Грек алфавитінің тарихы және Финикия әліпбиінен бастауы

Кіріспе

Грек алфавитінің тарихы б.з.д. 9-8 ғасырлардағы ерте архаикалық Грекия кезеңінде финикиялық әріптердің қабылдануымен басталады және қазіргі күнге дейін жалғасады. Грек әліпбиі темір дәуірінде, Linear B жоғалғаннан кейін бірнеше ғасыр өткен соң, Микен гректерін жазу үшін қолданылған буындық жазудан кейін, соңғы қола дәуірінің құлауы мен грек қараңғы дәуірінен кейін пайда болды. Бұл мақалада стандартты грек әліпбиінің қазіргі заманғы кодификациясына дейінгі әліпбидің дамуына назар аударылады. Финикиялық әліпбиі көбінесе дауыссыз әріптерді ғана нақты көрсететін, бірақ б.з.д. 9 ғасырға дейін кейбір, көбінесе соңғы, дауыстыларды көрсету үшін matres lectionis деп аталатын белгілерді дамытқан. Бұл жүйе семит тілдеріне қарағанда грек тілі үшін әлдеқайда қолайсыз болды, сондықтан осы matres lectionis, сондай-ақ грек тілінде жоқ дауыссыз дыбыстарды білдіретін бірнеше финикиялық әріптер грек дауыстыларын тұрақты, бірақ әрқашан анық емес көрсету үшін акрофония принципі бойынша бейімделді. Грек әліпбиін замандас финикиялық жазумен тікелей танысқан грек ойлап тапқан. Грек құрлығында қалыптасқаннан кейін ол шығысқа қарай Фригияға таратылды, онда оған ұқсас жазу жүйесі құрылды. Сонымен қатар, ол Эвбеялық немесе Батыс грек саудагерлерімен бірге батысқа экспортталды, онда этрусктің халқы грек әліпбиін өз тіліне бейімдеді, бұл ақырында латын әліпбиіне әкелді.

Бала асырап алу хронологиясы

Көптеген мамандар финикия әліпбиі грек тіліне б.з.д. 8-ші ғасырдың басында, мүмкін Эвбеяда қабылданды деп санайды. Ең ерте белгілі грек жазбалары осы кезеңге, б.з.д. 770–750 жылдарға дейін жетеді және б.з.д. 800–750 жылдарға жататын финикия әріптерінің пішіндерімен сәйкес келеді. Қазіргі кездегі ең көне мәтіндер – Дипилон жазуы және «Нестор тостағаны» деп аталатын мәтін, екеуі де б.з.д. 8-ші ғасырдың соңына датыланады, олар жеке меншік туралы жазбалар және құдайға арналған құрбандықтар. Әдеттегідей, Эол аймағының патшасы Киманың қызы Агамемнон Мидас есімді фригиялық патшаға үйленген. Бұл байланыс гректерге фригийліктерден әліпбиін «қарызға алуға» мүмкіндік берген болуы мүмкін, себебі фригий әріптерінің пішіні Эолиден келген жазуларға ең жақын. Кипрде пайда болған Файум әліпбиі грек жазбаларынан көне болып көрінеді: ол б.з.д. 800 жылға датыланады және грек әліпбиінің ең ерте белгілі түрін сақтап қалғандай. Бұл финикия әліпбиі Кипрде, сол кезде Китион қаласындағы маңызды финикиялық колониясында грек тіліне бейімделгенін көрсетеді; алайда, жергілікті диалектті жазу үшін сол кезде қолданылған кипрлік буындық жазу, б.з.д. 11-ші ғасырдан бері қолданылып келді, Кипрде б.з.д. 4-ші ғасырға дейін қолданыста болды және финикия әліпбиіне осылай ерте ауысқан жоқ. Тағы бір мүмкіндік – бейімделу Терада болған, Геродот пен Паусаниас Кадмустан шыққан финикиялықтардың ерте қоныстанғанын айтады; алайда, аралда финикиялықтардың болғаны археологиялық тұрғыдан дәлелденбеді.

Диодордың есебі

Кейбір ежелгі грек ғалымдары грек әліпбиін финики әліпбиіне қарыз деп санамаған. Диодор Сицилий өзінің "Тарихи кітапханасының" 5-кітабында финикиялықтар бұрынғы әріптердің "тұлғасын және пішінін ғана өзгерткенін" айтады:

Дегенмен, кейбір адамдар әріптерді сириялықтар ойлап тапқандығын, ал финикиялықтар олардан үйреніп, Кадммен Еуропаға келген кезде гректерге жеткізгенін айтады. Сондықтан гректер оларды финикиялық әріптері деп атаған. Осы пікірді қолдаушыларға қарсы тұрып, финикиялықтар әріптерді бірінші болып тапқан жоқ, олар тек олардың пішінін басқа белгілерге өзгерткенін, ал кейін көптеген адамдар финикиялықтардың атын қолданып, олар жалпыға бірдей таралғанын айтуға болады.

Плутархтың есебі

Плутарх "Геродоттың зұлымдығы туралы" атты эссесінде Геродотты әділетсіздік пен дұрыс емес бейнелеу үшін сынап, оның көзқарастарына қарсы шығады. Бұдан әрі, ол Гефирейлер евбеялықтар немесе эретриялықтар болғандығын айтады және Геродоттың деректерінің сенімділігіне күмән келтіреді. Аристогейтонға қатысты, Геродот оны жасырын жолмен емес, тікелей Финикияға жіберіп, оның Гефирейлерден шыққандығын, ал Гефирейлердің кейбір ойынша евбеялықтар немесе эретриялықтар емес, финикиялықтар екенін мәлімдейді, өйткені ол бұл туралы хабар арқылы білген. Плутарх және басқа да ежелгі грек авторлары Евбеядағы Науплионнан шыққан аңызға толы Паламедті түпнұсқа финики алфавитінде жоқ қосымша әріптерді ойлап тапқан деп санайды. Иондық стандартта қабылданған Эта мен Эпсилон және Омега мен Омикрон арасындағы айырмашылық дәстүрлі түрде Симонидке (б.з.д. 556–469) жатқызылады. Плутарх египет жазуына ұқсас, көне грек жазу жүйесін сипаттау үшін одан да ертерекке жүгінеді. "Сократтың жындысы туралы әңгіме" атты еңбегінде ол Спарта патшасы Агесиластың Алкменнің Халиартостағы қабірін қалай тапқанын және өте көне жазумен жазылған қола табақшаны қалай тапқанын айтады, бұл жазу көне грек алфавитінен әлдеқайда ертерек. Агезилай бұл көшірмені ежелгі грек тіліне аудару үшін Мысырға жіберді. Спарталық Агеторидас Мысырдың Мемфис қаласына сапар шегіп, көшірмені мысырлық дін қызметкері Хануфиске тапсырды. Кейбір ғалымдар бұл тақтада Сызықтық В әрпімен жазылған болуы мүмкін деп болжайды. Агесиланың мәтінді Мысырға жіберуінің себебі түсінікті; б.з.д. 4 ғасырдағы ежелгі египеттіктер түрлі тілдерден аударма жасауға қабілетті болған, олар Мысыр ішінде үш түрлі жазу жүйесін қолданған: иероглифтер, иератика және демотика; бұл дәстүр эллинистік кезеңде де жалғасты, онда түрлі жазулар аударылып, көшірмелері Александрия кітапханасына қосылған. Бүгінгі күнде үш түрде жазылған жазудың мысалы – Розетта тасы, ол үш мәтінде келтірілген: көне египеттік иероглифтер, египеттік демотика және көне грек тілінде. Осылайша, әңгіме бойынша, египеттік дін қызметкері жазуды зерттеп, аударғаннан кейін, гректерге Музалардың құрметіне ойындар ұйымдастыруды бұйырғандығын анықтады.

In his essay "On the Malice of Herodotus", Plutarch criticizes Herodotus for prejudice and misrepresentation. Furthermore, he argues that Gephyraei were Euboeans or Eretrians and he doubts the reliability of Herodotus' sources. As for Aristogeiton, Herodotus puts him not forth at the back door, but thrusts him directly out of the gate into Phoenicia, saying that he had his origins from the Gephyraei, and that the Gephyraei were not, as some think, Euboeans or Eretrians, but Phoenicians, as himself has learned by report. Plutarch and other ancient Greek writers credited the legendary Palamedes of Nauplion on Euboea with the invention of the supplementary letters not found in the original Phoenician alphabet. The distinction between Eta and Epsilon and between Omega and Omicron, adopted in the Ionian standard, was traditionally attributed to Simonides of Ceos (556–469). Plutarch goes further back to describe an older Greek writing system, similar as he attested to the Egyptian writing. In his "Discourse Concerning Socrates's Daemon", he describes how Agesilaus king of Sparta, uncovers Alcmene's tomb at Haliartus and discovers a brazen plate on which a very ancient script was written, much older than the Ancient Greek alphabet. Agesilaus sent a transcript to Egypt in order to be translated back into Ancient Greek. Agetoridas the Spartan travelled to Memphis of Egypt and gave the transcript to Chonouphis the Egyptian priest. Some scholars speculate that this plate was written in Linear B. Agesilaus' decision to have text sent to Egypt is not unreasonable; it is widely accepted that Ancient Egyptians during the 4th century BC were able to translate to and from various other languages; they used three different writing systems within Egypt: hieroglyphic script, hieratic and demotic; this tradition continued during the Hellenistic period when all kinds of scripts were translated and copies were added to the library of Alexandria; one example today of a script written in three forms is the Rosetta Stone that appears in three texts: in ancient Egyptian hieroglyphs, in Egyptian demotic, and in ancient Greek. And therefore, as the story goes, the Egyptian priest, having studied the script and translated it, concluded that the writing enjoined the Greeks to institute games in honor of the Muses.

Кейінгі дамуы

Кейінгі антикалық және ерте Византиялық дәуірде екі түрлі қолжазба стилі қалыптасты, екеуі де жұмсақ материалдарға (қағаз немесе пергамент) қалам мен сиямен жазуға ыңғайлы болды. Унциал жазуы тас жазуларындағы және қазіргі үлкен әріптердегі глифтерге ұқсас ірі, тік әріптерден тұратын. Ол негізінен мұқият дайындалған кітап қолжазбалары үшін қолданылды. Басқа да жазу түрлері үшін, мысалы, жеке хаттар, құжаттар және күнделікті жазу үшін, қисық, біріккен глифтер мен көптеген лигатураларды қолданатын курсив жазу дамыды. 9 ғасырдың ортасынан бастап, кітап жазуда унциал жазуы жаңа стильмен – грек кішкентай әріптерімен алмастырылды, ол тығыз, дөңгелек әріп пішіндерін қолданды және ішінара ертедегі курсивке негізделген. Бұл жаңалық Константинопольдегі Студион монастырының жазушылық жұмысына байланысты болуы мүмкін. Кішкентай әріптермен жазылған кітаптардың ең ерте нұсқалары, 9-шы ғасырдың ортасынан 10-шы ғасырдың ортасына дейін сақталған, «ең көне кодекстер» деп аталады. Келесі ғасырларда бұл стиль одан әрі дамып, қайтадан курсивтік элементтерді қабылдады. Бұл Византиялық кезеңнен кейін қолжазбаның басым түріне айналды. Кішкентай әріптермен бірге грек жазуы сөз шекарасындағы бос орындарды және диакритикалық белгілерді (политондық орфографияның акценттері мен тыныстары) жиі қолдана бастады. Кейбір тыныш белгілер де пайда болды. Иота жазуы 13 ғасырдан бастап қолданылды. Орта ғасырлық қолжазбаларда ескі унциал әріптері әдеттегі кішкентай әріптермен араласып, тақырыптарды жазу үшін немесе сөздің немесе сөйлемнің басындағы әріпті бөліп көрсету үшін қолданылды. Латын тіліндегідей, бұл орфографияда үлкен және кішкентай әріптердің жүйелі айырмашылығының пайда болуына әкелді. Қазіргі орфографияның үлкен әріптері унциал жазуынан, ал кішкентай әріптері кішкентай әріптерден алынған. Баспа өнерінің пайда болуы әріптердің құрылымының тұрақты жиынтығын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Грек жазуы әр әріптің сөздегі орнына қарай әртүрлі жазылатын лигатураларды кеңінен қолданды. Альдус Мануций және Клод Гарамонд сияқты алғашқы баспагерлер грек жазушыларының жазуын негізге ала отырып, осы әдісті имитациялауға тырысты, нәтижесінде қазіргі итальяндық шрифттерге ұқсас мәтін шықты. Грекия Осман империясының билігінде болғандықтан, (көбінесе ежелгі) грек тілінің алғашқы баспагерлері көбінесе Батыс Еуропада орналасқан, гректердің өзі аз болды. Бұл грек тіліндегі жазу конвенцияларын қабылдауға әкелді, мысалы, латын әліпбиінің дамуы мен баспаның әсерінен әріптердің түрі. Курсивті грек шрифті XVIII-XIX ғасырларда латын шрифтіне ұқсас тік және аз әшекейленген стильге ұласты. 1708 жылы Бернар де Монфокон «Палеография Грекасын» жариялады, ол грек палеографиясының стилін соншалықты терең зерттеді, оның кітабы келесі екі ғасырға осы саладағы басты анықтамалық болып табылды. 1982 жылы монотондық орфография ресми түрде қабылданды, бұл қатаң және жұмсақ тыныстардан бас тартуға (олар көп бұрын жойылғандықтан) және үш түрлі акцент белгісін бірге дейін азайтуға (сезімдік акцент стресс акцентімен алмастырылғандықтан) әкелді. Грек тілінің айтылуы да ежелгі заманнан бері айтарлықтай өзгерді, бірақ бұл өзгерістер орфографияда көрінбеді, ол консервативті болып қалды.

By the time of late antiquity and the early Byzantine period, two different styles of handwriting had developed, both suitable to the act of writing with quill and ink on soft materials (paper or parchment). The uncial script consisted of large upright letter glyphs, similar to those used in inscriptions on stone and to the modern uppercase glyphs. It was used mainly for carefully produced book manuscripts. For other types of writing, for instance private letters, documents and other types of everyday writing, a cursive script had developed that used slanted, interconnected glyphs and many ligatures. From the mid 9th century AD onwards, the uncial script was replaced in book writing by a new writing style, the Greek minuscule, which used more compact, rounded letter shapes and was partly based on the earlier cursive. This innovation may have centered on the scribal work of the Stoudion monastery in Constantinople. The earliest type of books written in minuscule, dated from the mid 9th to mid 10th century, are called codices vetustissimi ('oldest codices'). During the following centuries, this style of writing was further developed and took on more cursive elements again. This became the dominant type of handwriting until the post Byzantine period. Together with the minuscule letter shapes, Greek writing also began to use word boundary spaces and diacritics (i. e. the accent marks and breathings of polytonic orthography) more regularly. Some punctuation began also to be employed. The iota subscript was employed from the 13th century onwards. Often, in medieval manuscripts, old uncial letter forms were mixed in with the normal minuscule letters for writing titles or for emphasizing the initial letter of a word or sentence. Like in Latin, this became the root of the modern innovation of letter case, the systematic distinction between uppercase and lowercase letters in orthography. The uppercase letters of modern orthography are derived from the uncial script, while the lowercase letters are derived from minuscules. The invention of printing saw the codification of a more fixed set of letter structures. Greek handwriting made extensive use of ligatures with letters written differently depending on their place in the word. Early printers, such as Aldus Manutius and Claude Garamond, attempted to imitate this, basing their printing on the writing of Greek scribes, producing a style text similar to modern italics. As Greece was occupied by the Ottoman Empire until the nineteenth century, early printers of (mostly ancient) Greek were mostly based in western Europe; few were Greek. This led to the adoption of writing conventions for Greek such as letter case influenced by printing and developments in the Latin alphabet. Cursive inspired Greek print slowly disappeared during the eighteenth and nineteenth centuries in favour of an upright and less ornamented style of writing more like Latin print. In 1708, the Palaeographia Graeca was published by Bernard de Montfaucon, who studied so thoroughly the Greek style of paleography that his book became the authority on the subject for the next two centuries. In 1982, the monotonic orthography was officially adopted, abandoning the rough and smooth breathings (since the sound had long since disappeared) and reducing the three types of accent mark to one (since the tone accent had been replaced by a stress accent). Greek pronunciation has also changed considerably since ancient times, but these changes have not been apparent from the orthography, which has remained conservative – see Greek alphabet for a summary of the current situation.

Грек сандары

Алфавит әріптері грек сандары жүйесінде пайдаланылды. Осы мақсат үшін дигамма және коппа (бірақ сан емес) әріптері сақталды, олар жалпы қолданыстан шығып кеткенімен, алфавит соңына белгісіз са́мпи әрпі қосылды. Дигамма сандық қолданыста көбінесе стигма (Ϛ) әрпімен алмастырылды, ол бастапқыда сигма мен тау әріптерінің біріндісі болған, тіпті сигма-тау (στ') тізбегімен де алмастырылды.

Диффузия

Ежелгі итальян және анадолу әліпбилері, грек әліпбиі сияқты, б.з.б. 8 ғасырдан бастау алады. Ежелгі итальян жазуларының тамыры грек жазуының эубеоан түрінен басталады, ол қазіргі күнде қолданылып жүрген иония әліпбиінен ерекшеленеді.