Кіріспе

Жоғарғы Хирст – Шотландияның орталық бөлігінде орналасқан көмір қабаты. 1950 жылдан 2002 жылға дейін кең көлемде өндірілді, негізінен Фиф округіндегі Кинкардин электр стансасын, кейін Лонганет электр стансасын қамтамасыз ету үшін. Бұл сапасы төмен көмір, көптеген басқа мақсаттарға жарамсыз және бұрын көбінесе назардан тыс қалған. Оның күкірт құрамы төмен болғандықтан электр станцияларында пайдалануға өте ыңғайлы болды. Ол салыстырмалы түрде баяу жанады, сондықтан 16 ғасырда тұз және шыны өндірісінде танымал болды. Жергілікті жерде бұл қабат Джени Пэйт немесе Джанет Пэйт деп те аталады. Жоғарғы Хирст көмірі жоғарғы әктас тобының қабаттарында орналасқан, әктас көмір тобынан жоғарырақ, бірақ өнімді көмір қабаттарынан төмен. Соңғы екі қабаттардың арасы 1000 метрге дейін болуы мүмкін. Орталық көмір алабы, икемді пішінде, егер бұрын жиналған болса, өнімді көмір қабаттары эрозиядан жоғалған, бірақ орталыққа жақын, Алоа және Клэкманнан маңында олардың көрінісі байқалады және соңғы кездерге дейін қазылып алынды. Әктас көмір тобының қабаттары тек алаптың шетінде ғана қазылды, бірақ 1950 жылдары Аиртте терең шахталар салу жоспарланды, онда екі үлкен шахта салынды, бірақ кейін тасталды, ал Гартарри Толл жобасы басталмады. Мысалы, Манор Повис ауданында әктас көмір тобындағы пайдалы қабаттар шамамен 400 метр тереңдікте орналасқан және құнды антрацит қамтыды; Жоғарғы Хирст одан жоғары орналасқан, ескі шахтада ортаңғы шахтадан қазылды және Форт өзенінің жағасына жақын салынған екі көлбеу адыт арқылы жетті. Қабаттың еңісі алаптың шығысына қарай төмен қарай созылды. Жоғарғы Хирст бастапқыда Баннокберн шахтасындағы шағын дрейфтік шахтада тәжірибелік түрде қазылды, содан кейін Полмайз 3/4 (әдетте Фаллин деп аталады), Манор Повис және кейін Доллар мен Богсайдтағы дрейфтік шахталарда Кинкардин электр стансасын қамтамасыз ету үшін өндірілді. Бірақ Лонганет электр стансасы салынғаннан кейін Доллар, Кастлхилл және Солсгиртте көмірді қазу үшін жаңа схема әзірленді, ал көмір Солсгирт, Богсайд және Кастлхиллден Лонганетке конвейер арқылы жеткізілді, ол электр стансасының жанында орналасқан. Богсайд, алаптың шығыс шетінде, көмірге үлкен тереңдікте қол жеткізе алмады және ол батысқа қарай Кастлхиллдегі үлкен, терең шахта арқылы қазылды, ол кейіннен персоналдың кіруі үшін пайдаланылды, көмірдің барлығы Лонганетте шығарылды, Доллардан басқа, ол геологиялық жарылымдарға байланысты негізгі конвейер жүйесімен экономикалық жағынан байланысты бола алмады. Бұл жоба үлкен жетістікке жетті, бірақ Доллар алабының тозуынан кейін тау-кен өндірісінің бағыты оңтүстікке қарай жылды. Ақырында көмір Форт өзенінің оңтүстігінен өндірілді және Лонганет электр стансасының күтілетін қызмет мерзіміне жететін жеткілікті қорлар болды. 2002 жылдың 23 наурызындағы апатты су тасқыны Жоғарғы Хирст көмірінің өндірісін тоқтатты және Шотландиядағы терең кен қазуды аяқтады. Су тасқынының себебі бұрынғы шахталарда жиналған суды жұмыс істеп тұрған бөліктен ұстап тұру үшін салынған бөгеттің бұзылуы болды, бірақ белгілі фактілерде маңызды олқылықтар бар. Жергілікті шахта басқарушысы суды (шамамен 20 миллион галлон, тау-кен өндірісі үшін шамалы көлем) 55 000 фунт стерлингке сорғылауға болады деп мәлімдеді, бұл компания банкротқа түскен кезде шамамен 200 қызметкерге төленген жұмыстан босату ақысынан әлдеқайда аз. Еліміздің Тау-кен инспекциясы жүргізген тергеу мұқият және ұқыпты болды, бірақ жер астында не болғаны туралы ештеңе дәлелденбегенін жасырмады. Сонымен қатар, көптеген ондаған миллион тонна Жоғарғы Хирст көмірі қол жеткізуге келмейді, су деңгейі Лонганеттегі жабық адыт кіреберісіне жетті, ал Ұлыбритания 2016 жылы жабылған Лонганет электр стансасында жағу үшін шетелдік көмірдің көп мөлшерін импорттады.

Тарих

Үстіңгі Хирсттің алғашқы ірі жұмыстарының бірі су тасқынымен аяқталды. Жоғарғы Хирст Кулросстың солтүстігінде, батысында және оңтүстік-шығысында шығып жатты және 1575-1676 жылдар аралығында Джордж Брюс (кейін Карноктың сэр Джордж Брюс) және оның ұлдары оны сол кездегі техникалық жағынан озық әдістерді қолдана отырып, кеңінен қазып алды, мысалы, жылқымен қуатталатын шұңқыр және тізбектей су шығару жүйесі. Бірақ ең үлкен жетістік – Калросстағы «Қамалдағы ұңғыма», Форт бұғазында, Кулросстың батыс жағындағы жоғары су деңгейінен оңтүстікке қарай 400 метрдегі жағалауда салынған шахта (іс жүзінде, теңіз суының енуінен орталық шахтаны қорғау үшін үш концентрлі тас мұнара). Оның басты мақсаты – Форт бұғазының астында созылған жұмыстар арқылы табиғи желдетуді қамтамасыз ету болды. 19 ғасырдың тарихшылары дөңгелек мұнараның көмірді тікелей кемелерге тиеу үшін пайдаланылғанын болжады, бірақ археологиялық дәлелдер жоқ; көмірдің көп бөлігі тұзды дистилляциялау үшін тұзды қайнату ошақтарын қыздыруға қолданылды. Бірде Шотландия королі Джеймс VI шахтаға келіп, жағалаудан кіріп, жасанды аралға шықты. Бірақ 1625 жылғы 30 наурыздағы үлкен дауыл кезінде, толқынның көтерілуімен бірге, әлемдегі алғашқы теңіз астындағы шахта суға батты. Сэр Джордж Брюс сол жылы қайтыс болды және «Қамалдағы ұңғымада» тек шектеулі жұмыстар ғана қайта жаңғыртылды. Оның орнына оның ұлдары Кулросстың шығысында кен өндіруге шоғырланды, онда 8-9 шахта салынды, оның ішінде тағы екі «қамалдағы ұңғыма» – Сент-Манго және, болжам бойынша, Вэллифилд «Қамалдағы ұңғымасы». Олардың қызметі 1676 жылы оңай қол жетімді қорлардың таусылуымен аяқталды.