Кіріспе

Малаита аралы – Соломон аралдарындағы Малаита провинциясының негізгі аралы. Малаита – Соломон аралдарының ең көп халқы бар аралы, 2021 жылғы мәліметтер бойынша 161 832 адам тұрады, бұл бүкіл ұлттың халқының үштен бірінен асады. Сонымен қатар, ол Гуадалканалдан кейін елдің ауданы бойынша екінші үлкен аралы. Ірі қала және провинция орталығы – Ауки, ол солтүстік-батыс жағалауда және Ланга-Ланга лагунасының солтүстік жағалауында орналасқан. Ланга-Ланга лагунасының және Малаитаның солтүстік-шығыс жағалауындағы Лау лагунасының халқы өздерін "тұз судың халқы" – ване и аси деп атайды, ал аралдың ішкі аймақтарында тұратын "орман халқы" – ване и толодан өзгеше екенін көрсетеді. Оңтүстік Малаита аралы, сондай-ақ Ареар тілінде сөйлейтін адамдар үшін Кіші Малаита және Марамасике, ал арал тұрғындарының 80 пайызынан астамы білетін Маламвейвей деп те аталады, ол үлкен Малаита аралының оңтүстік ұшында орналасқан.

Атауы

Аралдың жергілікті атауларының көпшілігі Мала, немесе оның диалекттік түрлері Мара немесе Мвала. Малайта немесе Малайта деген ат 16 ғасырда аралдарға келген испандық саяхатшылардың күнделігінде кездеседі және олар осының нақты атау екенін айтады. Олар аралды алғаш рет Мала деп аталатын Санта-Исабель аралынан көрген. Бір теория бойынша, "ита" сөзі бугуту тілінде "жоғары" немесе "шығыс" деген мағынаны білдіреді, ал осы контексте – "сонда" дегенді білдіру үшін қосылған. Епископ Джордж Август Селвин 1850 жылы оны Маланта деп атады. Мала британдық басқару кезінде қолданылған атау еді; қазір Малайта ресми мақсаттар үшін қолданылады. Үлкен Малайта атауы оны кіші Оңтүстік Малайта аралынан ажырату үшін де қолданылады.

Ертедегі қоныстану және еуропалықтардың ашылуы

Малайта, басқа Соломон аралдарымен бірге, 5000 және 3500 жыл бұрын австронезиялық тілдерде сөйлейтін адамдар қоныстанған; алғашқы папуа тілдес адамдардың тек батыс Соломон аралдарына жеткені есептеледі. Дегенмен, Малайта археологиялық тұрғыдан толық зерттелмеген, сондықтан оның тарих алды дәуірінің мерзімдемесін анықтау қиын. Квара'аи тайпасының дәстүрлі әңгімесінде, олардың ата-бабасы шамамен жиырма буын бұрын Гуадалканалға келген, бірақ ол бір сиқырлы таяққа ілесіп, Малайтаның ортасына жеткен, онда олардың мәдени нормаларын орнатқан. Оның ұрпақтары кейін аралдың шетіндегі жазық жерлерге тараған. Малайта аралдарын еуропалықтардың алғашқы көргені 1568 жылдың 11 сәуірінде испандық Альваро де Менданя болды. Нақтырақ айтқанда, бұл байқау жергілікті шағын қайықпен жасалған саяхаттың нәтижесі болды, есептерде «Сантьяго» бригантинасы, оған Маэстре де Кампо Педро Ортега Валенсия басшылық еткен және Эрнан Галлего пилот болған. Менданя экспедициясының бас пилоты Галлего өз баяндамасында олар аралды жергілікті атымен – Малайта деп атағанын және жағалаудың көп бөлігін, бірақ солтүстік бөлігін зерттегенін жазған. Марамасики бұғазы өзен деп ойылған. Бір кезде олар соғыс қайықтарымен қарсы алынып, жебелермен атқыланды; олар жауап ретінде оқтар атып, бірнешеуін өлтіріп, жаралады. Алайда, осы жаңалықтан кейін Соломон аралдарының барлық тізбегі табылмай, тіпті оның болуы екі жүз жыл бойы күмәнді болды.

Еңбек саудасы және іссапарлар

18 ғасырдың соңында қайта ашылғаннан кейін малайталықтар балық аулау кемелерінің экипаждары және қара құстардың (жұмыс күшін іздеушілердің) қатал қарым-қатынасына ұшырады. Сыртқы әлеммен байланыс білім алудың жаңа мүмкіндіктерін де әкелді. Оқуға және жазуға үйренген алғашқы малайталықтар – Джозеф Уэйт және Уэтеу болды, олар епископ Джон Колеридж Паттесонмен бірге Оклендтегі Сент-Джон колледжіне барды. 1870 жылдардан 1903 жылға дейін малайталық ерлер (және кейбір әйелдер) Квинсленд, Австралия және Фиджиға шартты еңбекпен жұмыс істеуге келген Соломон аралдарының канак жұмысшыларының ең көп бөлігін құрады. 1870 жылдар – «қара құс» деп аталатын заңсыз жұмысқа алу кезеңі болды. Малайталықтардың шартты еңбекшілер ретінде өз еркімен келгендері белгілі, олардың кейбіреуі плантацияларда жұмыс істеу үшін екінші рет сапар шекті, бірақ еңбек жүйесі бәрібір қанаушылық болып қалды. Алғашқы миссионерлердің көптегені, католиктер де, протестанттар да қаза тапты, және бұл зорлық-зомбылыққа толы репутация аралдың солтүстік бөлігінің шығысқа қарай домалаған бөлігі – Арсакидтер мүйісінің атауында сақталған (Ассасиндер мүйісі). Бұл мүйіс тіпті Герман Мелвиллдің «Моби Дик» романында, романның баяндаушысы Исмаилдың аузынан айтылған. Исмаил Транкуо, Транке патшасымен болған достығы туралы әңгімелейді. Дегенмен, алғашқы миссионерлердің кейбірі шетелде жұмыс істеген малайталықтар болды, мысалы Питер Амбуофа, ол 1892 жылы Квинсленд штатының Бундеберг қаласында крещениеден өтті және 1894 жылы оралғанда өзінің төңірегіне христиан қауымын жинады. Оның тілегіне жауап ретінде Флоренс Янг 1904 жылы Квинсленд Канака миссиясының (SSEC-тің алдағысы) алғашқы тобын Соломон аралдарына жетектеді. Англикан және католик шіркеулері де осы кезеңде миссионерлік жұмыстар жүргізіп, Малуу сияқты жерлерде мектептер ашты. Халықаралық еңбек саудасы баяулаған кезде архипелагтың ішінде ішкі еңбек саудасы дамыды, және 1920 жылдары мыңдаған малайталықтар басқа аралдардағы плантацияларда жұмыс істеді.

Колониалды биліктің құрылуы

Бұл уақытта Малаитадағы топтар арасында орталық билік болмады, көптеген қандық қақтығыстар болды, олар батыс қаруларының және бау-бақша жұмысына жұмсалатын уақытты азайтатын болат құралдардың пайда болуымен күшейді. 1880 жылы бас басшылардың бірі Квайсулия, еңбекке тартушылармен келісім жасап, жұмысшылардың орнына қару-жарақ алды, бұл келісім Шартленд аралдарындағы бас басшы жасаған ұқсас келісімге негізделген; осы қару-жарақпен қамтамасыз ету басшыларға айтарлықтай күш берді. Дегенмен, еңбекке тарту әрқашан оңай болған жоқ. 1886 жылы Малаитадағы Синерангода "Young Dick" кемесіне шабуыл жасалып, оның экипажының көп бөлігі қаза болды. 1886 жылы Ұлыбритания Соломон аралдарындағы, соның ішінде Малаитадағы өзінің мүдделерін белгілеп, жергілікті соғыстарды және әділетсіз еңбек саудасын реттеуді мақсат етті, бірақ бұл батыстағы аумақтарды немістердің, ал шығыстағыларын француздардың иеленуімен бір уақытта болды. 1909 жылы Ауки Малаита әкімшілік округінің штаб-пәтері ретінде үкіметтік станция ретінде құрылды. Үкімет аралды бейбіттендіруді бастады, атыс қаруын тіркеп немесе тәркілеп, салық жинап, әділетсіз соғыс басшыларының билігін жойды. Бұл процесте маңызды рөл атқарған тұлғалардың бірі – 1927 жылы Кваио тайпасының өкілі өлтірген округтік комиссар Уильям Р. Белл, сонымен қатар Лиллис есімді кадет және оның қарауындағы 13 Соломон аралдарынан шыққан адамдар қаза тапты. Осыдан кейін "Малаита қырғыны" деп аталған жазалау экспедициясы өтті; кем дегенде 60 Кваио өлтірілді, 200-ге жуық адам Тулагиде (протектораттың астанасы) ұсталды, көптеген қасиетті орындар мен заттар жойылды немесе зақымдалды. Осы оқиғаға байланысты наразылық әлі де сақталуда, 1983 жылы Кваио аймақтық кеңесінің басшылары ұлттық үкіметтен Ұлыбританиядан оқиға үшін 100 миллион доллар көлемінде өтемақы талап етуін сұрады. Орталық үкімет бұл өтінішті орындамағандықтан, кеңес 1986 жылғы ұлттық сайлауды бойкоттауға шақырды. Соломон тарихында маңызды рөл атқарған Екінші дүниежүзілік соғыс Малаитаға үлкен әсер етпеді. Ауки Тюлагиді жапондықтар басып алған кезде уақытша астана болды, сондай-ақ жапондар оны қысқа уақытқа шабуылдады, бірақ аралда аз ғана шайқас болды. Дегенмен, батальондар құрамында соғысқан малайлықтар "Маасина Руру" (немесе "Жүргізу ережесі") деп аталатын өзін-өзі анықтау үшін жаңа қозғалысты құрды, ол аралға тез тарады. Қозғалысқа қатысушылар дәстүрлі діни, этникалық және рулық байланыстардан тыс бірікті, дәстүрлі емес бекіністердегі ауылдарда өмір сүрді және британдықтармен ынтымақтастықтан бас тартты. Малаитадағы қозғалыстың ұйымдастырылуы жоғары деңгейде болды. Арал шамамен үкіметтік әкімшілік округтерге сәйкес тоғыз округке бөлінді, әр округке басшылар сайланды. Әрқайсысын әдет-ғұрып басшысы (алахаоху) басқарған соттар құрылды, олар ықпалды тұлғаларға айналды. Британдықтар бастапқыда қозғалысқа сақтықпен қарады, бірақ қозғалыс жасырын түрде жалғасты, ал жаңа басшылар ұйымды Федералды кеңес деп атады. Жоғары комиссар келісімге қол жеткізу үшін Малаитаға сапар шегіп, Малаита кеңесін құруды ұсынды, оның президенті мүшелер сайлаған, бірақ олар үкіметтің билігін мойындап, әкімшілерімен ынтымақтасуға келісуі керек еді. Кеңес Соломон аралдарындағы жергілікті басқарудың алғашқы нысаны болды, ал оның алғашқы президенті Салана Гаа болды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Соломон аралдары 1978 жылдың шілде айында тәуелсіздік алды. Алғашқы премьер-министр – ‘Are’are (Малаита) аралдық Питер Кенилореа болды. 1981 жылы провинциялар қайта ұйымдастырылып, Малаита провинциясының басты аралы атанды. Малаита аралы елдегі ең көп халқы бар арал болып қала береді және еңбек саудасы кезінде болғандай, көшіп-қонушылардың негізгі көзі саналады. Малаиталықтар көптеген провинцияларда қоныстанған, оның ішінде Гуадалканалдағы Хониара қаласының халқының шамамен 15 пайызын құрайтын сегіз "қоныс тебуші" ауданында да тұрады. Гуадалканалға көшіп келген малаиталықтар 1999 жылы басталған азаматтық соғыстың ошағына айналды, олардың мүдделерін қорғау үшін Гуадалканал мен туған жерлерінде "Малаита бұрқыт күші" (MEF) құрылды. Соломон аралдарына аймақтық көмек миссиясының (RAMSI) ұйымдастырылуы аралдың инфрақұрылымын дамытуға септігін тигізді. 2019 жылы Соломон аралдары Тайваньнан Қытайға дипломатиялық мойындауын ауыстырғаннан кейін, премьер-министр Манассе Согаваре басқарган делегация үлкен қарсылықпен күшті, ал провинциялық үкімет Согаваре бастапқыда талқылауға келген мәселелерді талқылаудан бас тартып, оның орнына дипломатиялық ауысу туралы алаңдаушылықтарын білдірді. Малаита аралдарында Тайваньды қолдау акциялары күш алып, наразылардың кейбіреуі тіпті Соломон аралдарынан тәуелсіздік талап етті, бұл үкіметтің тұрақсыздығына қатысты алаңдаушылықты күшейтті.

География

Малаита – ұзындығы шамамен 164 шақырым, ең кең жерінде 37 шақырым болатын жұқа арал. Оның ұзындығы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған, бірақ жергілікті дәстүрлер мен ресми қолданыс оны көбінесе тік солтүстік-оңтүстік бағытына бұрып, әдетте «шығыс жағалауы» немесе «солтүстік ұшы» деп атайды, тіпті солтүстік-шығыс немесе солтүстік-батыс дәлдікке ие болса да. Оңтүстік-батысында Гуадалканал және Флорида аралдарынан бөліп тұратын Индиспансабель бұғазы орналасқан. Солтүстік-шығыста және шығыста ашық Тынық мұхиты жатыр, тек солтүстік-шығыстағы провинцияға қарасты шағын Сикаяна аралдарынан басқа. Аралдың солтүстік-батысында Санта-Изабель аралы орналасқан. Оңтүстік-батыс жағында Марамасике бұғазымен бөлінген Оңтүстік Малаита аралы (кейде Шағын Малаита немесе Марамасике деп те аталады) жатыр. Одан әрі – Соломон архипелагының ең оңтүстік үлкен аралы – Макира орналасқан. Малаитаның климаты өте ылғалды. Ол өзінің тұрақсыз ауа райымен бірге Интертропикалық конвергенция аймағында («Белдеу») орналасқан. Күн қараша және ақпан айларында Малаитаның үстінде тік бұрыш жасап тұрады, сондықтан осы кезде оның әсері ең күшті болады. Оңтүстік жартышардың қысында пассат желдері соғады, ал сәуірден тамызға дейін олар оңтүстік-шығыстан тұрақты түрде соғып тұрады. Жаз айларында арал үстінен муссон желдері өтеді. Қоршаған теңіздің әсерінен ауа температурасы тұрақты болады, күндізгі ең жоғары және ең төменгі температуралар арасындағы айырмашылық шамамен 1,5°C құрайды. Дегенмен, жыл бойындағы айырмашылық одан да аз; ең жылы айдағы орташа күндізгі температура ең суық айдан тек шамалы ғана жоғары. Жаңбыр көп жауады және ылғалдылық жоғары. Күнделікті ең көп кездесетін үлгі – адиабатикалық процесс, тыныш, ашық таңнан басталып, теңіз үстінен келген жоғары қысымнан соққан желмен аяқталады, нәтижесінде бұлтты және жаңбырлы түс пайда болады. Түнде ауа райы өзгеріп, жаңбыр мен ауыр шық жауын бұлттарды таңертең таратып жібереді. Тропикалық дауылдар – жалғыз қауіпті ауа райы, бірақ олар қиратуға қабілді. Архипелагтың басқа аралдары сияқты, Малаита Анд сызығының жанында орналасқан, сондықтан Тынық мұхитының оттық шеңберінің бөлігін құрайды. Аралда жер сілкінісі жиі болады, бірақ қазіргі вулкандық белсенділіктің белгілері аз. Малаитаның негізгі құрылымдық ерекшелігі – аралдың бойымен созылатын орталық жотасы, оның қабырғасындағы жоталар мен бірнеше шеткі төбелер бар. Ауки мен Квай порты арасында орталық төбелі аймақ орналасқан, ол орталық жотаны солтүстік және оңтүстік жартыларына бөледі, соңғысы сәл ұзынырақ. Солтүстік жотасының биіктігі шамамен 975 метрге жетеді, ал оңтүстік жотасы 1303 метрге дейін көтеріледі. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Малаита базальттық интрузивті ядроға ие, көп бөлігі шөгінді тау жыныстарымен, әсіресе әктас және шерт қабаттарымен жабылған және қазбалармен толы. Әктас көптеген шұңқырлар мен үңгірлерге мүмкіндік береді. Малаитаның гидрологиялық желісіне мыңдаған шағын бұлақтар, арналар мен өзендер кіреді, бұл жас дренаж үлгісінің ерекшелігі. Биік жерлерде шарлауықтар жиі кездеседі, ал кейбір жерлерде әктас арқылы каньондар ойылып жасалған. Жағалауға жақын жерде өзендер баяу және терең, тұзды сулы мангровый батпақтарды құрайды, сондай-ақ қиыршық тас, құм немесе саздың аллювиалдық жинақтамаларын құрайды. Жағалау жазықтығы өте тар. Ішкі жерлердегі топырақ үш түрлі: қара, құрғақ қара және қызыл. Тародан басқа көптеген бау-бақша дақылдарына жарамсыз, ылғалды қара топырақ аңғарларда немесе беткейлердің етегінде кездеседі. Құрғақ қара топырақ бау-бақша шаруашылығы үшін ең жақсы жағдай жасайды. Қызыл топырақ, ықтимал латерит, ағып кетуді сіңірмейді және қатты қабық құрайды, сондықтан оны қоныстану үшін пайдалануға артықшылық беріледі.

Қоршаған орта

Биіктікке байланысты бірнеше өсімдік аймақтары бар. Жағалау бойында тасты немесе құмды жағажай орналасқан, онда пандандар, кокостар және жүзімдер басым, немесе мангроу және саго пальмаларын қолдайтын батпақтар кездеседі. Терминалия кейбір құрғақ аймақтарда өседі. Төменгі беткейлер, шамамен 2500 фут (762 м) биіктікке дейін, баняндар, канар, Индо-Малайялық қатты ағаштардан тұратын ормандармен жабылған, ал жоғарырақ биіктікте бамбук өседі. Орманды алқаптарда өсімдік жамылғысы салыстырмалы түрде аздау. Осы аймақта ең қарқынды адам қызметі – егіншілік жүргізіледі, ал оны тастағаннан кейін тығыз екіншілік орман пайда болады, ол бұталар мен жұмсақ ағаштармен тым қалың болып, өтуге қиын. Шамамен 2500 фут (762 м) биіктіктен жоғары бұлтты орман орналасқан, онда мохтар, лишайлар мен бауырлылардың тығыз жамылғысы бар, ал цикадалар биік өсімдіктердің басым бөлігін құрайды. Тынық мұхитының көптеген аралдары сияқты, мұнда сүтқоректілердің саны көп емес. Бірнеше түрлі жарыстардан басқа, шошқалар, кускус және кеміргіштердің енгізілген түрлері де кездеседі. Мангроу батпақтарында дугонгтар, ал кейде лагунада дельфиндерді де кездестіруге болады. Бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер де көп, әсіресе скинктер мен гекон. Бұрын крокодилдер кең таралған, бірақ олардың терісі үшін оларға көп аңшылық салғандықтан, олардың саны азайып, жойылуға жақын тұр. Элапидтер тұқымдасына жататын бірнеше улы теңіз жыландары және улы құрлық жыландарының екі түрі бар. Сонымен қатар, әртүрлі мөлшердегі бақалардың көптеген түрлері кездеседі. Балықтар мен су жануарлары Үнді-Тынық мұхиты аймағына тән. Мұнда тұщы су балықтарының бірнеше түрі (оның ішінде сазбалық және басқа да бірнеше телеост балық түрлері), мангроу крабтары және кокос крабтары бар. Құрлықта жүзқаяқтылар, шаяндар, жәндіктер, әсіресе жәндіктер өте көп кездеседі. Барлық таралған жәндіктер, соның ішінде кейбір әдемі көбелектер де кездеседі. Кәдімгі Анофель масасы вирустық малярияның эндемикалық болуын қамтамасыз етеді. Малайталықтар бұрын аралдың ортасында тұратын, биік бойлы және банан плантацияларына тона жасау үшін топтасып келетін антропоид маймылдарға сенеді. Құстардың саны мен түрлері өте көп. Эрнст Майрдың 1931 жылғы зерттеуінде құс жануарларының барлық отбасылары табылды. Бірнеше түрлі тотық, какаду және соулар үй жануарлары ретінде ұсталады. Кейбір құс түрлері Малаитаға тән.

Құстардың маңызды аймағы

Малаита жоталары BirdLife International ұйымы маңызды құс аймағы (IBA) деп таныған жер, себебі ол қауіп төмендегі немесе эндемикалық құс түрлерінің популяциясын қамтамасыз етеді. 58 379 гектар аумақты құрайтын бұл аймақ аралдың ең биік шыңы мен оны қоршаған тау және жазық орманды қамтиды. Аймақтың маңызды құстары ретінде металл түсті көгершіндер, қастаң ішкі бөлікті император көгершіндері, ақшыл тау көгершіндері, герцогиня лорикеттері, сондай-ақ эндемикалық қызыл жакетті мизомелалар, Малаита фантайлдері және Малаита ақкөздері аталады. Аймаққа төнетін қауіптердің қатарында орман шаруашылығы және адам популяциясының өсуі тұр.

Дельфиндерді аулау

Малайзиялық ауызша тарих бойынша, Барафаифу есімді Полинезия әйелі Онтонг Ява атоллынан дельфиндерді аулауды бастады; ол Оңтүстік Малаитадағы Фаналей ауылына қоныстанды, себебі ол орын аң аулауға қолайлы болды. Дельфин аулау 19 ғасырдың ортасында тоқтады, мүмкін, христиан миссионерлерінің әсерінен. Бірақ 1948 жылы ол бірнеше аралдардағы елді мекендерде қайта жанданды, соның ішінде Фаналей, Валанде (10 км солтүстікке қарай), Ата’а, Феласубуа, Сулуфу (Лау лагунасында) және Мбита’ама портында. Осы қауымдардың көпшілігінде 2004 жылға қарай аулау тоқтады. Дегенмен, Оңтүстік Малаитадағы Фаналей дельфин аулаудағы ең маңызды ауыл болып қала берді. Дельфиндер тағам ретінде, тістері үшін және тірі экспортқа ауланады. Кейбір түрлердің тістері саудада, үйлену салтында, жаназа тойларында және өтемақы төлеуде құнды. Мелоногой киттің тістері дәстүрлі түрде ең қадірлісі саналды; алайда, олар тым көп ауланып, жергілікті жерде сирек кездесетін болды. Басқа ауланатын түрлер – спиннер дельфині және пантропикалық дақты дельфин. Индо-Тынық мұхитының бөтелке мұрынды дельфіні (Tursiops aduncus) тірі экспортқа ұсталғанмен, оның тістері құнды емес болғандықтан ауланбайды. Соңғы жылдары тек Оңтүстік Малаита аралының ауылдары ғана дельфин аулауды жалғастырды. 2010 жылы Фаналей, Валанде және Битамае ауылдары үкіметтік емес ұйым – Жер аралдары институтымен дельфин аулауды тоқтату туралы келісімге келді. Бірақ 2013 жылдың басында келісім бұзылып, Фаналейдегі бірнеше ер адам аулауды қайта бастады. 2014 жылдың басында дельфин аулау жалғасты. Оңтүстік Тынық мұхитындағы киттерді зерттеу консорциумы, Соломон аралдарының Балық шаруашылығы және теңіз ресурстары министрлігі және Орегон штатының Теңіз сүтқоректілері институтының зерттеушілері 2013 жылы Соломон аралдарындағы Фаналей ауылының аңшылары 1600-нан астам дельфинді өлтіргенін анықтады, оның ішінде кем дегенде 1500 пантропикалық дақты дельфин, 159 спиннер дельфіні және 15 бөтелке мұрынды дельфин болды. 1976-2013 жылдар аралығында өлтірілгендердің жалпы саны 15 400-ден асты. Көбінесе олардың шаштары қою қоңыр немесе қара, бірақ түсі қызғылт сарыдан сарыға, ақшыл сарыдан қараға дейін, ал текстурасы – қырысқаннан толқындыға дейін өзгереді. Туристер Малаиталықтардың сары шашын пероксидпен ағартылған деп қателеседі, бірақ бұл рас емес; сары немесе қызғылт шаштың түсі табиғи. Еркектерде шаш түсу кең таралған, бірақ еуропалықтарға қарағанда жиі кездеспейді. Көптеген адамдардың терісі тегіс, бірақ кейбіреулерінің қол-аяқтарында және кеудесінде шаш өседі, сондай-ақ сақалдары болады. Малаиталықтардың көпшілігі еуропалықтардан кішкентай, бірақ негритолар сияқты емес. Жағалауда тұратындардың дене бітімі мықтырақ, ал биік жерде тұратындар арық болады.

Тілдер мен этникалық топтар

Малайлықтар малай-полинезия тілдерінің кіші тармағындағы малай тілдер отбасындағы әртүрлі тілдерде сөйлейді. Бұрынғыдай көп тілдік әртүрлілік байқалмайды, ал кейбір топтар бір-бірін түсіне алады. Тілдер санының артық көрсетілуіне лексикостатистикалық әдістер мен глоттохронологиялық талдаудың тиімсіздігі себеп болуы мүмкін, себебі сөздерді жасыру және дыбыс өзгерту сөз ойындары ретінде кеңінен қолданылады. Гарольд М. Росс айтуынша, арал осінің бойымен солтүстіктен оңтүстікке қарай тілдік топтар шамамен былай орналасқан: солтүстік Малайта тілдері (нақты стандартты атауы жоқ диалекттер жиынтығы, көбінесе То’абаита, Баелеа, Баегу, Фаталека және Лау), таулы аймақтағы Квара’е, аралдың географиялық орталығындағы Кваио және оңтүстікте ‘Аре’аре. Олардың әрқайсысы аралдың ені бойымен таралады. Бұған қоса, Квара’ае мен Кваио аймақтары арасындағы батыс жағалаудағы лагунада Лангаланга, ал Кваио мен ‘Аре’аре аймақтары арасындағы батыс жағалауда Кварекварео орналасқан, ол Кваионың диалектісі болуы мүмкін. Оңтүстік Малайтада сөйлейтін Са’а да осы отбасының мүшесі. Топтар арасындағы сауда мен аралас некелер өзара түсіністікке көмектеседі. Малайта халқы мәдениеттерінің көптеген аспектілерін бөліседі, бірақ олар көбінесе тілдік байланыстар бойынша этникалық топтарға бөлінеді. Колониалдық кезеңге дейін елді мекендер кішкентай болып, жиі көшіп отырған. Ата тегі (немесе әкелік желі) және ана тегі (немесе әйелдер арқылы байланыс) маңызды. Бұл тектік байланыстар тұру және жерді пайдалану құқықтарын күрделі жолмен анықтайды. Солтүстік аймақта ритуалдық иерархияда біріккен жергілікті тектік топтар көбінесе дербес, бірақ өздерінің қарым-қатынасын Жаңа Гвинеяның таулы аймандарындағы кейбір топтарға ұқсас фратрия ретінде қарастырады. Орталық аймақта жергілікті тектік топтар толық дербес, бірақ әлі де ритуалдармен байланысты. Оңтүстікте ‘Аре’аре халқы иерархиялық ұйымдасқан және сыртқа қарай бағытталған, осы мәдени дәстүр оңтүстіктегі Кіші Малайтаның мұрагерлік басшылары мен ритуалдарында ең жоғары деңгейге жетеді. Бұл жалпыламадан бір ерекшелік – соңғы уақытта көшіп келген мәдениеттер, мысалы, солтүстік Лау, шамамен 200 жыл бұрын Оңтүстік Малайтаның бірнеше жағалау аймақтарында (және жағалаудағы аралдарда) қоныстанды және олармен мәдени алмасу аз болды.

Дін

Бұл аралдың дәстүрлі діні – ата-бабаларға табыну. Бір ауызша дәстүр бойынша, ең ерте тұрғындар Жаратушының атын білген, бірақ оның есімін тым қасиетті санап, балаларына айтуға келмейді деп ойлаған. Оның орнына, олар балаларына тілектерін ата-бабаларына жеткізуді үйреткен, олар делдалдық қызмет атқаратын еді. Малаитаның кейбір аймақтарында жаратылысқа жауапты, қазір белсенді жұмыстан зейнеткерлікке шыққан Жоғары Құдай Агалиме ("әлемнің Құдайы") деп аталады. Малаитада көптеген қасиетті орындар сақталған, себебі олар жер дауларын шешуге көмектесетін аумақтық белгілер ретінде де қызмет етеді. Еуропалықтармен байланыс орналысқаннан кейін католиктер мен англикандар өздерінің ішіншіліктерін таратуға кірісіп, көптеген миссионерлер қаза тапты. Протестанттық Оңтүстік теңіздер евангелистік миссиясы (SSEM, қазір Оңтүстік теңіздер евангелистік шіркеуі, SSEC), бастапқыда Квинслендте құрылған, импортталған жұмысшыларды туған аралдарына қайтарып, үлкен табысқа жетті. Соңғы кезде Ехоба куәгерлері мен Жетінші күндік адвентистер шіркеуі көптеген адамды өз діндеріне өткізді. Көптеген малайлықтар Соломон аралдарының Христиан қауымдастығында белсенділік танытты, ол тәуелсіздік кезеңінде ынтымақтастыққа үлгі орнатқан ұлттық конфессияаралық ұйым болды. Квайо халқы христиан дініне ең қарсылық көрсеткендердің бірі.

Экономика

Көп жағдайда малайлықтар ең маңызды дақылдар ретінде таро мен тәтті картоппен, өзін-өзі қамтамасыз етуге бағытталған ауыл шаруашылығымен күнекөршілік етеді. Үкімет бақылауын орнатқаннан кейін, батыс жағалауда Баунаниге жақын плантация құрылды. Дегенмен, көптеген малайлықтар архипелагтың басқа аралдарындағы плантацияларда жұмыс істейді. Көптегендер үшін плантацияларда жұмыс істеу – батыстың құрметті тауарларын сатып алудың жалғыз жолы. Бөлшек сауданы негізінен қытай саудагерлері жүргізді, олардың бас кеңсесі Хониарада орналасқан. Тауарлар аралдың шалғай жерлеріне жіберіледі, онда оларды кейде делдалдар сатып алады, олар шалғайдағы жерлерде «дүкендер» (көбінесе чемодан өлшемінде) ашады. Әдеттегі билер Соломон аралдарында кең таралған үлгілерге ұқсас, плантациялардағы жұмысшы бригадаларынан немесе Хониарадағы кинотеатрларда үйренген қозғалыстардан алынған үлгілерді ұстанады. Қасиетті билер қатаң формальды үлгілерге сәйкес келеді және топқа сыбызғы шеберлері кіреді. Кейбір билер дәстүрлі шараларды көрсетеді, мысалы, балық аулау туралы ту-ту биі, қайық пен балықтың және жоғарыдағы құстардың қозғалысын бейнелейді. Лангаланга лагунасында жасалған малайлық қабықша ақшасы дәстүрлі валюта болып табылады және Бугенвиллге дейін Соломон аралдарының барлық жерінде қолданылған. Ақша кішкентай жылтыратылған қабық дискілерінен тұрады, олар тесілген және жіптерге тізілген. Оны қалыңдық, жаназалық тойлар мен өтемақы төлеу үшін, сондай-ақ қарапайым мақсаттарда ақшалай эквивалент ретінде пайдалануға болады. Ол әшекей және мәртебе белгісі ретінде де тағылады. Стандартты бірлік, тафулия деп аталатын, 1,5 метрлік бірнеше жіптен тұрады. Бұрын ақша Макира және Гуадалканал аралдарында да жасалған. Қазір де Малайитада өндіріледі, бірақ көбісі әкеден балаға мұра болып келеді, ал ескі дәстүрлі жіптер қазір сирек кездеседі. Дельфиннің тістері де ақша ретінде қолданылады, көбінесе белдіктерге тоқылған.