Кіріспе

Джон Кулидж Адамс (John Coolidge Adams, 15 ақпан 1947 жылы туған) – американдық композитор және дирижер. Қазіргі классикалық музыканың ең көп орындалатын композиторларының бірі ретінде ол көбінесе соңғы тарихи оқиғаларға негізделген операларымен танымал. Операдан басқа, оның шығармалары оркестрлік, концерттік, вокалдық, хорлық, камералық, электроакустикалық және фортепиано музыкасын қамтиды. Массачусетс штатының Вустер қаласында туған Адамс музыкалық отбасында өсіп, классикалық музыка, джаз, музыкалық театр және рок музыкасына үнемі қатысты. Ол Гарвард университетінде оқып, Кирхнер, Сешнс және Дель Тредичи сияқты профессорлардың дәрістерін тыңдады. Оның алғашқы туындылары модернистік музыкамен үйлесімді болғанымен, Джон Кейдждің «Үнсіздік: Лекциялар мен жазбалар» атты еңбегін оқығаннан кейін оның қағидаларымен келіспей бастады. Сан-Францискодағы Музыка консерваториясында сабақ берген Адамс өзінің минималистік эстетикасын дамытты, ол алғаш рет «Фригиялық қақпалар» (1977) және кейіннен «Шейкер Лопс» (Shaker Loops) скрипкалық септетінде толыққанды жүзеге асты. Сан-Францисконың қазіргі заманғы музыка өміріне белсенді қатысып, оның ірі масштабты оркестрлік шығармалары «Harmonium» және «Harmonielehre» (1985) ұлттық назар аударды. Осы кезеңдегі басқа да танымал туындылары: «Жылдам машинадағы қысқа саяхат» (Short Ride in a Fast Machine, 1986) және оркестрлік «Эльдорадо» (El Dorado, 1991). Адамстың алғашқы операсы – «Никсон Қытайда» (Nixon in China, 1987), ол Ричард Никсонның 1972 жылғы Қытай сапары туралы айтады және театр режиссері Питер Селларспен жасалған көптеген ынтымақтастықтардың біріншісі болды. Алғашында бұл туындының қабылдануы әртүрлі болғанымен, премьерадан кейін әлемдік аренада кең танылып, жиі қойылатын туындыға айналды. «Никсон Қытайда» операсынан кейін жазылған «Клингхоффердің өлімі» (The Death of Klinghoffer, 1991) операсы Палестина Азаттық Ұйымының 1985 жылы Леон Клингхофферді ұрлап, өлтіруіне негізделген. Оның мазмұны мен тақырыбы талқылау тудырды. Оның келесі маңызды туындыларына камералық симфония (1992), скрипкалық концерт (1993), опера-оратория «Эль-Ниньо» (El Niño, 2000), оркестрлік шығарма «Әкем Чарльз Айвсты білген» (My Father Knew Charles Ives, 2003) және алты скрипкалық электрлік концерт «Дхарма Биг-Сурда» (The Dharma at Big Sur) жатады. Адамс «Жандардың көшіп кетуі» (On the Transmigration of Souls, 2002) атты музыкалық шығармасы үшін Пулитцер сыйлығын жеңіп алды, бұл шығарма 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдардың құрбандарын еске алуға арналған. Тарихи тақырыптарды жалғастыра отырып, Адамс Дж. Роберт Оппенгеймерге арналған «Доктор Атом» (Doctor Atomic, 2005) операсын жазды, ол Манхэттен жобасы мен алғашқы атом бомбасын жасау туралы айтады. Кейінгі операларына «Гүлдейтін ағаш» (A Flowering Tree, 2006) және «Алтын Батыстың қыздары» (Girls of the Golden West, 2017) кіреді. Адамстың музыкасы Стив Райх және Филип Гласс сияқты минималистік дәстүрлерден дамыған, бірақ ол Вагнер мен Малер сияқты кеш романтизмнің кең оркестрлік текстуралары мен кульминацияларын жиі қолданады. Оның стилі екінші Вена және Дармштадт мектептерінің модернистік сериализміне қарсы реакция болып табылады. Пулитцер сыйлығынан басқа, Адамс Эразм сыйлығын, Граумайер сыйлығын, бес Грэмми сыйлығын, Гарвард өнер медалін, Францияның «Өнер мен әдебиет орденін» (Ordre des Arts et des Lettres) және алты құрметті докторлық диплом алды.

Жастық шағы мен мансабының алғашқы жылдары

Джон Кулидж Адамс 1947 жылдың 15 ақпанында Массачусетс штатының Вустер қаласында дүниеге келген. Жасөспірім шағында ол Вермонт штатының Вудсток қаласында бес жыл тұрды, содан кейін Нью-Гэмпшир штатының Шығыс Конкорд қаласына көшіп барды. Адамстың отбасында теледидар болмаған, ал ол он жасқа дейін граммофонды да көрмеген. Дегенмен, оның екі ата-анасы да музыкант болған: анасы үлкен оркестрлермен әнші болған, ал әкесі – кларнетші. Ол джаз, америкалық халық музыкасы және Бродвей мюзиклдерімен өсті, бірде әкесінің би залында Дьюк Эллингтонмен кездескен. Адамс бала кезінде бейсбол ойнаған. Үшінші сыныпта Адамс кларнет тартуға кірісіп, бастапқыда әкесі Карл Адамстан, кейін Бостон симфониялық оркестрінің бас кларнетисі Феликс Вискульядан сабақ алған. Ол студент кезінде түрлі жергілікті оркестрлерде, концерттік және марш-оркестрлерде ойнаған. Адамс он жасында композиция жазуды бастады және алғаш рет өзінің шығармаларын жасөспірім кезінде естіді. 1965 жылы Конкорд орта мектебін бітірген. Содан кейін Адамс Гарвард университетіне түсіп, 1969 жылы бакалавр, ал 1971 жылы магистр дәрежесін алды. Ол Леон Киршнер, Роджер Сешнс, Эрл Ким, Гарольд Шаперо және Дэвид Дель Тредичиден композицияны оқыды. Гарвардта оқыған кезінде Адамс ХХ ғасырдың қатаң модернизміне (мысалы, Булездікі) қызығушылық танытты және музыканың үнемі дамуы керек деп сенді, сондықтан ол бірде Леонард Бернштейнге Чичестер псалмдарының стильдік реакциясын сынап хат жазған. Бірақ түнде Адамс The Beatles, Jimi Hendrix және Bob Dylan тыңдағанды ұнататын, тіпті Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band альбомын алу үшін таңғы сегізде кезекте тұрған екен. Дипломдық жұмысы үшін ол "электрлік" (яғни күшейтілген) сопраноға "электрлік" скрипкалар, клавишті аспаптар, арфа және соққы аспаптардан тұратын ансамбльмен қоса "Электрлік ояну" атты шығарма жазды. Алайда, сол кезде оны орындау мүмкін болмады, және Адамс бұл шығарманы ешқашан естімеген. Ол сондай-ақ үш бөлімнен – марштан, гимннен және джаз балладасынан тұратын American Standard шығармасын жазды, ол 1975 жылы Obscure Records лейблында жазылып, шығарылды.

1977 жылы Қытайдағы Никсонға

1977 жылы Адамс жарты сағатқа созылған «Фригиан қақпалары» атты соло фортепиано туындысын жазды, кейін оны «менің алғашқы жетілген композициям, ресми «опус біріншім» деп атады», сондай-ақ оның әлдеқайда қысқа серігі – «Қытай қақпалары». Келесі жылы ол «Шейкер тізбектері» атты жетіліктен тұратын ансамбльді аяқтады, ол бұрынғы, сәтті болмаған «Толқын жасаушы» атты скрипкалық квартетінің негізінде жазылған. 1979 жылы ол өзінің алғашқы оркестрлік туындысын аяқтады – «Жай уақыттағы ортақ үндер», оны Сан-Франциско консерваториясының оркестрі Адамстың басшылығымен тұсаукесер етті. 1979 жылы Адамс Сан-Франциско симфониясының жаңа музыка жөніндегі кеңесшісі болып тағайындалды және симфонияның «Жаңа және ерекше музыка» концерттерін құрды. Симфония берген тапсырыс бойынша Адамс Джон Донн мен Эмили Дикинсонның өлеңдеріне негізделген, үш бөлімнен тұратын хорлық симфония «Гармония» (1980–81) туды. Одан кейін ол үш бөлімді, оркестрлік (скрипкасыз) «Үлкен пианола музыкасы» (1982) туындысын жазды. Сол жазда ол психоаналитик Карл Юнг туралы «Жүрек мәселесі» атты деректі фильмге музыка жазды, кейін бұл туындысын «таң қалдыратын ешқандай ерекшеліксіз» деп сынады. 1982–83 жылдардың қысында Адамс архитектор Франк Геридің декорацияларымен және Люсинда Чайлдс қойған бимен «Available Light» биіне таза электрондық музыка жазды. Бисіз, электрондық туынды «Су үстіндегі жарық» деп аталады. Жазушылық дағдарысқа түскен он сегіз айдан кейін Адамс өзінің үш бөлімді, оркестрлік «Гармониялық білім» (1984–85) туындысын жазды, оны «тональность болашағына күмәнданып тұрған кезде тональностьтың күшіне сенім білдіру» деп сипаттады. Адамстың көптеген туындылары сияқты, бұл да арманнан шабыттанды, онда ол Сан-Франциско-Окленд шығанағы көпірінен келе жатып, су бетіндегі мұнай танкерінің кенеттен тік тұрып, Сатурн V зымыранындай ұшып кеткенін көрді. 1985 жылдан 1987 жылға дейін Адамс Элис Гудман либретто жазған, Ричард Никсонның 1972 жылы Қытайға сапары негізінде «Никсон Қытайда» атты өзінің алғашқы операсын жазды. Опера Адамс пен театр режиссері Питер Селларстың алғашқы ынтымақтастығын белгіледі, ол оны Адамсқа 1983 жылы ұсынған. Адамс кейіннен барлық операларында Селларспен жұмыс істеді. Осы кезеңде Адамс «Төраға билейді» (1985) туындысын жазды, оны «Никсон Қытайда» операсының ІІІ актісінен алынған «қалдық» деп сипаттады, бұл Милуоки симфониясының көптен кешіккен тапсырысын орындау үшін жасалды. Сондай-ақ ол қысқа оркестрлік фанфар «Жылдам машинада қысқа саяхат» (1986) туындысын жазды.

1988 жылы Доктор Атомдық

Адамс 1988 жылы екі оркестрлік шығарма жазды: «Қорқынышты симметриялар» – «Қытайдағы Никсон» стиліндегі 25 минуттық туынды, және «Жараны емдеуші» – Уолт Уитменнің 1865 жылғы сол аттас өлеңіне жазылған музыка. «Жараны емдеуші» баритонға, екі флейтаға (немесе екі пикколоға), екі гобойға, кларнетке, бас кларнетке, екі фаготка, екі мүйізге, трубаға (немесе пикколо трубаға), тимпанға, синтезаторға және скрипкалар тобына арналған. Осы кезеңде Адамс халықаралық дирижерлік мансабын қалыптастырды. 1988 жылдан 1990 жылға дейін ол Сент-Пол камералық оркестрінің дирижері және музыкалық кеңесшісі болды. Сонымен қатар, ол Калифорниядағы Охай және Кабрильо музыкалық фестивальдерінің көркемдік директоры және дирижері қызметін атқарды. Ол Нью-Йорк филармониясы, Чикаго симфониясы, Кливленд оркестрі, Лос-Анджелес филармониясы, Лондон симфониялық оркестрі және Корольдік Концертгебау оркестрі сияқты әлемдік оркестрлерде дирижерлік етті. Дебюсси, Копланд, Стравинский, Хайдн, Райх, Заппа және Вагнер сияқты композиторлардың шығармаларын орындады. 1991 жылы ол екінші операсын, «Клингхоффердің өлімі» операсын аяқтады, ол үшін либретто авторы Элис Гудман және режиссер Питер Селларспен жұмыс істеді. Опера 1985 жылы палестиналық террористердің итальяндық «Ахилле Лауро» лайнеріне жасаған шабуылына және зейнеткер, денсаулығы нашар американдық еврей Леон Клингхоффердің қанына негізделген. Опера жанжал тудырды, оның ішінде антисемиттік және терроризмді мақұлдайтын айыптаулар болды. Адамстың келесі туындысы – «Камерлік симфония» (1992) – 15 музыканттан тұратын камералық оркестр үшін жазылған. Үш бөлімнен тұратын шығарма Арнольд Шенбергтің №1 камералық симфониясы, Op. 9 (Адамс сол кезде зерттеп жүрген) және оның кішкентай ұлы көріп отырған мультфильмдердің «гиперактивті, үздіріссіз агрессивті және акробатикалық» музыкасынан шабыт алды. Келесі жылы ол американдық скрипкашы Жоржа Флизанье үшін скрипкалық концерт жазды. Жарты сағаттан астам уақытқа созылатын бұл туынды да үш бөлімнен тұрады: скрипкаға арналған «ұзақ, кеңейтілген рапсодия», содан кейін Роберт Хаас өлеңінен алынған фразамен аталатын баяу шакон («Арман ағып өтетін дене»), ал шығарма энергиялық токкатамен аяқталады. Адамс скрипкалық концерті үшін музыкалық композиция саласындағы Граумайер сыйлығын алды. 1995 жылы ол «Мен төбеге қарадым, содан кейін аспанды көрдім» атты сахналық туындысын аяқтады. Музыкалық қойылымнан шабыттанған Адамс бұл шығарманы «екі актідегі ән» деп атады. Басты кейіпкерлер – әртүрлі әлеуметтік және этникалық топтардан шыққан жеті жас американдық, барлығы Лос-Анджелесте тұрады, олардың оқиғалары 1994 жылғы Нортридж жер сілкінісіне байланысты өрбиді. «Hallelujah Junction» (1996) – екі фортепианоға арналған үш бөлімді композиция, онда екі ноталық ритмнің вариациялары қолданылады. Ноталар арасындағы интервалдар шығарманың көп бөлігінде өзгермейді. Адамс осы атауды 2008 жылғы өмірбаяндық кітабы үшін де пайдаланды. Мыңжылдықты тойлау үшін жазылған «Эль-Ниньо» (2000) – «жалпы алғанда, дүниеге келу туралы, ал әсіресе, Исаның тууы туралы» баяндама. Бұл шығармада Киелі кітап мәтіндерімен қатар, Росарио Кастелланос, Сор Хуана Инес де ла Крус, Габриэла Мистрал, Висенте Уидобро және Рубен Дарио сияқты испан ақындарының өлеңдері де бар. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған террористік шабуылдардан кейін Нью-Йорк филармониясы Адамсқа шабуыл құрбандарына арналған ескерткіш шығарма жазуды тапсырды. «Жандардың көшуі» атты туындының премьерасы шабуылдардың бірінші жылдығына орай өтті. «Жандардың көшуі» оркестр, хор және балалар хоры үшін жазылған, құрбандардың есімдері мен қаланың дыбыстарымен үйлесімді. Ол 2003 жылы Музыка саласындағы Пулитцер сыйлығын, сондай-ақ 2005 жылы Ең үздік заманауи композиция үшін Грэмми сыйлығын жеңіп алды. Сан-Франциско симфониясының тапсырысы бойынша Адамстың оркестрлік туындысы «My Father Knew Charles Ives» (2003) үш бөлімнен тұрады: «Конкорд», «Көл» және «Тау». Әкесі американдық композитор Чарльз Айвсты танымаса да, Адамс екеуінің өмірінде де, олардың өмірі мен өзінің өмірінде де көптеген ұқсастықтарды байқады, оның ішінде шағын қалалық Жаңа Англия өмірін жақсы көру және орындалмаған музыкалық армандары. 2003 жылы Дисней залының ашылуын мерекелеу үшін Лос-Анджелес филармониясы үшін жазылған «The Dharma at Big Sur» (2003) – бұл алты кылды электрлі скрипка мен оркестр үшін екі бөлімді туынды. Адамс «Дхарма» туралы былай деп жазды: «Мен Батыс жағалауда болу сезімін бейнелейтін, тіпті мұхитқа қарай созылған географиялық жартастың үстінде тұрғандай сезімді тудыратын шығарма жазуды қаладым». Лу Харрисонның музыкасынан шабыттанған бұл туындыда кейбір аспаптар (арфа, фортепиано, семплерлер) табиғи гармонияны қолдануы керек, бұл интервалдар таза дыбыстайтын, стандартты батыстық гармониядағы октавадан басқа барлық интервалдар бұрмаланған жүйе. Адамстың үшінші операсы «Doctor Atomic» (2005) физик Дж. Роберт Оппенгеймер, «Манхэттен жобасы» және алғашқы атом бомбасының жасалуы мен сынақтан өтуі туралы. Бұл туынды 2005 жылдың қазан айында Сан-Франциско операсында алғаш рет қойылды. Питер Селларс жазған «Doctor Atomic» либреттосы жеке естеліктер, жазылған сұхбаттар, ядролық физиканың техникалық нұсқаулықтары, құпия ақпараттан алынған үкіметтік құжаттар және Бхагавад Гита, Джон Донн, Шарль Бодлер және Мюриэль Рукейзердің поэзиясы сияқты бастапқы материалдарға негізделген. Опера 1945 жылдың маусым және шілде айларында, Жаңа Мексикадағы сынақ алаңында алғашқы атом бомбасы жарылғанға дейінгі соңғы сағаттарда өтеді. Кейіпкерлердің арасында Оппенгеймер және оның әйелі Китти, Эдвард Теллер, генерал Лесли Гровс және Роберт Уилсон бар. Екі жылдан кейін Адамс операдан музыкалық фрагменттерді алып, үш бөлімді «Doctor Atomic Symphony» симфониясын жасады. 13 жыл өткен соң, 2018 жылы Санта-Фе операсы «Dr. Atomic» операсын жазғы маусымында қойды. Қойылым Лос-Аламос зерттеу және әзірлеу орталығына бар болғаны 33 шақырым қашықтықтағы Санта-Феде өтті, бұл «Манхэттен жобасы» үшін зерттеулер жүргізілген орын. Бұл жақындық қойылым мен Лос-Аламос халқы арасындағы байланысты күшейтіп, пуэбло қауымдастықтарымен жаңа қарым-қатынасқа әкелді. Эндрю Мартинездің сөзіне сүйенсек, бұл байланыс «Жаңа Мексика азаматтары 1945 жылғы шілде айының жаңбырлы түнінде алғашқы атом бомбасы жарылған сәттен бері бастан өткерген ауыртпалық пен қайғының тарихын қарастыру мүмкіндігіне айналды». Адамс Сент-Лоуренс скрипкалық квартеті үшін үш туынды жазды: «First Quartet» (2008), скрипкалық квартет және оркестрге арналған «Absolute Jest» (2012) және «Second Quartet» (2014). «Absolute Jest» және «Second Quartet» екеуі де Бетховеннің фрагменттеріне негізделген, «Absolute Jest» оның соңғы квартеттерінен (әсіресе Op. 131, Op. 135 және «Große Fuge») музыканы пайдаланса, «Second Quartet» Бетховеннің Op. 110 және 111 фортепианолық сонаталарынан шабыттанды. 2011 жылдан 2013 жылға дейін Адамс өзінің екі актілі «Passion» баяндамасын, «The Gospel According to the Other Mary» жазды, бұл оның «El Niño» баяндамасынан кейін он жыл өткен соң жазылған туынды. Бұл туынды Исаның өмірінің соңғы апталарына, «басқа Мария» – Вифаниялық Марияның (кейде Мария Магдалинамен шатастырылады), оның қарындасы Марфа және оның бауыры Лазардың көзқарасынан қарады. Питер Селларс жазған либретто Ескі және Жаңа өсиеттерден, сондай-ақ Росарио Кастелланос, Рубен Дарио, Дороти Дэй, Луиз Эрдрих, Хильдегард фон Бинген, Джун Джордан және Примо Левидің өлеңдерінен мәтіндерді пайдаланды. «Scheherazade.2» (2014) – скрипка мен оркестр үшін төрт бөлімді «драмалық симфония». Адамстың скрипкалық концерті мен «The Dharma at Big Sur» туындыларын жиі орындайтын скрипкашы Лейла Йосефович үшін жазылған бұл туынды...

Жеке өмір

Адамс 1970 жылдан 1974 жылға дейін музыка мұғалімі Хоули Керренсқа үйленген. Қазір ол фотограф Дебора О'Грейдиге үйленген, олардың Эмили атты қызы және композитор Сэмюэл Карл Адамс атты ұлы бар.

Музыкалық стиль

Адамстың музыкасы көбінесе минималистік немесе постминималистік деп жіктеледі, бірақ бір сұхбатта ол өзінің музыкасының жиырмасыншы ғасырдың соңындағы «пост стиль» дәуірінің бір бөлігі екенін айтты. Адамс үлгілерді қайталау сияқты минималистік тәсілдерді қолданғанымен, бұл қозғалыстың қатал жақтасы емес. Адамс алдыңғылары Стив Райх пен Филип Гластың минималистік техникасының көп бөлігін қабылдаса да, оның шығармалары Вагнер, Малер және Сибелиус оркестрінің зор текстураларымен үйлеседі. «Shaker Loops» шығармасын минималистік композитор Терри Райлидің «In C» шығармасымен салыстыра отырып, Адамс былай деді: «Мотивациялық материалдардың кішкентай механизмдерін құрып, оларды контрпункттің кездейсоқ ойынында еркін қозғалысқа жіберудің орнына, мен үнемі қайталанатын жасушалардың негізін пайдаланып, ірі архитектуралық формаларды жасадым, тіпті бір бөлім ішінде де, қызметтің торы құрылған, оның ішінде жарық-қоңыр, тыныштық пен қозғалыс болды». Адамс колледжде оқып жүрген кезінде он екі тондық композицияның Дармштадт мектебі үстемдік құрды, ол сабақты «Вебернде тондық қатарларды санап отыратын мазармен» салыстырды. Адамс Джон Кейдждің «Үнсіздік» (1973) кітабын оқығаннан кейін музыкалық аянға ие болды, ол «өзінің санасына уақыт бомбасы сияқты түсті» деді. Кейдж музыканың мәні туралы түйінді сұрақтар қойды және барлық дыбыстарды музыканың қолданылуға болатын көздері деп қарастырды. Бұл көзқарас Адамсқа сериализмнің ережеге негізделген тәсілдерінен құтылуға мүмкіндік берді. Алайда, Кейдждің өзінің музыкасы Адамс үшін де шектеулі болды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Адамс өзінің музыкасына «Алаяқ» деп аталатын жаңа кейіпкерді қоса бастады. «Алаяқ» Адамсқа минимализмнің қайталанатын стилін және ырғақтық күшін пайдалануға, сонымен бірге оны әжуалауға мүмкіндік берді. Адамс өзінің ерекше минималистік музыканы сипаттауына қатысты пікір білдіргенде, ол «оқиғасыз Ұлы далаларда» еркін саяхаттағанын айтты.