Кіріспе

Afsluitdijk () – Нидерландыдағы ірі бөгет және тас жол. Ол 1927-1932 жылдары салынған және Солтүстік Голландия провинциясындағы Ден Оверден Фризеланд провинциясындағы Цюрих ауылына дейін созылып, ұзындығы және ені құрайды. Бастапқы биіктігі Амстердам ордандас Датумынан жоғары, Фризеландтағы бөлігінде және Влитердің терең арнасын кесіп өтетін жерде өзгешеленеді. Бастапқыда Фризеландияның батысындағы теңіздің тереңдігінде биіктік барлық жерде кемінде 7 метр болуы тиіс еді. 1953 жылғы Солтүстік теңіз су тасқынының салдарынан 1958 жылдан бастап Afsluitdijk биіктігі бірнеше рет арттырылды, тұрақты жөндеу кезеңдерінде биіктік арттырылып, Stevinsluizen және Lorentzsluizen шлюз кешендері арасындағы бөлігінде қыртыстың деңгейі 7,8 метрге дейін көтерілді. 2019 жылы күрделі жаңарту жұмыстары басталды, жобалау шарттарының бірі – жобалық дауыл кезінде толқындардың шектеулі мөлшерде ғана үстіне асуына рұқсат етіледі. Бұл талапқа сай келетін жобаны ұсынған мердігер бөгеттің биіктігін шамамен 2 метрге арттыруды көздеді. Afsluitdijk – ірі Zuiderzee жұмыстарының маңызды бөлігі, ол Солтүстік теңіздің тұзды сулы сағасы Zuiderzee-ді бөгеп, оны IJsselmeer тұщы сулы көліне айналдырды. Бұл – кең аумақты мелиорациялау жобасы және Нидерландының солтүстігі мен батысын байланыстыратын жылдам тас жол. Afsluitdijk тас жолы Нидерландыдағы жылдамдық шектеуін сынақтан өткізген алғашқы орын болды.

Құрылыс себептері

Afsluitdijk (сөзбе-сөз аударғанда: жабылатын бөгет) 1932 жылы аяқталды, осылайша Зюдерзее (ағылшынша: Оңтүстік теңізі) Солтүстік теңізінен бөлінді. Оған дейін Зюдерзее Солтүстік теңізінен оңтүстікке қарай орналасқан үлкен шығанақ болды, ол Нидерландының бес провинциясына теңіз жолымен қатынауға мүмкіндік берді, әсіресе Голландияның алтын ғасырында Амстердам портына және басқа да бірнеше маңызды голланд портына қорғалған кіру және шығу жолын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, Зюдерзее шығанағының жағасындағы көптеген қалалар үшін салыстырмалы түрде терең емес және тыныш балық аулау алаңдары болды. Бірақ 1876 жылы Солтүстік теңіз каналының (Noordzeekanaal) ашылуы Амстердам портына тікелей және қысқа жол берді, ал балықтың көп аулануы шығанақтың байлығын азайтты. XIX ғасырдың екінші жартысында Нидерланды халқы өсіп, ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы үшін жерге қажеттілік артты. Нидерландылықтар ғасырлар бойы көлдердің айналасына бөгеттер салып, оларды құрғатып, құнарлы далаға айналдыру тәжірибесін жинақтаған. Келесі үлкен жоба – Зюдерзеені полирге айналдыру еді. 1886 жылы бірнеше белгілі адамдар Зюдерзее қоғамын құрып, оны қайта құрудың мүмкіндігін зерттеуге кірісті. Қоғамның ең көрнекті мүшелерінің бірі – инженер-құрылысшы Корнелис Лели, қоғамның белгілі мүшесі және кейін төрағасы болды. 1891 жылы ол Зюдерзеені жабу және қайта құрудың алғашқы жоспарын жасады. 1913 жылы Лели Су шаруашылығы министрі болды, ал жерді қайта құру үкіметтік бағдарламаға енгізілді. Оның жоспары бастапқыда үлкен шығындары мен балық шаруашылығы саласының қарсылығына тап болды. Бірақ 1916 жылғы су тасқыны мен 1918 жылғы ашаршылықтан кейін, бұл мегажобаға қалысқандардың пікірі өзгерді және парламент келісім берді, бірақ жұмыстардың басталуына тағы 9 жыл кетті, 1927 жылға дейін.

Жағажай салу

1925 жылы Виринген қысқа Amsteldiepdijk арқылы материкке қосылды; Afsluitdijk-тың ұзындығы болады. Ішкі жағы ауыр таспен, ал теңіз жағы – бассейндік балшықпен салынды, үстіне шырша төсеніштері жабылды, олар базальт тас және ескі бетонмен салмақталды. Алдыңғы тәжірибе көрсеткендей, Afsluitdijk сияқты құрылыс үшін балшық құм немесе тақырдан артық болды, сонымен қатар аймақта оның қоры жеткілікті болды, оны Zuiderzee түбінен қазу арқылы көп мөлшерде алуға болады. Жұмыс төрт бағытта басталды: материктің екі жағынан және болашақ бөгет бойындағы екі арнайы құрылыс аралдарында (Корнвердерзанд және Бризанддайк). Осы нүктелерден бастап, кемелер тальді ашық теңізге төгіп, бөгеттің биіктігі баяу артты. Кейіннен бөгет базальт тастармен және түбінде сабанмен нығайтылды. Бөгетті құммен көтеріп, содан кейін бетін балшықпен жауып, оған шөп егілді. Бөгет өскен сайын физик Хендрик Антон Лоренц судың күшін есептеп шығарды, ал азайған аралық оны нығайтты. Жобаның соңында он мың жұмысшы, 27 ірі дренаж, 13 жүзбелі кран, 132 баржа және 88 буксир жұмыс істеді, бөгетті төмен суда жабу үшін дайындалды; ол 1932 жылдың 28 мамырында аяқталды. Құрылыс күткеннен жақсы жүрді; бөгет бойындағы үш жерде терең су астындағы ойыстар болды, онда су ағыны басқа жерлерге қарағанда күштірек болды. Бұлар бөгетті аяқтауға үлкен кедергі деп есептелді, бірақ олардың барлығы салыстырмалы түрде оңай шешілді. Бастапқы жоспардан екі жыл бұрын Zuiderzee жойылды, өйткені соңғы тасқын ойысы Vlieter соңғы бөгетпен жабылды. Ол кезде тұзды болғанымен, Ийсселмер пайда болды. Дегенмен, бөгет әлі де аяқталмаған, оны қажетті биіктікке жеткізу қажет болды, сонымен қатар Фризеландия мен Солтүстік Голландияны байланыстыратын жол (қазіргі A7/E22 тас жолы) да салынуы керек еді. 1933 жылдың 25 қыркүйегінде Afsluitdijk ресми түрде ашылды, сәулетші Виллем Маринус Дудок жобалаған ескерткіш бөгеттің жабылған жерін көрсетеді. Қолданылған материалдың мөлшері шамамен құм және тальға тең, ал жылдар бойы құрылысқа күн сайын шамамен төрт-бес мың жұмысшы қатысты, бұл Ұлы депрессиядан кейінгі жұмыссыздықты азайтты. Бөгеттің өзінен басқа, екі шлюз кешенін және екі шетіндегі су төгу шлюздарын салу да қажет болды. Ден Овердегі кешенге Стевин шлюзы (математик және инженер Саймон Стевиннің ұлы Хендрик Стевиннің құрметіне аталған, ол 1667 жылы Zuiderzee-ді жабу жоспарын бірінші жасаған) және IJsselmeer суын Вадден теңізіне төгу үшін бес шлюздің үш сериясы кіреді; Корнвердерзандағы екінші кешенде физиктің құрметіне аталған Лоренц шлюздары және бес шлюздің екі сериясы бар, барлығы 25 шлюз. Көлдің суын үнемі төгу қажет, өйткені оны өзендер мен арналар (әсіресе көлге атын берген Ийссел өзені) және Ийсселмерге суын төгететін мелиорациялық жерлер үнемі толықтырып отырады.

Құрылыс пен биіктікті арттырудан кейінгі даму

Afsluitdijk қыртысының биіктігі бастапқыда толқынның жоғары көтерілуі туралы жеткіліксіз деректерге негізделген. Бұл 1936 жылдың желтоқсанында жұмыстар аяқталғаннан кейін болған алғашқы маңызды дауылдан кейін көп ұзамай анық болды. Дауыл кезінде Вадден теңізінің суы бөгеттен шамамен жарты метр төмен жетті. Тақтың биіктігін анықтауда негізінен 1825–1926 жылдар аралығында болған дауылдарға сүйенген Staatscommissie Lorentz (SCL) (ағылш. Lorentz State Commission) көрсеткен дауыл толқынының биіктігі пайдаланылды. +Кестеге түсіндірмелер: Z – 1894 жылғы дауыл кезіндегі су деңгейі. Δ – Жаңа бөгет салынғаннан кейінгі деңгейдің жоғарылауы. Барлық мәндер сантиметрмен берілген. Z және A – NAP (Normaal Amsterdams Peil/Amsterdam Ordnance Datum) деңгейінен сантиметрмен жоғары. Ішкі берекенің биіктігін анықтауда негізгі бөгеттің биіктігін анықтаудан өзге факторлар ескерілді. Басты талап – ең күшті дауыл кезінде бөгеттің бұзылмауын қамтамасыз ету. Осы мақсатта, тақтың биіктігі осылай есептелді, тек бір толқын ғана оған жете алатын болды. Бөгеттің Ийселмеер жағы Вадден теңізі жағына қарағанда төменгі қауіпсіздік коэффициентімен жобаланды, себебі қолайсыз жағдайларда да, мысалы, Ийселмеер үстінен оңтүстік-батыс дауылы болғанда және су деңгейі жоғары болғанда, толқындар Амстердамның тік жолынан (Amsterdam Ordnance Datum) 3,5 метрден аспайды деп күтілді. Осыған байланысты, береке шамамен 4 метр биіктікте салынды. Жұмыс 2020 жылдың сәуір айында басталды және үш жылға жоспарланған. Жұмыс кезінде тас жол пайдалануда, бірақ велосипед жолы жабық. 2022 жылы негізгі бөгет корпусын күшейту жұмысы аяқталды. Қосымша жұмыстар (балықтардың көшіп-қонуына арналған арна, жаңа шлюздер және сорғы станциясы) сол кезде әлі дайын болмады. Afsluitdijk құрылысында Солтүстік Голландия мен Фризеландты (Анна Паулувна мен Харлинген арасында) байланыстыратын темір жол желісі үшін резервтік жолақ және шлюздерде қосымша көпір тіректері қарастырылған. Алайда, Голландия темір жол операторы (ProRail) жобаның қымбаттылығы мен тиімділігінің төмендігіне байланысты желіні салуды ешқашан бастаған жоқ. Темір жолға арналған резервтік жолақтар мен тіректері 1970 жылдары бөгеттің екі жолақты тас жолына екінші қатар қосу үшін пайдаланылды, нәтижесінде ол бүгінгі төрт жолақты A7 автожолына айналды. 1940 жылдың 12 және 13 мамырында Afsluitdijk шайқасы осы жерде болды.

Афишлютдійк айқасы

Rijkswaterstaat алдағы жылдары Afsluitdijk-ты болашағын сақтау және Нидерландыны судың күшінен қорғауды жалғастыру үшін нығайтады. Оның жаңарту жұмыстары 2018 жылы басталды. Үкімет осы мүмкіндікті пайдаланып, қосымша бастамаларға мүмкіндік берді. Жаңарту бағдарламасының аясында Даан Рузгаарденің Icoon Afsluitdijk жобасы Afsluitdijk-тың мәртебесін жарық пен өзара әрекеттесудің қосымша қабатымен арттырады. Рузгаарден және оның командасы әзірлеген жарық пен өзара әрекеттесудің үш дизайны – «Жарық қақпалары», «Жел құсы» және «Жарқыраған табиғат» деп аталады. Бұл жобаның даму серіктестері: Kitepower, Вагенинген университеті мен ғылыми-зерттеу институты, TTB, Eurocarbon, Versalume.

Жарық қақпалары

"Жарқ-жарқ қақпалары" – бұл бөгеннің екі жағында орналасқан футуристикалық кіреберіс. Даан Рузгаарде көбелектердің кері шағылыстыратын қанаттарынан шабыдаланып, 1932 жылы голланд сәулетшісі Рем Колхастың әкесі Дирк Рузенбург жобалаған 60 монументалды су бөгетіне жаңаша көзқарас ұсынады. Олар кері шағылыстыратын қабатпен қайта жаңартылды, ал оны өткен көліктердің фаралары жарықтандырады.

Желқоға

Windvogel – голланд ғарышкері Вуббо Оккелс есіміне арналған құрмет. Оккелс ұзақ уақыт бойы ауада ұшып тұрып қуат өндіретін интеллектуалды желкендерді жасау арманында болған. Ол желкен арқылы электр энергиясын өндіру саласындағы пионерлердің бірі және Дельфт Технологиялық университетінің зерттеу тобының профессоры болды, осы топтан Kitepower стартапы құрылды. Windvogel-дің әрбір желкені 20-ден 100 кВт-қа дейін қуат өндіреді, бұл 200 үйге дейін электр энергиясымен қамтамасыз ете алады.

Жарықтайтын табиғат

"Жарқылдаған табиғат" Афслютдейктегі табиғаттың әсемдігін адам, биология және технологияның қарым-қатынасы арқылы көрсетеді. Тарихи бункердің бірінде орналасқан бұл көрме, әлемдегі ең көне микроорганизмдердің бірі – тірі балдырлармен өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді. Осы балдырларды дұрыс күтіп, қадағалау ғана олардың ұзақ уақыт бойы табиғи жарық беруіне кепілдік береді.