Кіріспе
Жоғарғы Хирст – Шотландияның орталық бөлігінде орналасқан көмір қабаты. 1950 жылдан 2002 жылға дейін кең көлемде өндірілді, негізінен Фиф округіндегі Кинкардин электр стансасын, кейін Лонганет электр стансасын қамтамасыз ету үшін. Бұл сапасы төмен көмір, көптеген басқа мақсаттарға жарамсыз және бұрын көбінесе назардан тыс қалған. Оның күкірт құрамы төмен болғандықтан электр станцияларында пайдалануға өте ыңғайлы болды. Ол салыстырмалы түрде баяу жанады, сондықтан 16 ғасырда тұз және шыны өндірісінде танымал болды. Жергілікті жерде бұл қабат Джени Пэйт немесе Джанет Пэйт деп те аталады. Жоғарғы Хирст көмірі жоғарғы әктас тобының қабаттарында орналасқан, әктас көмір тобынан жоғарырақ, бірақ өнімді көмір қабаттарынан төмен. Соңғы екі қабаттардың арасы 1000 метрге дейін болуы мүмкін. Орталық көмір алабы, икемді пішінде, егер бұрын жиналған болса, өнімді көмір қабаттары эрозиядан жоғалған, бірақ орталыққа жақын, Алоа және Клэкманнан маңында олардың көрінісі байқалады және соңғы кездерге дейін қазылып алынды. Әктас көмір тобының қабаттары тек алаптың шетінде ғана қазылды, бірақ 1950 жылдары Аиртте терең шахталар салу жоспарланды, онда екі үлкен шахта салынды, бірақ кейін тасталды, ал Гартарри Толл жобасы басталмады. Мысалы, Манор Повис ауданында әктас көмір тобындағы пайдалы қабаттар шамамен 400 метр тереңдікте орналасқан және құнды антрацит қамтыды; Жоғарғы Хирст одан жоғары орналасқан, ескі шахтада ортаңғы шахтадан қазылды және Форт өзенінің жағасына жақын салынған екі көлбеу адыт арқылы жетті. Қабаттың еңісі алаптың шығысына қарай төмен қарай созылды. Жоғарғы Хирст бастапқыда Баннокберн шахтасындағы шағын дрейфтік шахтада тәжірибелік түрде қазылды, содан кейін Полмайз 3/4 (әдетте Фаллин деп аталады), Манор Повис және кейін Доллар мен Богсайдтағы дрейфтік шахталарда Кинкардин электр стансасын қамтамасыз ету үшін өндірілді. Бірақ Лонганет электр стансасы салынғаннан кейін Доллар, Кастлхилл және Солсгиртте көмірді қазу үшін жаңа схема әзірленді, ал көмір Солсгирт, Богсайд және Кастлхиллден Лонганетке конвейер арқылы жеткізілді, ол электр стансасының жанында орналасқан. Богсайд, алаптың шығыс шетінде, көмірге үлкен тереңдікте қол жеткізе алмады және ол батысқа қарай Кастлхиллдегі үлкен, терең шахта арқылы қазылды, ол кейіннен персоналдың кіруі үшін пайдаланылды, көмірдің барлығы Лонганетте шығарылды, Доллардан басқа, ол геологиялық жарылымдарға байланысты негізгі конвейер жүйесімен экономикалық жағынан байланысты бола алмады. Бұл жоба үлкен жетістікке жетті, бірақ Доллар алабының тозуынан кейін тау-кен өндірісінің бағыты оңтүстікке қарай жылды. Ақырында көмір Форт өзенінің оңтүстігінен өндірілді және Лонганет электр стансасының күтілетін қызмет мерзіміне жететін жеткілікті қорлар болды. 2002 жылдың 23 наурызындағы апатты су тасқыны Жоғарғы Хирст көмірінің өндірісін тоқтатты және Шотландиядағы терең кен қазуды аяқтады. Су тасқынының себебі бұрынғы шахталарда жиналған суды жұмыс істеп тұрған бөліктен ұстап тұру үшін салынған бөгеттің бұзылуы болды, бірақ белгілі фактілерде маңызды олқылықтар бар. Жергілікті шахта басқарушысы суды (шамамен 20 миллион галлон, тау-кен өндірісі үшін шамалы көлем) 55 000 фунт стерлингке сорғылауға болады деп мәлімдеді, бұл компания банкротқа түскен кезде шамамен 200 қызметкерге төленген жұмыстан босату ақысынан әлдеқайда аз. Еліміздің Тау-кен инспекциясы жүргізген тергеу мұқият және ұқыпты болды, бірақ жер астында не болғаны туралы ештеңе дәлелденбегенін жасырмады. Сонымен қатар, көптеген ондаған миллион тонна Жоғарғы Хирст көмірі қол жеткізуге келмейді, су деңгейі Лонганеттегі жабық адыт кіреберісіне жетті, ал Ұлыбритания 2016 жылы жабылған Лонганет электр стансасында жағу үшін шетелдік көмірдің көп мөлшерін импорттады.
The Upper Hirst is a coal seam in central Scotland that was mined on a large scale in the 1950s through to 2002, mainly to supply Kincardine Power Station, and later, Longannet Power Station, in Fife. This was a low quality coal, unsuitable for most other purposes, and had mostly been disregarded previously. Its low sulfur content made it very suitable for power station use. It burns relatively slowly making it popular in the 16th century for the manufacture of salt and glass. The seam is also known locally as the Jenny Pate or the Janet Peat. The Upper Hirst coal is found within the Upper Limestone Group of strata, above the Limestone Coal Group, but below the Productive Coal Measures. The latter two groups of strata may be separated by up to 1,000 metres. In the Central Coal Field, which is in the form of a basin, the Productive Coal Measures, if they were ever deposited, have been lost by erosion except near the centre, where they outcrop near Alloa and Clackmannan, and have been mined until recently. The Limestone Coal Group of strata have been mined only around the edge of the basin, although in the 1950s there were plans for deep mines at Airth, where two large shafts were constructed to rockhead and then abandoned, and at Gartarry Toll, which was not begun. At Manor Powis, for example, the useful seams in the Limestone Coal Group were at a depth of about 400 metres, and included valuable anthracite; the Upper Hirst was above this and as well as being mined at mid shaft in the old colliery, was reached by a pair of sloping adits constructed near the bank of the River Forth. The slope of the seam was followed for some distance down the dip of the basin, to the east. The Upper Hirst was initially mined experimentally at the site of Bannockburn colliery by a small drift mine, then at mid shaft in Polmaise 3/4 (commonly called Fallin), Manor Powis, and later the drift mines at Dollar and Bogside, to supply Kincardine Power Station, but when Longannet Power Station was built, an innovative scheme was developed to mine the coal at Dollar, Castlehill and Solsgirth, and bring the coal from Solsgirth, Bogside and Castlehill to the surface by conveyor at Longannet, immediately adjacent to the power station. Bogside, on the eastern extremity of the basin, could access the coal at no great depth, and it was worked down the dip to the west, via a large, deep shaft at Castlehill, which was latterly used for personnel access, the coal all emerging at Longannet, except that from Dollar, which due to faulting could not be economically linked to the main conveyor system. This scheme was a great success, although the focus of mining shifted to the south as the Dollar basin was exhausted. Eventually coal was being extracted from south of the River Forth, and there were adequate reserves to last for at least the predicted lifetime of Longannet Power Station. A disastrous flood on 23 March 2002 terminated production of the Upper Hirst coal, and brought deep mining in Scotland to an end. The source of the flooding was allegedly the failure of a dam constructed to keep water which accumulated in the old workings to the north out of the working part of the mine, but there are substantial gaps in the known facts. A local mine manager claimed that the water, about 20 million gallons (a small amount in mining terms) could be pumped out for £55,000, which is probably much less than the redundancy payments to the approximately 200 staff when the company went into receivership in indecent haste. The investigation by HM Inspectorate of Mines is thorough and meticulous, but does not conceal the fact that nothing has been proved about what really happened underground. Meanwhile, many tens of millions of tons of Upper Hirst coal remain inaccessible, the water level has reached the now closed adit entrance at Longannet, and the UK imported large quantities of foreign coal to burn in Longannet Power Station until its closure in 2016.
Тарих
Үстіңгі Хирсттің алғашқы ірі жұмыстарының бірі су тасқынымен аяқталды. Жоғарғы Хирст Кулросстың солтүстігінде, батысында және оңтүстік-шығысында шығып жатты және 1575-1676 жылдар аралығында Джордж Брюс (кейін Карноктың сэр Джордж Брюс) және оның ұлдары оны сол кездегі техникалық жағынан озық әдістерді қолдана отырып, кеңінен қазып алды, мысалы, жылқымен қуатталатын шұңқыр және тізбектей су шығару жүйесі. Бірақ ең үлкен жетістік – Калросстағы «Қамалдағы ұңғыма», Форт бұғазында, Кулросстың батыс жағындағы жоғары су деңгейінен оңтүстікке қарай 400 метрдегі жағалауда салынған шахта (іс жүзінде, теңіз суының енуінен орталық шахтаны қорғау үшін үш концентрлі тас мұнара). Оның басты мақсаты – Форт бұғазының астында созылған жұмыстар арқылы табиғи желдетуді қамтамасыз ету болды. 19 ғасырдың тарихшылары дөңгелек мұнараның көмірді тікелей кемелерге тиеу үшін пайдаланылғанын болжады, бірақ археологиялық дәлелдер жоқ; көмірдің көп бөлігі тұзды дистилляциялау үшін тұзды қайнату ошақтарын қыздыруға қолданылды. Бірде Шотландия королі Джеймс VI шахтаға келіп, жағалаудан кіріп, жасанды аралға шықты. Бірақ 1625 жылғы 30 наурыздағы үлкен дауыл кезінде, толқынның көтерілуімен бірге, әлемдегі алғашқы теңіз астындағы шахта суға батты. Сэр Джордж Брюс сол жылы қайтыс болды және «Қамалдағы ұңғымада» тек шектеулі жұмыстар ғана қайта жаңғыртылды. Оның орнына оның ұлдары Кулросстың шығысында кен өндіруге шоғырланды, онда 8-9 шахта салынды, оның ішінде тағы екі «қамалдағы ұңғыма» – Сент-Манго және, болжам бойынша, Вэллифилд «Қамалдағы ұңғымасы». Олардың қызметі 1676 жылы оңай қол жетімді қорлардың таусылуымен аяқталды.