Кіріспе

Онтариодағы ұлттық қалалық парк, Канада
Детройттағы парк

Руж ұлттық қалалық паркі – Канаданың Онтарио провинциясындағы ұлттық қалалық парк. Парк Үлкен Торонто аймағындағы Руж өзені және оның салаларының айналасында орналасқан. Парктің оңтүстік бөлігі Торонтодағы өзеннің құйылатын жерінің маңында жатыр, ал солтүстікке қарай Маркхэм, Пикеринг, Уксбридж және Уитчерч-Стауфвиллге дейін созылады. 2011 жылдан бері Parks Canada бастапқы Руж паркінің көлемін ұлғайту және дерлік екі есеге жеткізу жұмыстарын жүргізіп келеді. Parks Canada паркке қосымша жолдар, білім беру және бағдарламалық орталықтар, жақсартылған көрсеткіштер, түсіндіру тақталары мен көрмелерді қосуды жоспарлап отыр. Parks Canada паркте «Лагерьге үйрену», «Жаяу жүруге үйрену», от басында әңгімелесу және басқа да қосымша бағдарламалар сияқты жаңа білім беру бағдарламаларын енгізді. Парк толыққаннан кейін, 2019 жылдың 15 маусымынан бастап Parks Canada басқаратын аумақтың 95%-ын құрайды, ал қалған бөлігі болашақта берілуі күтілуде, оның барлығы Руж қалалық ұлттық паркі туралы заңға сәйкес ресми түрде бекітілген.

Табиғат тарихы

12 000 жыл бұрын мұздықтардың еруі нәтижесінде бүкіл осы аймақты алып жатқан ежелгі Онтарио көлі пайда болды. Шамамен 20 метр қалыңдықтағы үлкен мұз тілі көлдің шығысқа қарай ағып кетуіне кедергі келтірді, су деңгейінің жоғары болуына себеп болды, ал көл баяу оңтүстікке қарай ағып, қазіргі Миссисипи өзеніне құйылды. Мұз тілі ақыры шегініп, көл суын Сент-Лоуренс өзеніне құйып, бүгін біз көріп отырған Ұлы көлдерді қалыптастырды. Руж ұлттық қалалық паркінде табылған соңғы мұз дәуірінде пайда болған тау жыныстары, сейсмикалық белсенділікті зерттейтін геологтар үшін, әсіресе GTA айманындағы жер сілкінісі қаупін анықтауда маңызды. 80 000 мен 13 000 жылдар аралығындағы күрт жер сілкінісі белсенділігін көрсететін жарықтарды байқауға болады. Руж ұлттық қалалық паркінің тарихы 10 000 жылдан астам. Палеолиттік көшпелі аңшылар, ирокез шаруалары, ерте еуропалық зерттеушілер және бүгінде парктің маңында кездесетін көпмәдениетті қалалық тұрғындар – барлығы осы тарихтың бір бөлігі. Адамдар қазіргі Онтариодағы Ұлы көлдер-Сент-Лоуренс жазықтықтарында қоныстанғаннан бері, Руж паркінде қорғалатын жерлер мен сулар көптеген халықтардың үйіне айналды. Өзен және оның аңғарлары, жоталар, орман және батпақтар, сондай-ақ оларда мекен ететін жануарлар мен өсімдіктер түрлері кішкентай көшпелі топтарды, ал кейінірек 20 ғасырдың қарқынды урбанизациясы ландшафтты күрт өзгерткенге дейін үлкен, тұрақты елді мекендерді қамтамасыз етті. Руж өзенінің көркемдігіне шабыттанған белгілі «Жетілік» суретшілерінің бірі Ф.Х. Варли 1950 жылдары Маркхемдегі Руж өзенінің жағалауын оның сұлулығын мәңгі есте сақтау үшін суретке түсірді. Бұл жолды алғашқы халықтар жасаған, кейіннен еуропалық саудагерлер, зерттеушілер және қоныс аударушылар пайдаланған. Руж өзені жолы қазіргі уақытта федералды тарихи белгімен белгіленбеген, бірақ Хэмбер өзенінен басталатын батыс тармағында жолдың екі бағытын мойындайтын белгі орнатылған. Торонто тасымалдау жолы 1969 жылы Ұлттық тарихи орындар және ескерткіштер кеңесінің ұсынысы бойынша Ұлттық тарихи оқиға ретінде тағайындалды.

Бейд-Хилл ұлттық тарихи орны

Бид Хилл – 17 ғасырдағы Сенека ауылының толық сақталған археологиялық орны. 1991 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тағайындалды. Осы орында шамамен 3000 жылдық көне тұрақ қалдықтары да бар. Қазба жұмыстары шектеулі түрде жүргізілген, ал орнында көптеген материалдық мәдениеттерді сақтайтын табиғи түрде қорғалған қоқыс орны бар деп саналады. Археологиялық маңыздылығы жоғары болғандықтан, ол көпшілікке ашық емес және саябақта оны анықтау қиын. Оның Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесіне аймаққа қауіп төндіретін құрылыс жоспарлары себеп болды.

Парк тарихы

Бастапқы Руж паркі 1995 жылы Онтарио провинциясы Торонто, Маркхэм және Пикеринг қалаларымен, сондай-ақ Торонто және аймақ қорғау басқармасымен бірлесіп құрылды. Бастапқы парктің аумағы Торонто, Маркхэм және Пикеринг қалаларында шамамен 40 шаршы километрді құрады. Parks Canada 2011 жылы бұрынғы өңірлік Руж паркінің басқаруын, ұйымдастыруын және қаржысын қарастырғаннан кейін, ұлттық қалалық паркті құруға бағытталған жұмыстарға алғашқы қадам жасады, нәтижесінде ұлттық қалалық парк құру ұсынылды. Парк құруға дайындық кезінде Parks Canada 20 000-нан астам канадалық және 200-ден астам ұйыммен, оның ішінде халықтың иелік ететін жерлерінің өкілдерімен, үкіметтің барлық деңгейлерімен, қоғамдық ұйымдармен, табиғатты қорғаушылармен, фермерлермен және жергілікті тұрғындармен кеңесіп, ынтымақтастықпен жұмыс істеді. Түпнұсқа Руж паркіне ең жақын орналасқан, Торонто зообағы мен Руж жағажайының аймақтарындағы бөліктері ашық күйінде қалады және уақытша негізде Торонто және аймақ қорғау басқармасымен, Parks Canada және муниципалитеттермен бірлесіп басқарылады. Руж ұлттық қалалық паркі толыққаннан кейін, бұрынғы Руж паркінің жерлері Parks Canada-ға беріліп, әлдеқайда ірі (79,1 км²) Руж ұлттық қалалық паркінің құрамына кіреді. 2017 жылы «Руж паркі» жерлерінің көп бөлігі Parks Canada-ға берілуі күтілуде. Толық құрылғаннан кейін Руж ұлттық қалалық паркі Солтүстік Америкадағы ең үлкен қалалық қорғау аймағы болады. Ол оңтүстіктегі Онтарио көлінен солтүстікке қарай, мұздықтан кейінгі Оук Риджс Морайнасына дейін созылады. 2015 жылдың 1 сәуірінде Transport Canada Руж ұлттық қалалық паркін құрайтын алғашқы жерлерді (19,1 км²) Маркхэм қаласының солтүстік жағында Parks Canada-ға тапсырды. 2015 жылдың 15 мамырында Руж ұлттық қалалық паркі туралы заң күшіне енді, бұл Руж ұлттық қалалық паркін ресми түрде құрды. Паркке кіру жылына 365 күн тегін, бірақ кемпингке ақы төленеді. Қазіргі уақытта Торонто мен Маркхэм аудандарында 12 шақырымнан астам табиғи жаяу серуендеу жолдары бар, бірақ Parks Canada жол желісін кеңейтіп, Онтарио көлінен Оук Риджс Морайнасына дейін үздіксіз байланыс орнатуды жоспарлап отыр. Торонтода паркке қоғамдық көлікпен TTC және GO Transit арқылы жетуге болады. Жасыл кеңістікті сақтаудағы азаматтық қоғамның рөлі сараптама мен ғылым арқасында артты, бұл азаматтық қоғамның талаптарын заңды түрде бекітуге мүмкіндік берді. Азаматтық қоғам өздерінің экологиялық негізделген аргументтерін растау үшін тәжірибелік білімдерін ұсынды, бұл басқа балама ұстанымдарға қарсы тұруға мүмкіндік берді. Азаматтық қоғамның қатысқан экологиялық жаңару немесе мониторинг бағдарламалары – бұл ұзақ мерзімді, қарқынды дамуға жасалған қадам болды.

Бастамалар

Rouge ұлттық қалалық паркін құру процесінің аясында бірқатар жобалар мен бастамалар жүзеге асырылуда. «Beare Road Park» бас жоспары 2013 жылы ұсынылды. Ол жабық Беар Роуд қоқыс полигонының орнында «Beare Hill Park» деп аталатын парк құруды қолдайды, ол Rouge ұлттық қалалық паркі құрамына енгізіледі. Беар Роуд қоқыс полигоны 1983 жылы жабылды, содан бері жартылай қайта орманды және батпақты жерге айналдырылды. Қазіргі уақытта ол батыс, солтүстік және шығыс жағынан паркпен қоршалған. Rouge ұлттық қалалық паркіндегі ресми жолдан төбені көруге болады, бірақ ол қоқыс полигонының аумағына кіруге рұқсат бермейді. Паркке келгендер шығыс Торонтоның жақсы көрінісін тамашалау үшін төбеге дейін топырақ жолдар жасады, себебі бұл аймақтағы ең биік нүктелердің бірі. Парк пен қоқыс полигонының арасында ешқандай қатты кедергі жоқ, сондықтан жануарлар мен паркке келгендер осы кеңістікті парктің бір бөлігі деп есептеп, одан өте алады. Аймақтағы батпақтар боболинк, сүт жыландары және Бландинг тасбақасы (Онтариода қорғалатын түр) сияқты көптеген түрлер үшін маңызды, сондықтан Rouge паркінің қорғау органдары осы аймақта жиі жұмыс істейді. 2017 жылдың 27 маусымында Торонто қаласы Beare Hill Park прогресін талқылау үшін отырыс өткізді және оның Rouge ұлттық қалалық паркіне интеграциялануын растады. Аймақтағы жұмыстар басталды және 2019 жылы қоғамға ашылатыны күтілуде. Жоспарлар демалысқа арналған жолдар, бақылау алаңдары және жабық қоқыс полигондарының басқарылуы және қалпына келтірілуі туралы халыққа білім беруге бағытталған. Parks Canada парктің тарихи және қазіргі байланыстары бар 10 түрлі алғашқы ұлттармен Rouge ұлттық қалалық парк алғашқы ұлттар кеңесі арқылы жұмыс істейді. Parks Canada-ның түпкілікті серіктестері парк жұмысының барлық аспектілеріне маңызды үлес қосады, соның ішінде парк экожүйесі мен егістік жерлерін қалпына келтіруге және жақсартуға көмектеседі, парк бағдарламалары мен іс-шараларында дәстүрлі әңгімелер мен тағамдарды бөліседі, сондай-ақ парк аумағындағы археологиялық жұмыстарды жүргізуге және бақылауға қатысады. 2016 жылы Parks Canada паркте 300-ден астам тегін қоғамдық іс-шара ұйымдастырды, оның ішінде Бақаларды бақылау, Hoot and Howl, апталық экскурсиялар, Парктегі өнер, Күзгі фестиваль, BioBlitz, Лагерьге үйрену, Жолдың дәмін тату және тағы да басқалар. Торонто мен Маркхэм аудандарында бірнеше білім беру және бағдарлау орталықтары, нысандар, белгілер мен ақпараттық тақталар жоспарлануда. Parks Canada Онтарио көлінен Оук Риджс Моренасына үздіксіз байланыс орнату үшін парктің жол желісін 12 шақырымнан ондаған шақырымға жаңа жолдар қосып кеңейтуді жоспарлап отыр. Сондай-ақ, парк жолдары Торонто, Маркхэм және Пикеринг қалаларында, сондай-ақ Уксбридж қалашығында орналасқан аймақтық жолдармен байланыстырылады. 2016 жылы Parks Canada OCAD университетімен серіктесіп, парктің алғашқы «Резиденциядағы фотографы» Хейке Риузені жұмысқа алды. Хейке Риузенің жұмысы Торонто Стар, CBC және Metro басылымдарында жарияланды, сондай-ақ ол Торонтоның орталық бөлігінде көрме ұйымдастырды. Parkbus парке маусымдық шаттл қызметін ұсынады.

Rouge қосымшасы

2016 жылдан бастап Торонто университетінің Скарборо кампусының (The Arts & Science Co-op және Магистрлік экологиялық ғылымдар кафедралары) мен Хаб (университеттің кәсіпкерлік орталығы) студенттері Канада парктерімен бірлесіп жұмыс істеп, «Rouge» қосымшасын жасады. Бұл қосымша паркті келушілерге интерактивті және ақпараттық нұсқаулықты қолдарының ішінде ұсынуға арналған. Мазмұн үшін Канада парктерінің қызметкерлері, жергілікті халықтар, аймақтың тұрғындары, ғалымдар мен тарихшылардан ақпарат жиналды. Қосымшаның мүмкіндіктері: жолдар мен ландшафт туралы ақпарат, маңызды орындар, мәдени және тарихи мәліметтер, GPS қашықтық өлшегіш, улы өсімдіктер мен жануарлар туралы қауіпсіздік ақпараты, балаларға арналған жадты жаттайтын ойын, жүрілген қашықтық үшін сыйлықтар, сондай-ақ мәселелерді хабарлау опциясы бар. Қосымша 2017 жылдың 21 қазанында іске қосылып, IOS және Android телефондарында ағылшын, француз және қарапайым қытай тілдерінде қолжетімді. 2017 жылдың 24 және 25 маусымында Руж ұлттық қалалық паркі Ұлттық парк мәртебесін алғаннан кейін алғашқы Биоблиц шарасын өткізді. Іс-шараға қатысушылар iNaturalist сайтында 43 түрлі сүтқоректілердің тіркелгенін анықтады.

ГИС және кеңістіктік талдау

Тұрақты даму жоспарын ілгерілетуге қолданылатын екі құрал – ГИС-ті паркті карталау үшін пайдалану және кеңістіктік талдау техникалары. TRCA (Торонто және аймақ қорғау органы) географиялық тұрғыдан байланыстырылатын су алаптары туралы ақпаратты қамтитын тақырыптық қабаттар жинағына ие. Бұл қабаттар шешім қабылдауды қолдау үшін, сондай-ақ экологиялық жаңарту, жерді сатып алу, балық шаруашылығын басқару, жоспарлау және су тасқынынан қорғану салаларындағы мәселелерді шешу үшін қолданылады. TRCA және Торонто қаласы GTA-ның 0,5 метрлік ажыратымдылықтағы геореференцияланған цифрлық ортофотосурет деректеріне ие, бұл GTA үшін ең дәл және толыққанды цифрлық деректер болып табылады. TRCA биологтары мен Торонто қаласының Табиғи мұраны зерттеу бөлімі осы ортофотосуретті табиғи орталарды анықтау және цифрландыру үшін пайдаланады, содан кейін осы деректерді қоршаған жерді пайдалану, ортаның мөлшері мен пішінімен байланысты талдайды. Дэвид Судзуки қоры да ГИС және кеңістіктік талдауды қолданып, Руж ұлттық паркіндегі табиғи капиталдың құнын картаға түсірді. Қор Руж паркі мен оны қоршаған су алаптарындағы жер жамылғысы мен жерді пайдаланудың таралуын, сондай-ақ жер жамылғысы түріне қарай гектарына шаққандағы орташа экожүйелік қызмет құнын картаға түсірді. Деректер 2000-2002 жылдарға қатысты Оңтүстік Онтарио Жер ресурстары туралы ақпараттық жүйесінен (SOLRIS) алынған.

Физикалық география

Руж ұлттық қалалық паркі Руж өзені, Петтикоат және Даффинс ағындарының су жиналатын алаптарында орналасқан. Руж өзені Торонто қаласынан өтетін ең сау өзен болып қала береді. Руж өзенін айнала қоршаған шатқалдар жүйесі үлкен Торонто шатқалдар жүйесінің бір бөлігін құрайды, соған қала ішіндегі басқа өзендер мен ағындарды қоршаған шатқалдар да кіреді.

Жасанды ылғалды алқаптар

Руж саябағының суайдынында құрылған ылғалды жерлер су тасқынының күшін азайту, тым көп мөлшердегі қоректік заттарды азайту сияқты экологиялық пайдалармен қызмет етеді, сондай-ақ жартылай сулық организмдер үшін өте маңызды тіршілік ортасы болып табылады. Дегенмен, құрылған ылғалды жерлерде метил сынап (MeHg) өндіру мүмкіндігіне байланысты мәселе бар екені анықталды. Су, шөгінді және ылғалды жерлерден алынған жәндіктердің сынамаларынан кейін, MeHg концентрациясы ылғалды жердің жасы ұлғайған сайын төмендейтіні, ал MeHg-нің таза өндірісі жаңадан құрылған ылғалды жерлерде ең жоғары болатыны анықталды. Бұл нәтижелерді түсінуге негіз болатын дәлел – жас ылғалды жерлерде темірді тотықсыздайтын бактериялардың бейорганикалық сынапқа метан тобын қосып, MeHg өндірісін арттыруы мүмкін. Ал ескірген ылғалды жерлерде жиналған органикалық заттар бейорганикалық сынапты байланыстырып, бактериялық метилденудің жүрмейтініне мүмкіндік береді.

Ауыл шаруашылығы жерлері

Руж аңғарында мыңдаған жылдар бойы адамдар егін шаруашылығымен айналысып келеді, оның ішінде жергілікті халықтар және кейіннен келген еуропалық қоныс аударушылар. Руж ұлттық қалалық паркі Канададағы ең сирек және ең құнарлы топырақ – 1-сыныпты егістік жердің кең аумақтарын қорғайды. 2015 жылдан бері Канада Парктері парктегі фермерлермен, Түпкі халықтардың өкілдерімен және табиғатты қорғау ұйымдарымен бірлесіп, Руж ұлттық қалалық паркінде 31 табиғатты қорғау және ауыл шаруашылығын жақсарту жобасын жүзеге асырды. Бүгінгі күні 32 гектардан астам батпақты жерлер мен су жағалаулары, 20 гектар орман қалпына келтірілді, ал 38 000-нан астам жергілікті ағаштар мен бұталар отырғызылды. Канада Парктері парктің егістік жерлерін және жұмыс істейтін фермаларын сақтауға міндеттенді, бұл парктің жалпы экологиялық жағдайына оң әсер ететін және келушілерге ерекше шаруашылық тәжірибесін сыйлайтын болады. Паркте Маркхем қаласындағы екі танымал фермерлік базар орналасқан: Whittamore's Farm (2017 жылы жабылды) және Reesor's Farm Market.

Қорғау

Руж су алабының достары – бұл Онтарионың Скарборо қаласында орналасқан Руж су алабын қорғау және қайта жаңартуды мақсат ететін коммерциялық емес, қоғамдыққа негізделген қоршаған ортаны қорғау және сақтау ұйымы. Олар су алабындағы экожүйеге де үлес қосады, мысалы, сұңқарлар мен бүркіттерге қонуға арналған раптор тіректері сияқты тіршілік ортасын құру арқылы кеміргіштердің санын реттейді. Руж ұлттық қалалық паркі заңы, сондай-ақ C-40 заң жобасы деп аталады, Ружді қорғауға арналған ерекше тәсіл. Ол Онтарионың «Жасыл белдеу» заңына толықтыру жасап, Канада үкіметін парк пен оның экожүйесін, мәдени мұраларын және туған жердің жануарларын қорғауға міндеттейді. Заңда сонымен қатар паркке қарау мен жыл бойы патруілдеуді жүзеге асыратын күзетшілер де қарастырылған. Күзетшілер жергілікті полициямен тығыз байланыста жұмыс істеп, келушілер мен ресурстарды қорғайды. Бұл саясат туған экожүйелерді және жануарлар дүниесін қайта жаңартуға баса назар аударады. 2014 жылдан бері Parks Canada Торонто хайуанатбағымен бірлесіп, паркте 113 Бландинг бақалағын өсіріп, босатып келеді; бұл жоғалуға жақын түр, осы бастамаға дейін паркте бар болғаны жеті бақа қалған деп есептелген. 2015 жылдан бастап Parks Canada парктегі фермерлермен және Торонто аймақтық табиғатты қорғау басқармасымен бірлесіп, Руж ұлттық қалалық паркінде қорғау және ауыл шаруашылығын жақсарту жобаларын жүзеге асыруға кірісті.

Қалалық ластану

Руж паркі – қаланың ортасында орналасқан қорғалатын аумақ. Онда басқа жағдайда қауіп төніп тұрған түрлі ерекше жануарлар мен өсімдіктер мекендейді. Парктің орналасқан жері оны көптеген ластану көздеріне сезімтал етеді. Мысалы, Торонтоның маңызды тас жолдарының бірі паркті кесіп өтеді. Келушілерге қауіпсіз және демалыс ортасын қамтамасыз ету және биоәртүрлілікті сақтау үшін осы көздерді анықтау және тәуекелдерді тиімді басқару маңызды. Паркте кездесетін ластану көздерінің түрлері мен оларға байланысты тәуекелдер төменде көрсетілген. Руж паркіндегі қалалық ластану көздері:

Қалалық құрылыстың көптеген онжылдықтары эрозияның күшеюіне және арнаның тұрақсыздығына әкелді. Эрозия ағындарда шөгіндінің көбеюіне және су жануарларына зиян келтіруі мүмкін. Эрозияға ұшыраған шөгінділер топырақта табиғи түрде жиналатын қоректік заттар мен басқа да элементтерді тасымалдайды. Қалалық жерлерді дамытудың стандартты тәжірибесі салдарынан, белгілі бір уақытта топырақтың үлкен участалары ашыққа шығады. Парктегі батпақты жерлердің көп бөлігі ауыл шаруашылығы үшін орын ашу мақсатында кептіріліп, тазартылды. Фермалар өзенге қоректік заттар, бактериялар және пестицидтер сияқты ластаушы заттардың маңызды көзі болып табылады. Паркте фосфордың орташа концентрациясы Кіші Руж өзенінде 0,02 мг/л, ал Бас Руж өзенінде 0,05 мг/л құрайды (7-ші тас жолдан оңтүстікке қарайғы облыстық норматив 0,03 мг/л). Дауыл кезінде ағынды сулар жол тұзын жинап алып, жер асты суларын ластауы және іздік металдардың сіңуіне әкелуі мүмкін. Парк арқылы көп қатарлы тас жол және ірі теміржол желісі өтеді, екеуі де қоршаған ортаға теріс әсер етеді. 407-ші тас жол ауа сапасының нашарлауына, тұман мен парниктік газдар эмиссиясының артуына себепші болады. Қыс айларында жолдар тұзбен жабылады, бұл су бассейніне қосымша ластану болып табылады. Руж паркіндегі өзендерде хлорид деңгейінің жалпы өсуі байқалды. Тас жолдан шыққан шу да акустикалық экологияға (дыбыстық ландшафтқа) әсер етеді.