Кіріспе

АҚШ-тың Орегон штатының штаттық капитолий ғимараты.

Федералды үкіметтің Қоғамдық жұмыстар басқармасы құрылыстың бір бөлігін қаржыландырды, ол 1938 жылы Ұлы депрессия кезінде аяқталды. Ғимараттың орталық бөлігі, оның ішінде 51 метрлік күмбезіне 2,5 миллион доллар жұмсалды. Ғимараттың қабаттық ауданын екі есеге ұлғайтқан қанаттар кейіннен 12,5 миллион долларға қосылды. Капитолий ғимаратының сыртындағы аумақта өнер туындылары, фонтандар мен түрлі флора, соның ішінде штат ағашы (Дуглас шыршасы) және штат гүлі (Орегон жүзімі) орналасқан.

Тарих

1848 жылы Орегон территориясы құрылғанға дейін Орегон өлкесінің уақытша үкіметі 1844 жылғы 27 маусымда және 1845 жылғы 19 желтоқсанда қабылданған заңдар арқылы Орегон қаласын Орегонның алғашқы астанасы ретінде таңдады. Дж. Куинн Торнтон ертедегі Капитолий ғимаратының 20x40 фут көлемде болғанын, ал бір жағында президент отыратын платформа болғанын сипаттады. Бұл үкімет пайдаланған жеке ғимараттардың бірі 1850 жылы Джон Л. Моррисон салған еді; ол үкімет Салемге көшкенге дейін капитолий ретінде қызмет етті. Губернатор Джозеф Лейн Орегон қаласының астана мәртебесін жарлық арқылы бекітті. 1850 жылы заң шығарушы орган Салемді астана деп белгілейтін заң қабылдады. Бірақ губернатор Джон П. Гейнс сол заңта Корваллисте университетті, ал Портлендте түрмені орналастырғанын айтып, көшуден бас тартты; ол осы институттарды орналастыру құқығы өзіне тиесілі екенін, сондықтан заңның конституцияға қайшы екенін мәлімдеді, және Аумақтық Жоғарғы Сот онымен келісті; губернатор мен Жоғарғы Соттың көп бөлігі Орегон қаласында қалды. Ал қарсы дауыс берген судья Орвилл К. Пратт Салемге көшті; 1852 жылғы 14 мамырда АҚШ Конгресінің қаулысы Салемнің пайдасына мәселені шешті. 1855 жылғы 13 қаңтарда Орегон аумақтық заң шығарушы органы үкіметтің орнын Салемнен Корваллиске көшіру туралы заң жобасын қабылдады. Губернатор Джордж Лоу Карри және көптеген адамдар бұл қадамға қарсы болды, себебі Салемдегі қоғамдық ғимараттар құрылыс кезеңінде еді. Карри бұл мәселені Вашингтондағы Қаржы министрлігіне жіберді, онда министр Джеймс Гатри АҚШ Конгресі әрекет етпесе, бұл қадамды жарамсыз деп жариялады. Содан кейін Карри мен Орегонның мемлекеттік хатшысы Бенджамин Хардинг Салемге қайтып келді. Салем – осының орталығы.

Бірінші тарау (1855)

Тұрақты Капитолий ғимараттары үшін Салем блогы 84-те дамыған жер, осы мақсат үшін Салемді негіздеген және Салемнің алғашқы тұрғындарының бірі В. Х. Уилсон мемлекетке сатқан. Капитолийдің алғашқы ғимаратының құрылысы 1854 жылы Конгресс Салемді астана ретінде бекіткеннен кейін көп ұзамай басталды. Бірақ, келесі жылы астана Корваллиске көшірілген соң құрылыс уақытша тоқтатылды. Астана Салемге қайтып келгеннен кейін, ғимарат 1855 жылдың соңына қарай аяқталуға жақын болды. Оның ені 15 метр, ұзындығы 23 метр, тас қасбеті және 3 метрлік портигі болды. Жергілікті тастан салынған екі қабатты сыртқы қабырғалар аспан көгінен ақ түске дейін әртүрлі түстерде болды. Бірінші қабаттың биіктігі 6 метр, екінші қабаттың биіктігі 5 метр, ал астыңғы бөлігінің ені 2,4 метрді құрады. Ғимараттың батыс жағында төрт ионикалық бағана орнатылған. Ғимаратта түрлі бөлмелер болды, оның ішінде 6x8 метр (20x27 фут) өлшемді камерасы бар федералды сот ғимараты және бірінші қабатта 5,5x6 метр (18x20 фут) атқарушы кеңсе орналасқан. Сондай-ақ, бірінші қабатта 11x14 метр (36x46 фут) өлшемді және үш кіреберісі бар палата залы болды. Бірінші қабатта 5 метр ені бар кіреберісі бар бас зал да орналасқан. Екінші қабатта 8x11 метр (26x36 фут) өлшемді Сенат палатасы болды. Бұған қоса, Аумақтық кітапхана 6x11 метр (20x36 фут) бөлмеде орналасты. Екінші қабатта палатаның галереясы, үш комитет бөлмесі және үкімет кеңсе қызметкерлеріне арналған бірнеше бөлмелер де болды.

Өрт

1855 жылы 29 желтоқсанда кешкісін өрт бірінші Капитолий ғимаратын және аумақтың көптеген мемлекеттік тізімдерін жойды. Өрттен кейін бірнеше жыл бойы өрт сөнген Капитолий ғимаратының орны тас үйіндісі болып қалды. Қала орталығындағы Nesmith's Building (кейін Holman Building деп аталды) 1859 жылдан 1876 жылға дейін уақытша капитолий ретінде қызмет етті. Заң шығарушы орган сол ғимараттың екінші және үшінші қабаттарында отырыс өткізді, сонымен қатар онда басқа мемлекеттік кеңселер де орналасқан еді.

Екінші тарау (18761935)

Жаңа ғимарат жоспарлары 1872 жылы штат заң шығарушы органы жаңа Капитолий ғимаратына 100 000 доллар бөліп бергенде бастау алды. Бұл екінші Капитолий 1873 және 1876 жылдар аралығында салынды, ол екі қабатты құрылыс болатын, ал қосымша бірінші деңгейі жартылай жер астында орналасқан; жалпы құны 325 000 долларға жетті. Ғимараттың іргетасы 1873 жылдың 5 қазанында губернатор Стивен Ф. Чэдвик сөйлеген және бірнеше музыкалық топтар орындаған салтанатты шарада салынды. 1855 жылғы ғимараттың орнында салынған құрылысқа Орегон штатының түрмесінен келген сотталғандардың еңбегі жұмсалды. Архитекторлар Юстус Ф. Крамбейн мен В.Г. Гилберт ғимаратты жобалады. Тас пен бес миллион кірпіштен тұрғызылған Орегонның жаңа Капитолийі 275 футқа 136 фут (84 метрге 41 метр) өлшемде болды, ал күмбезі 180 фут (55 метр) биіктікте салынды. Сонымен қатар, ғимаратта терезелі қанаттар болды. Сол кезде Капитолий батысқа қарай, Уилламет өзеніне қарап тұрды. Өрттің жалы Корваллис қаласынан, оңтүстік-батысқа қарай 65 шақырым жерден көрінетін. Өрт кезінде Орегон штатының кітапханасы Жоғарғы сот ғимаратының жертөлесінде және бірінші қабатында орналасқан. Бастапқы қабаттағы көптеген кітаптар мен құжаттар өрт сөндіру үшін қолданылған судың тоннельдерге ағып кіруінен және Жоғарғы сот ғимаратына сіңіп кіруінен зардап шекті. Құрылыс басталғанға дейін дау туды, өйткені губернатор Мартин жаңа ғимаратты қала орталығынан оңтүстікке қарай, Кандалярия Хайтс төбесінде, қаланың жұмбақ орталығынан алыс орналастыруды ұсынды. Тағы бір ұсыныс Уилламет университетінің кампусын сатып алып, Капитолийді сол жерге көшіруді көздеді. Алайда, қалалық саудагерлер Капитолий ғимаратын бастапқы орнында, қала орталығында қалдыра алды, бірақ кейіннен ғимаратқа жол ашу үшін бірнеше Виктория стиліндегі үйлер бұзылды. Құрылым туралы ертегі шағымдардың бірі – күмбездің пішіні басқа Капитолийлердегі дәстүрлі күмбездерге емес, «бояу шелекке» ұқсауы болды, тіпті Орегонның бұрынғы құрылыстарында да осыған ұқсас пішін болған. Оны «тышқан клеткасы» деп те атады, оның сәні жоқ еді. Сонымен қатар, көпшілік күмбездің үстіндегі алтын «Орегон пионерін» бағалауға асықпады. Ғимараттың құны 2,5 миллион долларды құрады, оның 45 пайызын Федералдық жұмыс басқармасы арқылы АҚШ үкіметі төледі. Аяқталғаннан кейін жаңа Капитолийдің ені 50 метр, ұзындығы 122 метр, ал биіктігі 51 метрді құрады және пайдалы кеңістік қамтамасыз етті. Ротонданың баспалдақтары мен едені Феникс, Миссуриде өндірілген Феникс Наполеон сұр мәрмәрмен және сыртқы тасқа ұқсас Вермонт штатынан алынған Радио-қара мәрмәрмен жабылған. 1977 жылы заң шығарушылардың кеңселер, тыңдау залдары, көмекші қызметтер, бірінші қабаттағы галерея және жер асты паркингі бар жаңа қанаттарды қосу үшін 12,5 миллион долларлық кеңейту жобасы аяқталды. 2002 жылы қанаттар 1,3 миллион долларға қайта жаңартылды, бұл ескірген сымдарды жаңарту және жаңа кілем мен шамдар орнатуға мүмкіндік берді. «Көктемгі жер сілкінісі» ғимаратты қозғап, күмбезді жарып, үстіндегі мүсінді жылжытты. Сонымен қатар, сілкініс ғимараттың батыс жағында бір метрлік иілім жасады. Жөндеу жұмыстары 4,3 миллион долларға бағаланды және құрылымды қосымша бетон және болат арқалықтармен нығайтуды қамтыды. 2002 жылдың сәуір айында ғимарат АҚШ-та күн энергиясын өндіретін алғашқы штаттық Капитолий болды, 60 фотоэлектрлік панельдер 7,8 киловатт қуат өндірді. Энергияның үштен бір бөлігі түнде «Орегон пионерін» жарықтандыруға жұмсалды, ал қалған электр энергиясы электр желісіне жіберілді. 2008 жылдың 30 тамызында ғимарат таңғы сағат 12:30 шамасында өртеніп, губернатордың кеңсесіне, оңтүстік жағындағы екінші қабатта зардап келтірді. Губернатор кейбір кеңселерді, соның ішінде көшеден бері орналасқан Орегон штатының кітапханасына көшіруге мәжбүр болды. 2020 жылдың желтоқсан айындағы арнайы сессияда қарулы наразылық білдірушілер Орегон штатындағы COVID-19 пандемиясына байланысты денсаулық сақтау шектеулеріне қарсы Капитолийде демонстрация өткізді. 2021 жылдың қаңтар айында қауіпсіздік видеосы жарияланды, онда өкіл Майк Нирманның наразылық білдірушілерге Капитолий ғимаратына кіруге рұқсат бергені көрсетілді. Оның осы әрекеті салдарынан Нирман бірінші дәрежедегі ресми қызметін теріс пайдаланғаны үшін кінәлі деп танылды және Орегонның өкілдер палатасы оны «әдепсіз мінез-құлық» деп айыптағандықтан 59-1 дауыспен қызметтен шығарды.

Сыртқы және ішкі

Орегон штатының Капитолимі – штаттық заң шығарушы органның екі бөлімшесі, Палата мен Сенаттың, сондай-ақ губернатордың, қазынашының және мемлекеттік хатшының кеңселері орналасқан жер. Оның ортасындағы көрнекті ротонданың еденінде Ульрик Эллерхусен жасаған қоладан оюылған Орегон штатының мөрі орналасқан. Эллерхусен Капитолийдің сыртқы күмбезінің үстінде тұрған Орегон пионерінің мүсінін де жасады. Күмбез мемлекеттік мөрден 106 фут (32 метр) биікке көтеріледі. Күмбездің ішкі бөлігін Фрэнк Х. Шварц суреттеген, онда Орегонның Одаққа 33-ші штат ретінде қосылғанын символдайтын 33 жұлдыз бейнеленген. Ротонда қабырғаларының жоғарғы бөлігіндегі сегіз медальон мемлекеттік мөрдегі сегіз нысанды көрсетеді. Ғимараттың сыртында түрлі көркем туындылар қойылған. Мүсінші Лео Фридландер бас кіреберістің екі жағындағы үлкен рельефтік мүсіндер үшін Вермонт мраморын пайдаланды. Бір мүсінде Мериуэтер Льюис, Уильям Кларк және Сакагева бейнеленген, ал мүсіннің арт жағында олардың экспедициясының маршрутының картасы (Льюис және Кларк) көрсетілген; екінші мүсін (Жабық вагон) пионерлер мен жабық вагонды бейнелейді, ал мүсіннің арт жағында Орегон жолының картасы бар. Сонымен қатар, Эллерхусен сыртқы жағында мрамордан жасалған бес рельефтік мүсін жасады, ал оңтүстік кіреберіс үстінде Том Морандидің металл мүсіні орналасқан. Эллерхусен сондай-ақ ғимараттың басты кіреберісінің үстінде орналасқан алты қола мүсінді құйды, олардың үшеуі ішкі, ал үшеуі сыртқы жағында. 2007 жылы Капитолийдің қанаттары жиһаз, сантехника және электр жүйелерін жаңарту мақсатында реконструкциялау жобасы үшін жабылды. 34 миллион долларлық жоба 2008 жылғы Сенат сайлауында Гордон Смит пен Джефф Меркли арасындағы тартысқа айналды, өйткені Смит Мерклиге қарсы жарнамаларында жобаның құнын пайдаланды, ол Орегон Палатасының спикері болған кезде реконструкция мақұлданған болатын. Шабуылдың бір бөлігі Орегон түрмесінің тұтқындары жасаған заң шығарушылар мен қызметкерлерге арналған жаңа үстелдердің құнына қатысты болды. Реконструкция жұмыстары 2008 жылдың қараша айында аяқталды.

Негіздер

Капитолий аумағы үш қалалық кварталды алып жатыр және Уилсон мен Капитолий саябақтарын қамтиды. Аумақтың барлық жерінде жергілікті ағаштар мен бұталар өседі, олардың ішінде көк шырша, Орегон жүзімі (штат гүлі), алып секвойя, жағалау қызыл ағашы, жапондық клен, итшолақ түрлері, Брэдфорд алмұрты, алмұрт ағашы түрлері, ағылшын жидесі, рододендрон және магнолия ағашы түрлері бар. 1971 жылы «Аполлон-14» ғарыш кемесімен Айға дейін жеткізілген тұқымнан бір Дуглас шыршасы өсіріліп, 1976 жылы Орегон штаты университетінен Капитолийге көшірілді. Ли методистік миссияны және кейіннен Уилламет университеті болатын оқу орнын құрды. Гудзон шығанағы компаниясының өкілі Маклауглин Орегонның әкесі деп жарияланды. 1924 жылы ерте замандағы дін қызметкерлеріне арналған ескерткіш ретінде «Айналысшы райдер» (Circuit Rider) қойылды. Сонымен қатар, 2004 жылдың 18 қыркүйегінде Орегон штатынан Ардагерлік медаль алғандарға арналған мемориал ашылды.

Батыс Уилсон саябағы

Ғимараттың батысында Салем қаласын негізін қалаушы Уильям Х. Уилсонның есімімен аталатын Уилсон паркі орналасқан, ол оның бұрынғы жер иеліктерінің шамамен ортасында жатыр. 1853 жылдан 1965 жылға дейін бұл Салем қалалық паркі болды. Парк штатқа берілгеннен кейін Ллойд Бонд және компаниясынан паркті қайта жобалау сұралды. Бұл парктің ең батыс шетінде орналасқан. 2005 жылы барлық штаттардың туларын көрсететін «Тулар аллеясы» ашылды. 2009 жылы Орегон штатының федералды мойындалған Түпкі халықтар тайпаларының тоғыз туы «Тулар аллеясына» қосылды. Капитолий аумағындағы басқа да нысандарға Спраг фонтаны және Су қабырғасы жатады. Су қабырғасы негізгі кіреберістің қарсы жағында, Корт-стрит бойында орналасқан. 1990 жылы салынған, ол 22 саптамадан 4 метр биіктікке су шашыратып, Орегон тарихы туралы ақпарат жазылған тас плиталармен жабдықталған алаңда орналасқан. 1985 жылы орнатылған Капитолийдің бобр отбасы мүсіні штаттың символы болып табылатын жануарды бейнелейді. Аумақтың қосымша нысандарына Әлемдік бейбітшілік үшін дұға қоғамының сыйлаған бейбітшілік тірегі, бір кезде Орегон жолында жатқан үлкен тас, бұталармен «Орегон» деген жазу жасалған гүлзар және Салем Роза қоғамы күтім көрсететін раушан бағы кіреді.