Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Бір өлшемді физикалық шама
One dimensional physical quantity
Физикада скалярлар (немесе скалярлық шамалар) – векторлық кеңістіктің негізіне (яғни координаттар жүйесінің өзгеруіне) байланысты өзгермейтін физикалық шамалар. Скалярлар көбінесе "10 см" сияқты өлшем бірліктерімен беріледі. Скалярлық шамалардың мысалдары: масса, қашықтық, заряд, көлем, уақыт, жылдамдық және жалпы физикалық векторлардың абсолюттік шамасы (мысалы, жылдамдық). Сондай-ақ, қысым және ортаның ішіндегі бір нүктедегі электр потенциалы. Үш өлшемді кеңістіктегі екі нүкте арасындағы қашықтық – скаляр, бірақ осы екі нүктенің арасындағы бағыт – емес, себебі бағытты сипаттау үшін екі физикалық шама қажет, мысалы, көлденең жазықтықтағы бұрыш және осы жазықтықтан алыстау бұрышы. Күшті скалярмен сипаттауға болмайды, өйткені күштің бағыты да, шамасы да болады; алайда, күштің шамасын ғана скалярмен сипаттауға болады. Мысалы, бөлшектің үстіне әсер ететін гравитациялық күш – скаляр емес, бірақ оның шамасы скаляр болып табылады. Объектінің жылдамдығы – скаляр (мысалы, 180 км/сағ), ал жылдамдығы – емес (мысалы, шамамен солтүстік-батыс бағытындағы 180 км/сағ жылдамдық 108 км/сағ солтүстікке және 144 км/сағ батысқа қарай болуы мүмкін). Ньютон механикасындағы скалярлық шамалардың басқа мысалдары – электр заряды және заряд тығыздығы.
In physics, scalars (or scalar quantities) are physical quantities that are unaffected by changes to a vector space basis (i. e., a coordinate system transformation). Scalars are often accompanied by units of measurement, as in "10cm". Examples of scalar quantities are mass, distance, charge, volume, time, speed, and the magnitude of physical vectors in general (such as velocity). pressure, and electric potential at a point inside a medium. The distance between two points in three dimensional space is a scalar, but the direction from one of those points to the other is not, since describing a direction requires two physical quantities such as the angle on the horizontal plane and the angle away from that plane. Force cannot be described using a scalar, since force has both direction and magnitude; however, the magnitude of a force alone can be described with a scalar, for instance the gravitational force acting on a particle is not a scalar, but its magnitude is. The speed of an object is a scalar (e. g., 180 km/h), while its velocity is not (e. g. a velocity of 180 km/h in a roughly northwest direction might consist of 108 km/h northward and 144 km/h westward). Some other examples of scalar quantities in Newtonian mechanics are electric charge and charge density.
Релятивистік скалярлар
Салыстырмалылық теориясында уақыт пен кеңістікті алмастыратын координаттар жүйесінің өзгеруі қарастырылады. Осының салдарынан, "классикалық" (релятивистік емес) физикада скаляр болып табылатын бірнеше физикалық шамаларды басқа шамалармен біріктіріп, төрт векторлар немесе тензорлар ретінде қарастыру қажет. Мысалы, классикалық физикада скаляр болып табылатын ортадағы бір нүктедегі заряд тығыздығы, жергілікті ток тығыздығымен (3-вектор) біріктіріліп, салыстырмалы 4-векторды құрауы тиіс. Сол сияқты, энергия тығыздығы, импульс тығыздығы және қысым бірге стресс-энергия тензорына біріктіріледі. Салыстырмалылықтағы скаляр шамалардың мысалдарына электр заряды, кеңістік-уақыт аралығы (мысалы, өзіндік уақыт және өзіндік ұзындық) және инвариантты масса жатады.
In the theory of relativity, one considers changes of coordinate systems that trade space for time. As a consequence, several physical quantities that are scalars in "classical" (non relativistic) physics need to be combined with other quantities and treated as four vectors or tensors. For example, the charge density at a point in a medium, which is a scalar in classical physics, must be combined with the local current density (a 3 vector) to comprise a relativistic 4 vector. Similarly, energy density must be combined with momentum density and pressure into the stress–energy tensor. Examples of scalar quantities in relativity include electric charge, spacetime interval (e. g., proper time and proper length), and invariant mass.