Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Трук атолліндегі жапондық позицияларына жасалған шабуыл.

"Тұтқын" операциясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі Трук атолліндегі жапондық позицияларына қарсы Ұлыбритания Тынық мұхиты флотының шабуылы. 1945 жылдың 14 және 15 маусым күндері оқшауланған аралдарға жасалған шабуылдардың мақсаты, ұшақ тасымалдауышы мен флоттің бірнеше крейсерлері мен эсминдеріне жапондық аралдар маңындағы күрделі операцияларға қатысу алдында жауынгерлік тәжірибе алуға мүмкіндік беру болды. 1945 жылдың 14 маусымында британдық әскери ұшақтары Труктағы жапондық позицияларына шабуылдар жасады. Келесі күні таңертең британдық және канадалық крейсерлер бірнеше аралды бомбалады, бірақ қатысқан төрт әскери кемелердің тек біреуі ғана сәттілікке жетті. 15 маусым күні түстен кейін және түнде одақтас күштер өздерінің базасына қайтқанға дейін қосымша әуе шабуылдары жасалды. Трукқа жасалған шабуыл одақтас күштер үшін сәтті деп есептелді, кемелер мен әуе бөлімшелері пайдалы тәжірибе алды, сонымен бірге екі адам қаза тапты және жеті ұшақ жауынгерлік қимылдар мен апаттар салдарынан жойылды. 1944 және 1945 жылдары бірнеше рет шабуылға ұшыраған атолдағы жапондық нысандарға келтірілген зиян шамалы болды.

Өмірбаян

Британдық Тынық мұхит флоты (БТФ) 1944 жылдың қараша айында Тынық мұхитындағы жапондық бекіністеріне қарсы одақтастардың операцияларына Ұлыбританияның басты үлесі ретінде құрылды. Флотының базасы Австралияның Сидней қаласында орналасты, ал кемелерінің көпшілігі 1945 жылдың ақпан айында жетті. 1945 жылдың наурыз айының соңынан мамыр айының соңына дейін БТФ-тың төрт авианосектерінен ұшқан ұшақтар Окинава аралының оңтүстігіндегі жапондық әуежайларын жиі шабуылдап, аралды басып алуға тырысқан АҚШ әскерлеріне көмектесті. Бұл операциялар 24 мамырда аяқталды, содан кейін флот ұзақ сапарға шықты. HMS Implacable авианосесі 1945 жылдың ақпан айында Ұлыбританиядан БТФ-ты күшейту үшін жіберілді. Кеме 8 мамырда Сиднейге келді. 24 мамырда Implacable Сиднейден аттанды және бес күннен кейін Манус аралындағы БТФ базасына жетті. БТФ-тың басты бөлігі 30 мамырда Манус әскери-теңіз базасына отын құю үшін келді, ал кемелерінің көпшілігі 1 маусымда Сиднейге бет бұрды. Implacable және оның авиатобы Мануста қалды, оны қарқынды оқу базасы ретінде пайдаланды. БТФ-тың жауынгерлік күштерінің командирі вице-адмирал Бернард Роулингс осы кезде Implacable және бірнеше жақында келген соғыс кемелерін Труктің жапондық бекіністеріне шабуыл жасауға жіберді. Операцияның мақсаты – соғыс кемелерінің экипаждарының жақында жауынгерлік тәжірибе алуын қамтамасыз ету болды. Роулингстің бастапқы бұйрығында жапондық әуежайларға екі күндік әуе шабуылы жасалуы тиіс еді. Қатысқан кемелердің экипаждарына, Implacable ұшақтарының ұшқыштарына операцияның басты мақсаты – оқу екені айтылмады. Тынық мұхит соғысының алғашқы жылдарында Каролина аралдарындағы Труктің атолы Жапон императорлық теңіз флотының (ЖИТФ) маңызды базасы болған. Алайда, 1943 және 1944 жылдың басында Тынық мұхитындағы одақтастардың жылдам ілгерілеуінен оқшауланып, 1944 жылдың ақпанында «Гейлстон» операциясы кезінде АҚШ теңіз флотының жылдам авианосеушілер тобының күшті шабуылынан кейін маңызды базасы болмай қалды. Дегенмен, Труктің базалық құрылыстары Мариан аралдарындағы немесе Улитидегі АҚШ теңіз флотының негізгі тұрақтарына шабуыл жасау үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Аралдардың осы мақсатта қолданылуын болдырмау үшін АҚШ теңіз флотының авианосеушілері оларды бірнеше рет шабуылдады, сондай-ақ жылдам авианосеушілер тобына және АҚШ әскерінің ауыр бомбалаушы бөлімдеріне қосылуға дайындалып жатқандар да шабуыл жасады. 1945 жылдың маусымындағы британдық операция сияқты, бұл шабуылдар американдық ұшқыштарға жауынгерлік тәжірибе беру үшін жүргізілді. Труктің жапондық әскерлері жергілікті азаматтарды шабуылдардың салдарынан әуежайларға келген зиянды жылдам жөндеуге жұмылдырды. Гарнизонның зениттік бөлімдері де барлық шабуылдарға оқ атты, бірақ қарсылықтың күші уақыт өте келе азайды.

Қарсылас күштер

1945 жылдың ортасында Труктағы жапон гарнизоны ірі болып қалды, бірақ шабуылдық қабілеті болмады. Сол жылдың мамыр айына дейін гарнизон генерал-лейтенант Шунзабуро Мугикура басқаратын шамамен 13 600 императорлық жапон армиясының әскерлерінен және вице-адмирал Чуичи Хара басқаратын 10 600 ИЖК қызметкерлерінен тұрды. Аралдарды жағалау артиллериясының батареялары және әуе шабуылдарына қарсы көптеген артиллериялық қондырғылар қорғады, бірақ соғыс кемелері болмады және онда аз ғана ұшақтар орналасқан еді. Аралдардағы радар станциялары келіп жатқан шабуылдардың көпшілігі туралы ескерту берді. Жапондықтар одақтастардың атолға бомбалауды бастамас бұрын Труктың әуе қорғанысын жеткіліксіз деп санады. 1944 жылдың қыркүйегінде АҚШ күштері Палау аралдарын басып алғаннан кейін Трук гарнизоны күш-жабдықтар мен жабдықтау жеткізілімдерін азайтты. Тарихшы Дэвид Хоббс операция кезінде гарнизонның "аштықтан әлсіздікке" ұшырағанын айтты. 1944 жылдың ортасынан бастап гарнизонның негізгі қызметі өзін-өзі қамтамасыз ету үшін азық-түлік өсіру болды. Тропиктік жағдайлар мен әуе шабуылдарынан келген зиян бұл күш-жігерді қиындатты, және жапондықтардың көпшілігі дұрыс тамақтанбады. Дегенмен, гарнизон атолға басып кіруден қорғану үшін кең ауқымды шаралар қабылдады және мұндай жағдайға дайындық үшін көп мөлшерде азық-түлік және басқа да жабдықтауларды сақтады. 1945 жылдың тамызында соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ күштері гарнизонның оқ-дәрісі бар екенін анықтады, ол оның артиллериялық батареяларын кем дегенде 30 күн бойы жауынгерлік әрекеттермен қамтамасыз ете алатын еді. Трук шабуыл тобы 111.2 жұмыс тобы ретінде белгіленді және 4-ші крейсерлік эскадрилья мен 24-ші эсминец флотилиясынан тұрды. 4-ші крейсерлік эскадрильяға тағайындалған кемелер: "Implacable", эскорт кемесі, британдық крейсерлер және канадалық крейсер "HMCS Uganda" және жаңа зеландиялық крейсер "HMNZS Achilles". 24-ші эсминецтік флотилияны құраған , , , және Тапсырма тобының басқаруы контр-адмирал Э.Ж.П. Бриндке жүктелді. "Implacable", "Newfoundland" және эсминецтер Тынық мұхитына жақында келгенімен, 111.2 жұмыс тобына тағайындалған барлық басқа кемелер Окинава маңында шайқасқан. "Implacable" ең соңғы жауынгерлік тәжірибесі 1944 жылдың соңында Норвегиядағы неміс күштеріне қарсы жүргізілген әуе шабуылдары болды. "Implacable" 80 ұшақты алып жүрді, бұл BPF-тің кез келген әуе кемесіндегі ең көп саны болды. Әуе тобы 38 әскери-әуе қанатын қамтыды, оның 801 және 880 әскери-әуе эскадрильялары 48 Supermarine Seafire истребительдерімен жабдықталды. Кемеге тағайындалған басқа бөлімшелер - 828 әскери-әуе эскадрильясы 21 Grumman TBF Avenger торпедо-бомбалаушыларымен және 11 Fairey Firefly истребительдерін пайдаланған 1771 әскери-әуе эскадрильясы. "Ruler" "Implacable" әуе тобының "қосалқы палубасы" ретінде пайдаланылуы тиіс еді және 1701 әскери-әуе эскадрильясынан Supermarine Walrus іздеу және құтқару ұшағын ғана алып жүрді.

14 маусым

Task Group 111.2 шықты Manus Island-тан 12 маусымда. Truk-қа бағытталғанда, оның тапсырмалары Труктағы жапондық бекіністерін крейсерлермен бомбалауды қамту үшін кеңейтілді. Бұл өзгеріс крейсерлердің болашақ операциялар кезінде жағалау нысаналарына қарсы қолданылуы күтілуде. Осы бомбалауға дайындық ретінде, Task Group солтүстікке қарай сапар барысында артиллериялық жаттығулар өткізді. Truk-қа жасалатын шабуылдар алдында, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің суасты қайығы атоллға жақын орналасып, теңізге құлаған британдық авиаторларды құтқаруға дайын болды. Достас әскери кемелер 14 маусымда сағат 05:30-да Implacable әуе тобының ұшуға дайындалу позициясына жетті. Он минуттан кейін он екі Seafire және екі Firefly ұшырылды. Seafire ұшақтары Moen аралындағы радар станциясы мен әуежайды шабуылдады, ал Firefly ұшақтары атоллды барлаудан өтті. Жапондық нысаналардың суреттерін түсіру үшін Seafire ұшағы да пайдаланылды; осы суреттер келесі әуе шабуылдарын және бомбалауды жоспарлау үшін қолданылды. Бір Seafire ұшағы әуежайға шабуыл жасағанда атып түсірілді, оның пилоты қаза тапты – Operation Inmate кезінде ұрыста жоғалған жалғыз британдық ұшақ. Implacable 14 маусымның қалған бөлігінде әр екі сағаттан кейін шабуылдар жасады. Бұл көбінесе бомбамен жабдықталған бес Avenger және ракеталар мен зеңбіректермен жабдықталған төрт Firefly ұшақтарынан тұрды. Күндізгі соңғы шабуылды Moen аралындағы жанармай резервуарларын нысанаға алған он екі Seafire жасады. Бірнеше резервуарлар жарылса да, олардың бос екені байқалды. Бұл шабуылда Seafire ұшақтары Тынық мұхитында алғаш рет истребитель-бомбардировщик ретінде қолданылды. Британдық ұшақтар маңызды нысаналардың аз екенін хабарлады; олар күні бойы жапондық зениттік артиллериясынан атылды. Барлық шабуылдар Seafire ұшақтарымен сүйемелдеді, бірақ әуеде жапондық ұшақтар кездеспеді. 14/15 маусым түнінде екі Avenger Moen әуежайын жапондықтардың жөндеуіне жол бермеу үшін атолл үстінде жұмыс істеді; бұл ұшақтар іздеу шамдарымен атылып, ізделді, бірақ зардап шекпеді. 38-ші Әскери-әуе бөлімінің сегіз Seafire ұшағы 14 маусымның көп бөлігінде 111.2 Task Group-ының үстінде патрульдеді, жапондық ұшақтарды кездестірмеді. Ruler осы міндет үшін база ретінде пайдаланылды және ұшулар арасында Seafire ұшақтарын жанармаймен қамтамасыз етіп, қайта қаруландырды. Эскорт кемесін "қосалқы палуба" ретінде пайдалану сәтті деп есептелді, әсіресе жанармай аз болған алты Seafire ұшағы Implacable дауылға түскенде және оларды қабылдай алмағанда Ruler-ге қонуға мүмкіндік алды. 14 маусым таңында Ruler-дің Walrus тропикалық дауыл салдарынан борттан сығырылып, қирады. Күштерге әуеден іздеу және құтқару көмегін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Consolidated PBY Catalina ұшақтары Truk маңында ретрансляциялық режимде ұшып жүрді, бірақ бұл ұшақтар қажет болмады; эсминецтер құлаған ұшақтардың экипаждарын құтқара алды.

15 маусым

Жер бетіндегі бомбалау 15 маусымның таңертеңгі сағаттарында басталды. Бомбалау күштері үш топқа бөлінді, құрамында крейсерлер мен эсминецтер болды. «Ахилл» және «Уганда» (Бриндпен бірге) «Tenacious»пен бірге әрекет етті, ал «Ньюфаундленд» «Troubridge»бен, «Swiftsure» – «Teazer»бен жұптасты. Бұл авианосецтерге қорғаныш ретінде екі эсминецті қалдырды. Әр топқа екі «Seafire» ұшағы нысананы табу үшін бекітілді. Бомбалау топтарына қарасты эсминецтердің міндеті – крейсерлерге шабуыл жасаған жапондық артиллерияға жауап беру және қажет болған жағдайда түтін жабу. Бомбалау кезінде авианосецтер Труктің шығысына қарай 16 шақырым (16 км) қашықтықта жүріп, аймақта әуе күзетуін сақтап тұрды. Крейсерлердің жетістіктері әртүрлі болды. «Ньюфаундленд» бастапқыда жағалаудағы артиллериялық бекіністеріне шабуыл жасады, бірақ олар оған немесе оны сүйемелдеген эсминецке атыс ашпады. Сондай-ақ, ол Этен аралындағы әуежайды сәтті бомбалады. «Ахилл» және «Уганда»ның Дублон аралындағы гидроавиациялық базаға жасаған шабуылдары ешқандай зиян келтірмеді және кемелер мен олардың бақылаушы «Seafire» ұшақтары арасындағы байланыс проблемаларымен қиындыққа тап болды. «Ахилл» Труктің жанынан кетіп бара жатқанда, оның зениттік артиллериялық есепшілері атоллдан жақындап келе жатқан екі ұшаққа атыс ашты, бірақ олар британдық «Avenger» ұшақтары екені анықталды. «Swiftsure»дің Моэнге жасаған бомбалауы аса сәтті болмады. Оның артиллериясынан атылған алғашқы оқтар нысанадан қашық түсті, ал атысты түзету әрекеттері дәлдіктің одан әрі нашарлауына әкелді. Оның артиллериялық офицері кемедегі атысты басқару жүйесінде ақау бар деп шешіп, артиллериялық есепшілерге жергілікті басқарумен атыс жүргізуге бұйрық берді. Бұл да сәтсіз аяқталды, өйткені артиллериялық есепшілер жағалаудағы нысаналарды көре алмады. Моэнге жақындағаннан кейін кеме бірнеше артиллериялық қаруларымен жапондық позицияларын нысанаға алуға тырысты. Алайда, бұл қарулардың оқ-дәрілері ұшақтарға қарсы қолдануға арналған жақындықтан қозғалтқышпен жабдықталған және нысаналарының үстіндегі пальма ағаштарында жарылды. Жапондық позицияларды жасырған жапырақтардың арасында одан әрі шабуылдар тиімсіз болды. Кейінгі тергеу көрсеткендей, «Swiftsure»дің Admiralty Fire Control Table-нен ақаулы бөлінген штифт түсіп қалған, бұл бастапқы атыстан болған дірілден туындаған болуы мүмкін, нәтижесінде артиллерияға өте дәл емес мәліметтер берілді. Бомбалау сағат 11:10-да аяқталғаннан кейін, қатысқан кемелер авианосецтерге қайта қосылды. 15 маусым күні тағы да әуе шабуылдары жасалды. Түстен кейін «Avenger» ұшақтарының екі тобы құрғақ докқа және бірнеше мұнай резервуарларына шабуыл жасады. Сол түні алты «Avenger» ұшағы, екі жарық бомбасы тастайтын ұшақпен бірге қолдау көрсетіп, Труктің үстінен соңғы британдық шабуылды жасады, бірақ олардың бомбаларының көп бөлігі теңізге түскен деп есептеледі. Бұл BPF-тің алғашқы ірітөңкерісті түнгі операциясы болды.

Салдары

Түнгі шабуыл аяқталғаннан кейін 111.2 жұмыс тобы Манус аралына аттанды. 16 маусымда радар жапондық ұшақты анықтады. Бір Seafire ұшағы оны ұстау үшін әуе шабуылы патрулінен бөлінді, бірақ ұшқыш механикалық мәселе туындағандықтан ұшып барудан бас тартуға мәжбүр болды. Жұмыс тобы 17 маусымда Манус аралына жетті және BPF-тің қалған бөлігі 4 шілдеде Жапонияға қарсы келесі операцияларға шыққанға дейін оқу-жаттығуларын жалғастырды. Манустағы барлық соғыс кемелері 6 шілдеде Жапон аралдарына шабуыл жасау үшін Жедел тасымалдау тобына қосылды. Implacable және BPF-тің басқа кемелері 17 шілдеден 12 тамызға дейін Жапонияға қарсы операциялар жүргізді, осы кезеңде флот әуе шабуылдарын жасады және жапондық жағалау қалаларын бірнеше рет бомбалауға қатысты. 12 тамызда BPF-тің көптеген кемелері, Implacable-ды қоса, Сиднейге техникалық қызмет көрсетуге және демалысқа кетті. 1945 жылдың 12 тамызында Сиднейде BPF-тің 111.2 жаңа жұмыс тобы құрылды. Бұл күшке тәжірибелі ұшақ тасымалдаушы, үш жаңадан келген жеңіл флот тасымалдаушы, екі линкор, екі немесе үш крейсер және тоғыз эсминец кірді. Бұл кемелер Жапонияға жоспарланған шабуылға BPF-ті күшейту үшін арналған, бірақ олардың соңғы жауынгерлік тәжірибесі болмады. Бұл операцияға Австралия немесе Жаңа Зеландия күштерінің атоллға шабуыл жасауы да мүмкін еді, бірақ Жапония 15 тамызда капитуляциялағандықтан бұл қажет болмады. АҚШ әуе күштері соғыстың соңына дейін Трукқа үздіксіз шабуылдар жасады. Атолл гарнизоны 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Портленд кемесінде өткен салтанатты шарада ресми түрде капитуляциялады, бұл жапондықтардың жалпы капитуляция құжатына қол қойылған күнімен бірдей болды. Труктағы жапондық сарбаздар мен теңізшілер 1945 жылдың қараша және желтоқсан айларында өз елдеріне қайтарылды.

Бағалау

Операция кезінде 111.2 топшасының ұшақтары күндіз 103 және түнде тағы 10 шабуылдық миссия орындады. Сонымен қатар, барлығы 103 қорғаныс миссиясы жүзеге асырылды. 14 маусымда атылып түсірілген Seafire және Rulers Walrus ұшағының жоғалуынан басқа, бес Avenger ұшағы ұшып тұрғанда апатқа ұшырады; осы ұшақтардың бірі Implacable катапультіне дұрыс бекітілмегендіктен теңізге құлап, пилоты қаза тапты. Қалған төрт Avenger ұшағы қозғалтқыш бұзылуынан шұғыл түрде қонуға мәжбүр болды, құрбан болғандар жоқ. Екі Seafire ұшағы да бір пилот басқарды және қону кезіндегі апаттардан зақымданды. BPF-тің 50 жылдығына арналған кітапта бұл шығындар 1945 жылғы стандарттармен салыстырғанда төмен деп сипатталды. Жапондықтардың шығындары шамалы болды. Британдықтар екі жапон ұшағының жойылғанын және тағы үш ұшақтың зақымдалғанын бағалады. Әуежайларға, құрғақ докқа, жанармай резервуарларына, басқа да портовый құрылыстарға және шабуылға ұшыраған кемелерге де зиян келтірілгені есептелді. Операциядан кейін Бринд ракеталар бомбалардан тиімдірек екенін көрсетті және Ньюфаундлендтен басқа барлық крейсерлердің артиллериясын сынады. Соғыстан кейін АҚШ стратегиялық бомбалау зерттеушілеріне жапон гарнизонының өкілдері британдық шабуыл салдарынан ешқандай зиян келмегенін айтты. Ең маңызды шығын – гарнизонның құжаттарының бір бөлігінің жойылғандығы, нәтижесінде қалған файлдарды жерлеу туралы шешім қабылданды. Тарихшы Дэвид Хоббс "Тұтқын" операциясын "Тынық мұхитына жаңадан келген кемелерге нақты және пайдалы оқу ортасын ұсынып, барлығына, тіпті Swiftsure-дың ұятқа қалған мергендеріне де жаңа білім берді" деп бағалады. Питер Смит сонымен қатар көптеген нысаналар табылғанымен, рейдтер Implacable ұшақ экипажына пайдалы тәжірибе бергенін және "операция кезінде ұшу және қону стандарттары алдағы айларда оларға жақсы қызмет етті" деп атап өтті. Сол сияқты, британдық ресми тарихшы Стивен Роскилл "Тұтқын" операциясы өз мақсатына жетті деген қорытындыға келді.