Кіріспе

1964 жылғы фильм

«Гертруд» – 1964 жылы түсірілген даниялық драмалық фильм, режиссері Карл Теодор Дрейер. Гертруд Каннинг рөлін Нина Пенс Роде ойнаса, оның күйеуі Густав Каннинг рөлінде Бендт Роте, ал сүйіктісі Ерланд Янссон рөлінде Баард Оу сомдады. «Гертруд» Дрейердің соңғы фильмі болды. Фильмнің ерекшелігі – көптеген ұзақ кадрлары, соның ішінде Гертруд пен оның бұрынғы сүйіктісі Габриэльдің өткені туралы әңгімелесетін он минутқа жуық кадр бар. Фильм алғашқыда әртүрлі пікірлерге бөлінді, бірақ қазір Дрейердің маңызды туындыларының бірі саналады.

Сюжет

Гертруд, 20-шы ғасырдың басында Стокгольмде опера әншісі болған, заңгер және саясаткер Густав Каннингке үйленген. Гертруд күйеуіне оның оған қарағанда мансабы мен мәртебесіне көбірек ғашық болғанын айтады. Ол сондай-ақ, өзінен бәрін артық сүйетін басқа бір еркекпен танысқанын, сондықтан оны күйеуінен жоғары қойып, ажырасуды қалайтынын жеткізеді. Гертруд сүйіктісі, болашақ жас пианист Эрланд Янссонды саябақта кездестіреді. Екеуі Янссонның үйіне барады. Гертруд оған өзінің оған қаншалықты берілгенін айтады. Кешке Густав Гертрудты операдан алуға келеді, ол сол жерде болатынын айтқан еді, бірақ оны таба алмайды. Келесі күні Каннингтер ақын Габриэль Лидманның үйінде өткен кешкі асқа қатысады, ол Гертрудпен бұрын қарым-қатынаста болған. Гертруд сол кештегі досы Аксель Найгренмен амандасады. Густав Гертрудтан опера туралы сұрақ қойып, ажырысу алдында соңғы бір түнді өткізуді талап етеді. Лидман Гертрудқа Янссонмен кездескенін, ол Гертрудты өзінің соңғы жеңісі деп мақтанған екенін айтады. Гертруд ертеңіне Янссонмен кездескенде, онымен бірге кетіп, барлығын артта қалдырғысы келетінін мәлімдейді. Бірақ ол басқа әйелден бала күтіп отырғанын айтады. Лидман Гертрудты онымен бірге кетуге көндіруге тырысады, бірақ сәттілікке жете алмайды, себебі Лидман мен Гертруд бірге болған кезде, Каннинг сияқты, ол өзінің мансабын одан жоғары қойған. Каннинг Гертрудты өзімен бірге қалуға көндіруге соңғы рет әрекеттеніп, тіпті оған сүйіктісін де қатар ұстауға рұқсат береді. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталады, және Гертруд психологияны оқу үшін Парижге жалғыз кетеді. Отыз жыл өткен соң, Гертруд Нигренмен бірге өміріне көз жүгіртеді. Ол махаббат – өмірдегі жалғыз маңызды нәрсе дейді. Ол қазір жалғыз, себебі осы қағидасынан бас тартпады, бірақ ештеңеге өкіспенбейді.

Өндіріс

Бұл Дрейердің соңғы фильмі және 1955 жылғы «Ордэт» фильмінен кейінгі алғашқы туындысы болды. Фильмдер арасындағы тоғыз жылдық кезеңде ол Эврипидтің «Медеясы», Уильям Фолкнердің «Тамыздағы жарық» фильмдерін түсіруге тырысты, сондай-ақ Хенрик Ибсеннің «Брэнд», Август Стриндбергтің «Дамаск» және Юджин О’Ниллдің «Азаматтық электра» туындылары бойынша сценарийлер жазды. Ол сонымен қатар Мәсіхтің өмірі туралы ұзақ уақыттан бері жоспарлап келген, бірақ ешқашан іске аспаған фильмде жұмыс істеді. Дрейердің сөзінше, ол 1940 жылдары Хьяльмар Сёдербергтің екі туындысын бейімдеуді қарастырған: 1905 жылғы «Доктор Глас» романын және 1906 жылғы «Гертруд» пьесасын. Алайда, бұл жобалардың ешқайсысы сол кезде жүзеге аспады. «Гертруд» жобасы Дрейер 1962 жылы Стен Рейннің «Хьяльмар Сёдербергтің Гертруды» атты монографиясын оқығаннан кейін қайта жанданды. Монография түпнұсқа пьесадағы диалогтың қолданылуын көрсетті: әңгіме көбінесе қарапайым әңгімелер мен қарым-қатынас жасаудың сәтсіздіктері арқылы дамиды. Бұл Дрейерді бейнеден гөрі сөз маңыздырақ болатын фильм жасауға шабыттандырды. Пьесаны сценарийге бейімдеген кезде Дрейер үшінші актіні қысқартып, эпилог қосты. Эпилог Гертруд кейіпкеріне Сёдербергтің алғашқы шабыты болған Мария фон Платеннің өміріне негізделген. Фильмді «Palladium» компаниясы шығарды және «Nordisk Film» студиясында түсірді (Валби), себебі «Palladium» студиясын «Danmarks Radio» телеарнасы телешоу түсіру үшін пайдаланып жатқан еді. Сыртқы сахналар Валло қамалының саябағында түсірілді. Түсіру үш айға созылды, ал монтаждау – үш күнге. Фильм көбінесе екі немесе одан көп актердің бір-бірімен сөйлескенін көрсететін ұзақ кадрлардан тұрды және Дрейердің камершпиль қағидаларына адалдығын жалғастырды. Жылдар өте келе Дрейердің түсіру стилі көбірек ұстамды болды. «Жоанна д’Арктің құмарлығындағы» жылдам монтажға немесе «Вампирдегі» динамикалық кадрларға қарағанда, бұл фильмде камераның баяу қозғалысы, шектеулі бұрыштар және жеке кадрлардың ұзақтығы артты.

Қабылдау

Фильмнің премьерасы 1964 жылдың 18 желтоқсанында Париждегі Le Studio Médicis кинотеатрында болды. Көрсетілім барысында киноаппаратура бірнеше рет бұзылды, субтитрлердің сапасы нашар болды және пленкалар қате ретпен көрсетілді, бұл көрермендердің өте теріс пікірлеріне себеп болды. Ол 1965 жылдың 1 қаңтарында Данияда Film Centralen Palladium арқылы көрсетілімге шықты. Кейіннен 1965 жылғы Венеция кинофестивалінде толы залға көрсетілді, бірақ көрермендердің жартысынан астамы фильм көрсетіліп жатқанда залды тастап кетті. Қалғандары тұрып қол соғып, Дрейердің көңілі толғанын байқатты.

Сыни жауап

Фильм бастапқыда сыншылар мен көрермендерді екіге бөлді. Париж премьерасынан кейін Дрейердің ретроспективасында фильмді әжуалай сынай бастады, содан кейін баспасөзde оны жиі "апат" деп атады. Дания премьерасынан кейін қабылдау көбірек нюанстарға толы болды, бірақ әлі де екіге бөлінді, және фильм Дания БАҚ-та үлкен пікірталас тудырды. Esquire журналында Дуайт Макдональд: "Гертруд – манеризмнен асып, кинематографиялық кедейлік пен тікелей жалықтыруға ұласқан тағы бір қадам. Ол жай ғана камерасын қойып, бір-бірімен сөйлесіп тұрған адамдарды түсіреді" деп жазды. Cinéma65 журналындағы мақалада: "Дрейер тыныштықтан еңсеуге дейін өзгерді. Бұл фильм емес, екі сағаттық диван мен пианиноны зерттеу" делінген. "Гертрудты" қорғап, Дрейер: "Мен фильмдерімде актерлерімнің терең ойларына олардың ең нәзік мінез-құлқы арқылы енуге тырысамын. Осы нәрсе маған киноның техникасынан да маңызды" деді. "Гертруд – мен жүрегіммен жасаған фильм" деді ол. Эндрю Саррис оны 1966 жылғы екінші үздік фильм деп бағалады, "Блоу-ап" одан озып кетті. Том Милн оны "суретшілердің өмірінде бір рет ғана қол жеткізе алатын ұлы, некромантикалық шедевр" деп атады. Пенелопа Хьюстон оны "алдамшы түрде ескі сәнмен көзге түсетін, еңбектік заманауи фильм" деп сипаттады. Бұл – бір уақытта ойға дастарқан жайып, тартып алатын дистилляция. Жан Семолуэ: "Дрейердің барлық туындыларының ішіндегі ең ішкісі, осылайша оның эстетикасының шыңы, тіпті тәжі де болуы мүмкін" деді. 2008 жылы фильм танымал француз журналы Cahiers du cinéma жариялаған "100 ең ұлы фильм" тізімінде 54-орынды иеленді. 2012 жылы Sight & Sound журналы жүргізген, әр он жыл сайын өткізілетін киносыншылар сауалнамасында "Гертруд" сыншылардың сауалнамасында 43-орынды, ал режиссерлердің сауалнамасында 59-орынды бөлісті.

Марапаттар

Фильм 26-шы Венеция халықаралық кинофестивалінде FIPRESCI жүлдесін және 7-ші Прадес кинофестивалінде Prix du comité directeur жүлдесін жеңіп алды. Ол 1965 жылғы ең үздік даниялық фильм үшін «Бодил» сыйлығын алды. Фильм 38-ші «Оскар» сыйлығының «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясына Даниядан ұсынылды, бірақ номинацияға ілікпеді.