлығы миллион доллар шығарылды, ал тағы миллионға жуық шағын номиналдық бөлшек ақшаға рұқсат берілді, олар «шинпластер» деп аталды. «Жасыл банкноттарды» шығару осы кезеңде инфляцияға әкеп соқты. Азамат соғысынан кейінгі қайта құру кезеңінде АҚШ-қа ірі капитал ағыны келді және Оңтүстік Солтүстікпен қайта біріктірілгеннен кейін экспорт пен импорт арақатынасы жақсарды. Алайда, 1873 жылдың жазында АҚШ қазынашылығы алтынды миллион долларға сату арқылы қолма-қол ақша қалдығын арттырды. Ұлттық банктер де ұлттық банкноттарды миллион долларға арттырып шығарды. Jay Cooke & Company сияқты бірнеше теміржол компаниялары облигациялық міндеттемелерін орындай алмағандықтан, АҚШ-тан Еуропаға капитал ағыны күшейді және долларға сұраныс әлсіреді, бұл 1873 жылғы үрейге әкеп соқты. Қазынашылықтың қолма-қол ақша қалдығының өсуі, ұлттық банкноттарды шығарудың жалғасуы және капиталдың сыртқа ағыны валюта құнын төмендетті. Бұл факторлар валюталық институттарда сақталатын резервтерді азайтуға әкелді, себебі бағаның өсуі валютаға ішкі сұранысты арттырды. Банктердегі резервтер 1873 жылдың күзінде маусымдық сұранысты қанағаттандыруға жеткіліксіз болды, өйткені «жасыл банкноттар» резерві 1873 жылдың қыркүйегінде миллион доллардан 1873 жылдың қазан айында миллион долларға дейін төмендеді. 1873 жылғы үрейге байланысты несие берушілер мен борышкерлер арасындағы шиеленіс ақшалай төлемдерді қайта бастау туралы пікірталасты жаңартты. Бұл талқылауда екі бағыт басым болды. Консерваторлар мен несие берушілер «қатты ақшаны» жақтады, олар соңғы онжылдықта доллардың құнсыздануынан туындаған шығындарды өтеу әдісі ретінде қайта бастауды қолдады. Ақшалай төлемдерді қайта бастау баға деңгейінің өсуін тежеу және валютаны алтынмен теңеу әдісі ретінде қарастырылды. Инфляциялық «жасыл банкноттармен» қарыз берген кредиторлар үшін қайта бастау олар алған нақты пайыздық мөлшерлемені арттыратын еді. Қайта бастау туралы заңның жақтастары 1873 жылғы үрей АҚШ қазынасында жеткілікті алтын қоры болғанда болмауы мүмкін деп мәлімдеді. Қайта бастауға қарсы болған аграрлық және еңбек мүдделерінің жаңа коалициясы қайта құру кезеңінде «жұмсақ ақшаны» немесе инфляциялық ақша саясатын қолдауды ортақ мақсат ретінде қарастырды. Бұл топтар 1873 жылғы үрейді Оңтүстік пен Батыстағы өндірістің өсуіне қажетті ақшаның жетіспеушілігі деп қарады. Бұл аймақтар арзан ақшаға, яғни төмен пайыздық мөлшерлемелерге тәуелді болды. Басқа «жұмсақ ақшаны» жақтағандардың арасында алтынмен шұғылданушылар мен теміржол индустриясы болды. Collis P. Huntington және басқа теміржол басшылары қарыз міндеттемелерін орындауды қиындататын қатал бизнес жағдайларына байланысты «жасыл банкноттарды» одан әрі шығаруды талап етті. Қайта бастау туралы заңға қарсы шыққандар көптеген борыштық міндеттемелер алтынға артық баға берілген жағдайда жасалды деп мәлімдеді, яғни алдыңғы онжылдықтағы валютадағы инфляция алтынды валютадан салыстырмалы түрде қымбатқа айналдырды. Сондықтан қайта бастау алтын мен валюта теңестірілсе, борыштық міндеттемені 50%-ға дейін арттыруға әкелуі мүмкін еді. Өндірушілер үшін алтынның бағасының өсуі отандық бағаларды импорттық бағаларға қарағанда арзандатты, себебі көптеген еуропалық валюталар, соның ішінде фунт стерлинг алтын бағасына бекітілген еді. Сондықтан инфляциялық шараларды жалғастыру, мысалы, «жасыл банкноттарды» шығару, отандық өндірістерді жасанды түрде қолдады. «Қатты» және «жұмсақ» ақша мүдделері көбінесе партиялық шекараларды кесіп өтетін, бірақ демократтардың көп бөлігі «қатты ақшаны» жақтады. Демократтардың 1874 жылғы сайлаудағы жеңісінен кейін республикалық конгресс 1875 жылдың 14 қаңтарында қайта бастау туралы заңды қабылдады. Ол Қазынашылық министрінен 1879 жылдың 1 қаңтарында немесе одан кейін сұраныс бойынша «жасыл банкноттарды» ақшалай түрде өтеуді талап етті. Алайда, заңда нақты өтеу механизмі қарастырылмаған. Бірақ, заң Қазынашылық министріне кез келген федералды артықшылықтар немесе мемлекеттік облигациялар арқылы алтын қорын жинауға рұқсат берді. Алтын қорының болуы ақша ағынының күнделікті өзгеруіне мүмкіндік берді және қайта бастауды жеңілдетті. Заң алтынды монетамен соғудағы алымды жойды және қалған бөлшек ақшаны күміспен алмастырды. Қайта бастау туралы заң ұлттық банкноттардың шығарылу мөлшеріне шектеу қоймады, бұл идея «еркін банкинг» деп аталды. Бұл ереже көптеген консерваторлардың заң инфляциялық сипатта екеніне сенуіне себеп болды. Алайда, Қайта бастау туралы заң «жасыл банкноттарды» жаңа ұлттық банкноттардың шығарылуының 80%-ы мөлшерінде зейнеткерлікке шығаруды талап етті, бұл теориялық тұрғыдан ақша ұсынымын қысқартуға және доллардың бағасын арттыруға бағытталған еді, соның салдарынан алтын мен валюта теңесуіне қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бірақ, іс жүзінде әсері шамалы болды: 1874 жылдың соңында айналымдағы «жасыл банкноттардың» жалпы сомасы миллион доллардан Қайта бастау туралы заң қабылданғаннан кейін миллион долларға дейін төмендеді. Қайта бастау туралы заң 1880 жылғы президенттік сайлау кезінде қызу талқыланды, көптеген батыс саясаткерлері оған қарсы болды. Ақшалай төлемдер, ақыры, Ратерфорд Б. Хейс президенттігі кезінде қайта басталды. 1877 жылы жағдайдың жақсаруына байланысты Қазынашылық министрі Джон Шерман Еуропамен жасалған мәмілелерден түскен қаражат есебінен «жасыл банкноттарды» өтеуге арналған алтын қорын жинады. Шерман 1879 жылдың 1 қаңтарына дейін миллион долларлық өтеу қорын бөліп қойды, ол Еуропаға облигация сатудан түскен қаражат есебінен және Қазынашылықтың артық қалдығынан құралды. Алайда, адамдар «жасыл банкноттардың» алтынмен теңескенін байқағанда, оларды өтеуге деген қызығушылықтары азайды.

Реакция және бағалау

Реакциялар Қайта жаңғырту туралы заңның әсеріне қатысты әртүрлі. Замандастары бұл қатаң ақша жақтастары үшін толыққанды жеңіс деп санамады. Заң Сенаторлар Джон Шерман мен Джордж Эдмундстың қатыстығымен, қатаң және жұмсақ ақша жақтастары арасында жасалған келісім ретінде қалыптасты. Милтон Фридман мен Анна Дж. Шварц Қайта жаңғырту туралы заңның нақты ақша төлемдерін қайта жаңғыртуға қосымша әсер еткенін айтады, заңның негізгі экономикалық нәтижесі – ол бизнес қауымдастығында ақшалай төлемдерді сақтауға сенімділікті арттырды. Дженифер 8 Лидің сөзіне сәйкес, американдық валютаны алтынмен қамтамасыз ету инфляцияны тежеуге және долларды тұрақтандыруға көмектесті. Заң бизнеске алтын мен валюта арасындағы айырбас бағамының жақындап келе жатқаны туралы сигнал берді. Кәсіпкерлердің осы бағамға дайындығы алтын мен валюта арасындағы теңдікті ынталандырды. Заң баға деңгейін тікелей реттемеді, бірақ номиналды құнмен қайта жаңғырту үшін алтынға қосымша төлемнің мәні нөлге дейін төмендеуі қажет болды, бұл өз кезегінде баға деңгейінің төмендеуін талап етті, себебі алтынның әлемдік бағасы сыртқы факторларға тәуелді болды. Шындығында, Қайта жаңғыртудың соңғы мерзімі алтынға қосымша төлем ең жоғары деңгейінен он есеге төмендегеннен кейін ғана белгіленді. Премияның төмендеуін толығымен Қайта жаңғырту туралы заңға байланыстыруға болмайды, өйткені жалпы баға деңгейіне төмендеу қысымы, әсіресе 1877 жылы Оңтүстікте өндіріс көлемінің артуына байланысты туындады. Сол жылдың алғашқы төрт айында Англияға өткен еттің көлемі, өткен жылғы жылдық сатылыммен тең болды. Заң, барлық жасыл долларды айналымнан алып тастамағаны және айналымда қалған жасыл долларлармен не істеу керектігін нақты көрсетпегені үшін де сынға ұшырады.