Кіріспе

Монтана штатындағы сарқырамалар сериясы, АҚШ. Миссури өзенінің Ұлы сарқырамалары – АҚШ-тың Монтана штатының солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан Миссури өзенінің жоғарғы ағысындағы сарқырамалар сериясы. Өзеннің 16 шақырымдық бөлігінде жоғарыдан төменге қарай бес сарқырама орналасқан: Black Eagle Falls (26 фут (8 м)). Ұлы сарқырамалар "керемет", "Американың табиғи кереметтерінің" бірі және "маңызды географиялық жаңалық" деп сипатталған. 1805 жылы Льюис және Кларк экспедициясы сарқырамаларды алғаш көрген еуропалықтар болды, сол кезде Мериуэтер Льюис бұл саяхатында оның көріп өткен ең әсерлі көрініс екенін айтты. Миссури өзенінің Ұлы сарқырамалары Монтана территориясының мөрінде, ал кейін 1893 жылы Монтана штатының мемлекеттік мөрінде бейнеленген.

Су тасқынының атаулары

Мандандар катаракта туралы білген және оны сипаттамалық (бірақ ресми емес) атаумен атаған: Минни Созе Танка Кун Я, немесе "үлкен құламалар". Алайда, Оңтүстік Пиеган тайпасының Қара аяқтары Рейнбоу шарлауығының ресми атын "Напаның ашулы құйрығы" деп атады. Басқа төрт шарлауықтың түпкілікті атауы американдықтардың тілінде сақталмаған. Бес шарлауықтың төртеуіне 1805 жылы америкалық саяхатшылар Мериуэтер Льюис пен Уильям Кларк есімдер берген. Льюис пен Кларк екеуі де Crooked Falls шарлауығын өз күнделіктерінде атаған. "Көрікті Каскад" (қазір Рейнбоу Фолс деп аталады) және "Жоғарғы Пич" (қазір Black Eagle Falls деп белгілі). "Көрікті Каскад" 1872 жылы Ұлы Солтүстік темір жолының инженері Томас Б. Роджерс "Радуга шарлауығы" деп атады. Шарлауықтар қашан "Жоғарғы Пич" деген бастапқы атын жоғалтқаны белгісіз, бірақ олар кем дегенде 1877 жылға қарай қазіргі атын алған.

Геологиялық тарих

Миссури өзені Солтүстік Америка құрлығының Херн провинциясы мен Вайоминг провинциясының бөлігі болып табылатын Архей кезеңінің тақталық жыныстарының екі геологиялық провинциясы арасындағы ішкіконтиненттік серпіліс аймағы – Ұлы сарқырамалар тектоникалық аймағының үстінде орналасқан. Шамамен 1,5 миллион жыл бұрын Миссури, Йеллоустон және Масселшел өзендері солтүстікке қарай ағып, бір соңғы көлге құйып келген. Соңғы мұз дәуірінде Лаврентид және Кордильер мұздықтары осы көлдер мен өзендерді оңтүстікке ығыстырды. Біздің заманымыздан бұрын 15 000 – 11 000 жылдар аралығында Лаврентид мұздық жамылғысы Миссури өзенін тосып, Ұлы сарқырамалар мұздық көлін құрды. Шамамен 13 000 жыл бұрын мұздық шегінді кезде Ұлы сарқырамалар мұздық көлінің суы күшті тасқынға ұшырады. Миссури, Йеллоустон және Масселшел өзендері мұздық массаның айналасында шығысқа қарай ағып, ақырында қазіргі арналарына келді. Ұлы сарқырамалардың өзі Ұлы сарқырамалар тектоникалық аймағындағы құлау сызығының сәйкессіздігінде қалыптасты. Миссури өзені Ұлы сарқырамалар мұздық көлінен қалған саздың астында жатқан тақталық каньонға орналасты. Миссури өзенінің бағыты Ұлы сарқырамалар маңында және оның айналасында сол кезден бері көп өзгере қоймады, бұл жоғары Ұлы жазықтықтың көп бөлігін құрайтын жер астылық моренадағы өзеннің төменгі ағындарымен салыстырғанда. Миссури өзенінің Ұлы сарқырамалары Миссури өзені ағып өтетін, бұрын өзендер, мұздықтар және көлдер құрған, көбінесе құрлықтағы құмтастардан тұратын Кутенай формациясы арқылы ағуының нәтижесінде пайда болды. Дегенмен, Кутенай формациясының бір бөлігі теңіздік, ол жағалаудың жақын жерлерінде шөгінді. Өзен жұмсақ құрлықтағы құмтасты тозытып, ал қатты тастар сарқыраманы құрайды. Геологиялық уақыт бойынша салыстырмалы түрде жақында Миссури өзенінің осы аймақтағы арнасы әлдеқайда кең болған, бірақ қазір ол ағымдағы арнасына орналасып, құмтасқа одан да тереңірек еніп жатыр.

Ертедегі тұрғындары

Ұлы шарлауды көрген алғашқы адамдар – б.з.д. 9500-8270 жылдар аралығында осы аймаққа көшіп келген палеоиндейлер. Солтүстік Американың алғашқы тұрғындары Континенттік бөліністің шығысында, Кордильер және Лорантид мұздықтарының арасындағы Монтанаға кірді. Алайда, бұл аймақта адамдар сирек болды. Салиш тайпасы маусымдық түрде бизон аулау үшін осы жерге жиі келетін, бірақ Ұлы шарлаудың жанында ежелгі дәуірде тұрақты елді мекендер болған жоқ. Ұлы шарлауды американдықтар ашқандығы туралы жазба жоқ, бірақ Оңтүстік Пиган қара аяғы 18 ғасырдың соңында оны жақсы білген. Джефферсон 1803 жылдың қаңтарында экспедиция үшін Конгрестен рұқсат және қаржы сұрады. Менің құлағым судың құлауының әдемі дыбысымен құшақталды, ал сәл алға жылжумен, жазықтықтың үстінен тұман бағанасы сияқты көтерілген судың шашырауына тап болдым, ол желдің күшінен кейде бірден жоғалып кететін. Бұл нүктенің бағытын жоғалтпадым, жақын арада оның шуы осы жерде болуға мүмкін емес екенін түсіндім – бұл Миссури өзенінің Ұлы шарлауы. Мен биіктігі шамамен 200 метр болатын және көтерілуі қиын төбеден құламаны көру үшін асықты. Каскадтың алдында өзен шамамен 300 метрге дейін кеңейеді. Оның 90-100 метрі тік жардан құлап, кем дегенде 80 метрлік қақпанға айналады. Оң жағымдағы 200 метрлік бөлік – мен көрген ең әдемі көрініс. Құлаудың биіктігі сол жерде де шамамен бірдей, бірақ төмендегі жартастар суды қабылдап, оны көбікке айналдырады. Көбік бір сәтте 15-20 метрге дейін шарықтап, кейде үлкен толқындармен жасырылып кетеді. Жарақтар судың ақ көбігінен 200 метрлік тік қабырғаны жасау үшін тамаша орналасқандай көрінеді. Су төмен құлағаннан кейін, мен тұрған жартасқа соғылып, қайталанып, күшті ағыспен кездесіп, үлкен толқындарды құрайды, олар көтеріліп, бірден жоғалып кетеді. Бұл жартас үш акрлық жайлы жерді қорғайды, ол мақта ағаштарымен әрленген және көлеңкелі. Жасылдың төменгі жағында осы ағаштардың тығыз тоғайы бар, олар кішкентай. Орманда таяқтардан жасалған бірнеше үнді шатырлары бар. Бұл құламадан шыққан судың шашырауынан күн сәулесінің шағылысуынан әдемі радуга пайда болады, ол осы керемет көріністің сұлулығын арттырады. Осы жетілмеген сипаттаманы жазғаннан кейін, мен тағы да құламаны қарадым, бірақ ол көріністің толыққанды бейнесін бере алмағанын сезіп, қаламды сызып тастап, қайтадан бастауға бел будым. Бірақ содан кейін, ақыл-ойымның алғашқы әсерлерін жазудан гөрі жақсырақ жаза алмайтынымды түсіндім. Мен Сальватор Розаның қарындашын немесе Томпсонның қаламын тіледім, осы шын мәнінде керемет және ұлы көріністің дұрыс бейнесін ағартылған әлемге беру үшін, ол уақыттың басынан бері өркениетті адамдардан жасырылған. Бірақ бұл бекер болды. Менімен бірге қараңғы бөлме әкелмегенімді шын жүректен өкіндім, оның көмегімен тіпті мен де жақсырақ жасай алатын едім, бірақ, ах, ол да қол жетімсіз болды. Сондықтан мен тек қаламның көмегімен осы көріністің ең маңызды ерекшеліктерін бейнелеуге тырыстым, оның және жақсы қарындаш көмегімен мен әлі де әлемге осы сәтте мені қуанышқа және таңғалуға толы объектінің әлсіз бейнесін беруге үміттенемін, және оның түрінен тек біреуі ғана белгілі әлемде екінші болып табылады деп мәлімдеуге батылмын. Льюис көрген құламалар – бес құламаның ең төменгісі, Ұлы құламалар. Келесі күні Льюис Крук-Фолс, Рейнбоу-Фолс, Колтер-Фолс және Блэк-Эйгл-Фолс су айдындарын ашты. Блэк-Эйгл құламасының жанындағы төбеге көтерілген (қазіргі Блэк-Эйгл қаласы орналасқан жерде) Льюис катарактаның аяқталғанын және Миссуриге екі жарым шақырымдай жоғарыда үлкен өзеннің қосылғанын көрді. Льюис пен Кларк экспедициясы Ұлы шарлаудың жанында көптеген жаңалықтар тапты. 13 маусымда Сайлас Гудрич көптеген балық аулады, бұл экспедициядағы кез келген адам осы балықты алғаш рет көрген болатын. Балықтың типтік үлгілерін құрайтын бірнеше үлгілер сақталды. Кейіннен экспедиция жетекшілерінің құрметіне бұғыға Oncorhynchus clarki lewisi ғылыми атауы берілді. және Батыс жағалаудағы Ұлы Шарлауықтағы жағалаулар. 18 маусымда Уильям Кларк тағы бес адаммен бірге Миссури өзенінің оңтүстік жағындағы құламаларды барлап жүріп, әлемдегі ең үлкен бұлақ деп дұрыс бағалаған Гигант Спрингс көзін тапты. Ол бұлақтар мен құлақтардан көзді ашып көрген алғашқы ақ адам болды.

Ауданның қоныстануы

1805/06 жылдары Льюис пен Кларктың кері жолынан кейін, 1822 жылы барлаушы және аңшы Джим Бриджер келгенше Миссури өзенінің Ұлы сарқырамасына еуропалықтардың келгені туралы ешқандай жазба жоқ. 1824 жылы британдық барлаушы Александр Росс Ұлы сарқыраманың маңында аң аулады. 1838 жылы АҚШ федералдық үкіметінің жіберген және Бриджер басшылық еткен карта жасау экспедициясы аймақта төрт жыл бойы жұмыс істеді. Ұлы сарқыраманың жанындағы алғашқы тұрақты елді мекен – 1846 жылы Ұлы сарқырамадан 64 шақырым төмен орналасқан Форт-Бентон бекінісі болды. Ұлы сарқырама Миссури өзенінің кеме жүзе алатын бөлігінің шегін белгіледі, ал 1859 жылы алғашқы бу кемесі сарқырамаға жетті. Саяси жағынан алғанда, Миссури өзенінің Ұлы сарқырамасы 19 ғасырда көптеген билік иелерінен өтті. Ол 1854 жылдың 30 мамырында Конгресс Небраска аумағын құрғанға дейін бекітілмеген шекараның бөлігі болды. 1855 жылы Исаак Стивенс Хеллгейт шарты жасасқаннан кейін ақ барлаушылар мен қоныс аударушыларға үндістердің шабуылдары айтарлықтай азайды, содан кейін аймақта еуропалықтардың қоныстануы басталды. Ұлы сарқырама 1863 жылдың 4 наурызында Айдахо аумағына, ал 1864 жылдың 28 мамырында Монтана аумағына қосылды. Ол 1883 жылы геодезистермен бірге қайтып келді және өзеннің оңтүстік жағында қала (Ұлы сарқырама деп аталатын) жоспарын жасады. Монтана штатындағы Блэк Игл (Қара бұғы) деген кішкентай қаласы атын Блэк Игл сарқырамасынан алған.

Плотиналар

Миссури өзенінің Ұлы шарлауығын құрайтын шарлауықтардың тек біреуі – Крук-Фолс қазіргі кезде табиғи күйінде сақталған. 1880 жылдардан бастап шарлауықтарға бөгеттер салынғаннан кейін бес шарлауықтың сыртқы келбеті айтарлықтай өзгеріп, тіпті су астында қалды. 1890 жылы "Қара бүркіт" бөгеті салынды, соның салдарынан "Қара бүркіт" шарлауығының жартысы бөгеттің артындағы су қоймасына батып кетті. Рейнбоу шарлауығы 1910 жылы Рейнбоу бөгетінің салынуымен бөгеттелді.

Тарихи аудан және түсіндіру орталықтары

Great Falls Portage, 1966 жылы ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тағайындалған аудан, Льюис пен Кларк саяхатшыларының шарлауды айналып өту жолын еске салады. Ескерткіштерге кіретін аумақтар, оның ішінде порттың екі шетіндегі экспедициялық лагерьлер, шарлаудың жоғары және төменгі бөліктерінде орналасқан. Ұлы шарлауықтар сонымен қатар 1978 жылы Конгресс бекіткен Льюис және Кларк ұлттық тарихи жолының бір бөлігі болып табылады. Льюис және Кларк ұлттық тарихи жолының аңтарта орталығы 1998 жылы Крук Фоллсқа жақын Миссури өзеніне қарап тұрған жартасқа салынды. Ол Льюис пен Кларктың Ұлы шарлауықтың ашылуы және оны айналып өту жолы, сондай-ақ аймақтың жергілікті халықтары туралы толыққанды мәліметтер ұсынады. 1989 жылы Great Falls қаласы, Монтана штатының Балық және жабайы табиғат департаменті және басқа да мемлекеттік және жеке ұйымдар 30 мильді (48 км) құрайтын, Great Falls шарлауларын және Льюис пен Кларк экспедициясының порттау жолын (сонымен қатар Great Falls қаласы мен Black Eagle қаласының басқа да көрнекті және тарихи аймақтарымен бірге) бойлай өтетін асфальтталған және топырақты жолдарды құрды.

Өнер саласында

Ұлы сарқыраманың алғашқы суреті Мериуэтер Льюис өзінің күнделігіне жазған. Батыстың танымал суретшісі О. С. Селтцер 1927 жылы "Льюис және Кларк Сакаджавеамен Миссуридің Ұлы сарқырамасында, 1804" атты туындысында осы сарқыраманы бейнелеген. Ұлы сарқыраманың алғашқы фотосуретін 1859 немесе 1860 жылдары Батыс аймағының белгілі фотографы Джеймс Д. Хаттон түсірген.