Кіріспе

Буларий – папалық бұйрықтар мен осыған ұқсас құжаттардың жинағын білдіретін термин. Мұндай жинақтардың көлемі жалпы сипатта болуы мүмкін, немесе нақты бір орденге, мекемеге немесе жерге қатысты бұйрықтармен шектелуі де мүмкін. Буларийлердің мақсаты, әдетте, канонистерге көмек көрсету болып табылды – «корпус» жинақтаушылары назардан тыс қалдырған немесе оған енгізілген соңғы декреттерден кейін жарияланған папалық жарлықтарды олардың қолжеткімелігіне жеткізу. Сондықтан, бұлар бұрыннан-ақ канондық құқық мәтініне енгізілген папалық шешімдерді жиі алып тастады. Жалпы айтқанда, мұндай жинақтар толық болмайтын, және қамтылған канондардың таңдалуы редактордың шешіміне байланысты болды.

Шығу тегі

XVI ғасырдың басында папалық конституциялардың әртүрлі жинақтары жарық көрді. Мұндай кітапшалардың бір мысалы – Римде Стефан Гуиллеретидің (Stephanum Guillereti) басып шығарған, 1509 жылы Parionis аймағында жарық көрген, алпыс екі беттен тұратын сирек кездесетін кішкентай том. Оның бір көшірмесі Британ мұражайының кітапханасында сақтаулы. Ал, Мазутеллдің (Mazzutellus) 1579 жылы шығарған, 723 құжаттан тұратын томы одан да маңызды көлемде болды.

Керубини бұлариум

Бұл атауды 1586 жылы "Bullarium, sive Collectio diversarum Constitutionum multorum Pontificum" деген атпен жариялаған канонист Лэрциус Черобини ойлап тапқан сияқты. Бұл 1404 беттен тұратын үлкен томдық кітап, онда Григорий VII-ден бастап, сол кезде билік еткен папа Сикст V-ге дейінгі 922 папалық құжаттар (конституциялар) жинақталған. Бұл әдетте алғашқы нағыз бұлларий деп есептеледі. Черобинидің 922 құжатының 800-ден астамы алдыңғы ғасырға жатады. Оның жинағының үш томдық екінші басылымы 1617 жылы Римде жарық көрді. 1638 жылы баспагердің ұлы Анджело Черубини төрт томдық үшінші басылымды дайындады, ол Лео I-ден Урбан VIII-ге дейінгі кезеңді қамтыды, ал 1659 жылы оған қосымша материалдар енгізілді. Содан кейін, әрдайым біршама кеңейтілген басқа басылымдар да жарық көрді. Алты томдық бесінші басылымды 1669–72 жылдары Римдегі екі францискан монахы шығарды.

Майнардидің римдік басылымы

1733-1744 жылдары Гироламо Майнарди Керубинидің алты томдық Рим басылымына қосымша шығарды. Бұл сегіз томдық қосымша қолданыс аясын Х Клименттен (1670–1676) XIV Бенедиктке (1740) дейін кеңейтті. Осы жобамен бірге Майнарди Чарльз Кокклинске бар болған алты томды қайта өңдеуді тапсырды. Бұл жаңа басылымдардың алғашқысы 1739 жылы «Bullarium privilegarium ac diplomatum Romanorum Pontificum amplissima collectio» деген атаумен жарық көрді. Кокклин жобаны аяқтамай қайтыс болды, ал келесі бес том оның есімімен жарық көрмеді. Номерлеуді Майнардидің қосымшасымен үйлестіру үшін жаңа басылымның кейбір номиналды томдары бірнеше бөлікке бөлінді. Майнарди сонымен қатар Бенедикт XIV-нің төрт томдық «Буллариум» басылымын фолиода, бірақ кішірек көлемде жариялады. Барлығы, Майнарди баспасынан шыққан жинақ отыз екі томдық жинақты құрады және Лео I-ден (450 жыл) Бенедикт XIV-нің қайтысына дейін, 1758 жылға дейін созылды. Уақыт өте келе ескіргендіктен, Эндрю Барбери 1835 жылы папа Клемент XIII және оның ізбасарларының «Bullarii Romani Continuato» (19 том, fol.), Рим, 1835–57 жылдары жариялауды бастады. Бұл Грегорий XVI-ның билігінің төртінші жылына, яғни 1834 жылға дейін жарияланды. Сондай-ақ, 1843–67 жылдары Пратода Бенедикт XIV-нің «Буллариум» басылымының жалғасы ретінде пайда болған тағы бір серия бар (10 том, фолио).

Турин басылымы

Ақырында, 1857 жылы кардинал Гаудидің қолдауымен Томасетти редакциялаған Турин қаласында буллариумның үлкен кварто басылымы қолға алынды. Ол Кокклиннің еңбегіне қарағанда көбірек ақпаратты, жақсы басылған және жақсы құрылымдалған деп есептеледі, бірақ енгізілген қосымшалар маңызсыз, ал баспа қателер саны көп. Сонымен қатар, қосымшаға енгізілген құжаттардың ішінде, әсіресе I қосымшада (1867), олардың нақтылығы күмәнді болып табылатындары бар. Туринде жиырма екі том (1857–72) Клемент XII-ге дейін басылып шықты, ал жұмысты аяқтау үшін Бенедикт XIV-нің өмірінің соңына дейін тағы бес том Неапольде (1867–85) жарық көрді.

Белгілі бір булярия

Бюлярия барлық немесе барлық соңғы папалық бұйрықтарды жинауға тырысудың орнына, діни орденге, мекемеге немесе жергілікті аймаққа қатысты папалық құжаттарды жинауы мүмкін. Мұндай мысалдардың бірі:

Р. де Мартинис (Рим, 1888–98) редакциялаған «Jus Pontificium de Propaganda Fide» – Пропаганда қауымының сегіз томдық бюляриясы; П. Ф. Кехр (Берлин, 1906) редакциялаған «Italia Pontificia» – Геттинген академиясы қаржылаған Италия шіркеулері туралы алғашқы папалық құжаттардың бюляриясы.

Діни ордендер үшін нақты орденге қатысты құжаттарды жинақтаған бюлярияларды жариялау әдеттегі жайт. Олардың ішінде кең таралғандары:

Доминикан бұйрығының бюляриясы, Риполл және Бременд редакциялаған (сегіз том, Рим, 1729–40);
Францискан бұйрығының бюляриясы, Сбаралеа редакциялаған (4 том, Рим, 1758–80), Еубельдің қосымшасымен (3 том, Рим, 1897–1904);
Капуцин бұйрығының бюляриясы (7 том, Рим, 1740–52);
Монте-Кассино бенедиктиндерінің бюляриясы (2 том, Венеция, 1650).

Сонымен қатар, «Bullarium Romanum» жинағының XVIII ғасырда басылған нұсқалары да жарияланды, мысалы, «Pontificarium Constitutionem in Bullario Magno contentarum Epitome», Гера редакциялаған (4 том, Венеция, 1772).

Бюлярияға немесе оның үлкен бөліктеріне түсініктемелер иезуиттердің J. B. Скортиясы (Лион, 1625), доминикан М. де Грегорио (Неаполь, 1648) және кардинал Винсент Петра (Рим, 1705–26) тарапынан жарияланды. Соңында, Андреас Галанте (Инсбрук, 1906) редакциялаған «Fontes Juris Canonici» канондық құқық үшін маңызды бірнеше папалық бұйрықтарды жинақтады.