Кіріспе

Құйрықсыз дельта эксперименталды ұшағы, Ұлыбритания, 1950

Боултон Пол P.111 – британдық ұшақ өндіруші Боултон Пол компаниясы жобалаған және құрастырған эксперименталды ұшақ. Бұл құйрықсыз дельта қанат конфигурациясының ерекшеліктерін зерттеуге арналған алғашқы ұшақтардың бірі болды. P.111-дің жасалуына түрткі болған нәрсе – Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Әуе министрлігінің E.27/46 спецификациясын жариялауы. Rolls Royce Nene турбореактивті қозғалтқышын ішкі жағына орналастыру үшін салыстырмалы түрде кең фюзеляж қажет болды, бұл оған ерекше көрініс берді. Қанаттары ауыстырылатын ұштармен жабдықталған, оларды алмастыру арқылы әртүрлі қанат пішіндерін жасауға болады, бұл аэродинамикалық зерттеулер үшін өте қажетті мүмкіндік деп есептелді. Қанаттан басқа жаңалықтарға Мартин Бейкер жасаған катапульталық кресло және толық қуатпен басқарылатын ерте ұшу жүйесі кірді. P.111 алғашқы ұшуын 1950 жылдың 10 қазанында жасады. Ұшақтың алғашқы сынақтары кезінде басқару жүйесінің өте сезімтал екендігі, қону шассисі түсірілген немесе жиналған кезде үлкен теңгерім өзгерістері орын алатыны және салыстырмалы түрде жоғары қону жылдамдығы қажет екендігі анықталды. Ұшу сынақ бағдарламасы барысында фюзеляжда орнатылған аэробрема, басқару жүйесі үшін қарапайым кері байланыс жүйесі және қайта жасалған шасси есіктері сияқты түрлі өзгерістер енгізілді. Бұл өзгерістердің көпшілігі ұшақ кішкентай қону апатына ұшырағаннан кейін жасалды. Осы өзгерістер соншалықты кеңейтілді, ұшақ P.111A деп қайта аталды. Оның соңғы сынақ ұшуы 1958 жылы өтті, содан кейін ұшақ оқу ұшағы ретінде пайдалану үшін Кранфилд авиациялық колледжіне жеткізілді. Бұл ұшақты кейінірек жасалған Боултон Пол P.120 ұшағымен шатастырмау керек, бірақ екі ұшақтың да көптеген ортақ ерекшеліктері бар.

Жобалау және әзірлеу

1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында одақтас державалар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияда жасалған соғыс кезеңіндегі жаңалықтарды зерттеу және пайдалану арқылы әскери және өнеркәсіптік қуатын арттыруға тырысты. Атап айтқанда, бұл елдер көптеген ғарыш-авиациялық жетістіктер мен теорияларды зерттеуге және енгізуге мүдделі болды, бұл Операция Paperclip сияқты іс-қимылдар арқылы қол жеткізілді. Ұлыбританияда Әуе министрлігі E.27/46 спецификациясын жариялады, ол сол кезде беймәлім дельта қанат пішімін зерттеуді, әсіресе оның тұрақтылығы мен басқарылуына қатысты эксперименттік ұшақты талап етті. Ұшақ құрастырушы Boulton Paul осы спецификацияны іске асыруды шешті және бас конструкторы доктор С.С. Редшоуға тиісті ұшақты жасауды тапсырды. Нәтижесінде пайда болған P.111 ұшағы – дельта қанаттарын зерттеуге арналған қарапайым ұшақ болды. Ішке жиылатын шанағы айтарлықтай кең ізбен және 17 градусқа бұрылған биік алдыңғы тірегімен ерекшеленді; шанақтың қуыстары жиырылғанда үлкен есіктермен жабылды. Ұшақтың барлық конструкциясы металлдан жасалған, қанаттың ұзартулары мен қанат ұшы шынымен күшейтілген пластиктен жасалған, ал сыртқы қаптамасы көбінесе жүктемеге төзімді конструкциядан тұрды. Қанат ұштарсыз болғанда, таза дельта пішімінің шамамен 75 пайызы кесілген, ал үлкен ұштар орнатылғанда, пішінге жақын таза дельта пішіні пайда болды. P.111 осы қанаттармен немесе екі жұп ұштардың бірімен ұшуға қабілетті болды. Бұл ұштардың мақсаты – дельта қанатын ауыстыру немесе қайта жасау қажеттілігінсіз, олардың орнатылуының әртүрлі аэродинамикалық әсерлерін зерттеу болды. Арқа жиегі сыпырылмаған қанаттың ұшында алынып тасталатын және реттелетін ұш бар еді, бірақ ұшақ әрдайым өткір ұшымен ұшқан деп саналады. Қанаттың ұшында VHF антеннасы және алдыңғы жиегіне орнатылған камера орналасқан. Отын алты икемді бакқа орналастырылды, әр қанатта үштен. Ұшу туралы ақпарат ұшқыштар кабинасының артында орнатылған құралдар арқылы үздіксіз тіркелді, негізінен басқару жүйесіне немесе қозғалтқышқа қатысты параметрлер жазылды.

Сынау және бағалау

P.111 ұшағының қуатты жердегі сынақтары 1950 жылдың күзінің басында, жалғыз ұшақтың құрылысы аяқталғаннан кейін дерлік бірден басталды, оның құрылысына шамамен үш жыл кетті. 1950 жылдың 10 қазанында P.111 ұшағы эскадрилья басшысы Боб Смит басқаруымен алғашқы ұшуын жасады. Ұшақтың сынақ ұшу карьерасының көп бөлігін сынақ ұшқышы Александр Э. "Бен" Ганн басқарды, ол ұшақты "сезімтал" және "пышақ жиегімен ұшу сияқты" деп сипаттады. Осы сезімталдық ішінара қуат басқару элементтерінің дизайнына байланысты деп есептеледі, олар 450 мильден жоғары жылдамдықпен ұшу үшін маңызды болғандықтан, кері байланыссыз болды. Ұшақ сондай-ақ, шасси көтерілген немесе түсірілген кезде салыстырмалы түрде үлкен ауытқуға ұшырады, ал қону жылдамдығы ауа тежегіштерінің болмауы және борттағы генераторлардың жұмыс істеуі үшін қозғалтқыштың жоғары айналымдарын сақтау қажеттігіне байланысты жоғары болды; электр қуаты басқару беттерін басқару үшін маңызды болды. Қону кезінде шасси кеңеймей қалған апаттан кейін, P.111 жөнделіп қана қоймай, оның ұшу сипаттамаларын жақсарту үшін де модификацияларға ие болды. 1953 жылдың 2 шілдесінде P.111A алғаш рет RAF Боскомб Дауннан ұшты. Содан кейін, артқы сол жақ фюзеляжіне орнатылған спиральға қарсы парашют тежеу парашюты ретінде қолданылуы үшін күшейтілді, сонымен қатар ұшқышқа қуат басқару күшін басқару құқығы берілді. Ұшақ Royal Aircraft Establishment (RAE) арқылы дельта қанаттарының сипаттамаларын зерттеу үшін пайдаланылды, ал кейінгі рейстерде P.111A RAE Бедфордта орналасты. Осы кезеңде ол үш қанат ұшымен де ұшты. P.111A соңғы рейсін 1958 жылдың 20 маусымында жасады. 1975 жылы ол Мидленд әуе кемесін сақтау қоғамына ұзақ мерзімді несие арқылы Ковентри әуежайындағы Мидленд әуе мұражайы үшін сатып алынды; 1975 жылдың 13 шілдесінде P.111A музейге автомобильмен жеткізілді, онда ол тұрақты көрмеге қойылды. P.111 ұшағынан кейін тағы бір дельта қанатты эксперименталды ұшақ, P.120 пайда болды, ол басқа жағынан бірдей дельта қанаттары бар ұшақтың мінез-құлқын салыстыру және қарама-қарсы қою үшін жасалған.