Кіріспе
1957 жылы швед режиссері Ингмар Бергман түсірген фильм. "Жабайы жеміс" – Ингмар Бергман жазған және режиссерлік еткен 1957 жылғы швед драмалық фильмі. Швеция тіліндегі түпнұсқа атауы Smultronstället, ол сөзбе-сөз "жабайы жеміс өсетін жер" дегенді білдіреді, бірақ идиомалық мағынада жеке және құнды, көпшілікке әйгілі емес жасырын асыл орынды білдіреді. Актерлік құрамында Виктор Сёстром өзінің өткеніне саяхаттайтын қарт адам рөліндегі соңғы жұмысы, сондай-ақ Бергманмен үнемі жұмыс істейтін Биби Андерссон, Ингрид Тулин және Гуннар Бьёрнстранд бар. Макс фон Сидоу да эпизодтық рөлде ойнайды. Бергман сценарийді ауруханада жатқанда жазған. "Жабайы жеміс" өзіндік ойлау және адам өмірі сияқты философиялық тақырыптарды зерттейді. Фильм шыққаннан кейін ел ішінде кең мақұлдауға ие болды және 8-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде "Ең үздік фильм" номинациясы бойынша "Алтын аю" сыйлығын жеңіп алды. Көптеген киносүйер қауым бұл туындыны Бергманның ең жақсы фильмдерінің бірі және барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің қатарына қосады.
Wild Strawberries is a 1957 Swedish drama film written and directed by Ingmar Bergman. The original Swedish title is Smultronstället, which literally means "the wild strawberry patch" but idiomatically signifies a hidden gem of a place, often with personal or sentimental value, and not widely known. The cast includes Victor Sjöström in his final screen performance as an old man recalling his past, as well as Bergman regulars Bibi Andersson, Ingrid Thulin, and Gunnar Björnstrand. Max von Sydow also appears in a small role. Bergman wrote the screenplay while hospitalized. Exploring philosophical themes such as introspection and human existence, Wild Strawberries received wide positive domestic reception upon release, and won the Golden Bear for Best Film at the 8th Berlin International Film Festival. It is often considered to be one of Bergman's best films, as well as one of the greatest films ever made.
Сюжет
Кекеш, жалғандақ, өзімшіл профессор Исак Борг – 78 жастағы жесір дәрігер, бактериология саласында мамандық алған. Мамандыққа беленгенге дейін ол Швецияның ауылдық аймақтарында жалпы тәжірибелі дәрігер болып жұмыс істеген. Ол Стокгольмнен Лундқа ұзақ сапарға шығып, Лунд университетінен докторлық диплом алғаннан кейін 50 жыл өткен соң «Доктор Юбилярис» атағын алуға бағытталды. Оған жүкті келіні Марианна да ілесіп келеді, ол қайын атасын жақтырмайды және күйеуі Исақтың жалғыз ұлы Эвальдтан ажырасуды жоспарлап отыр. Эвальд олардан тумақшы болған бірінші баланың дүниеге келуін қаламайды. Сапар барысында Исақтың өмірін қайта қарастыруға түс көрулер, ойлар, қарттық және жақындап келе жатқан өлім мәжбүр етеді. Ол бірнеше автостоппен жүріп келе жатқан адамдармен кездеседі, олардың әрқайсысы Боргтың күйреген өміріне байланысты армандар мен ойларды оятуға себеп болады. Бірінші топқа екі жас жігіт және олардың серігі, екеуі де сүйіп жүрген Сара атты әйел кіреді. Сара – Исақтың жастық шағындағы махаббатының көшірмесі. Ол теңіз жағасындағы балалық шағын және сүйіктісі Сарамен бірге жинаған бүлдіргендерін еске алады, бірақ ол оның ағасына үйленді. Бірінші топ сапар бойы онымен бірге жүреді. Содан кейін Исак пен Марианна ашулы орта жастағы Алман жұбайларын көлікке мінгізеді, олардың көліктері дерлік соқтығысып кеткен еді. Жұбайлардың арасындағы қорқынышты өшпенділік пен ашкөздік соншалық, Марианна көлікті тоқтатып, олардың кетіп қалуын талап етеді. Бұл жұп Исақтың бақытсыз некесін еске салады. Түс көрінісінде Стен Алман, қазіргі емтихан комиссиясының төрағасы, Исақты тақтадағы «шетелдік» әріптерді оқуға сұрайды. Ол орындай алмайды. Алман оны оқып береді: «Дәрігердің бірінші міндеті – кешірім сұрау», содан кейін ол: «Сен кінәлісің» деген қорытындыға келеді. Ол жалғыздық пен оқшауланумен бетпе-бет келеді, осы қасиеттерді қартайған анасында (олар онымен кездесуге тоқтайды) және орта жастағы дәрігер ұлында таниды, ол өзін, өткенін, қазіргісін және жақындап келе жатқан өлімін біртіндеп қабылдауға кіріседі. Борг ақыры мақсатына жетеді және «Доктор Юбилярис» атағын алады, бірақ бұл бос ритуал болып шығады. Сол түні ол жас достарымен сүйіспеншілікпен қоштасады, оларға бұрынғы ащы қарт кісі жас қыздың махаббатын ойыншықтықта жариялауына жауап ретінде «Мен есімде сақтаймын» деп сыбырлайды. Ол ұлының үйінде төсегіне жатқанда, оны тыныштық сезімі билейді және көл жағасындағы отбасылық пикник туралы армандайды. Өмірдің аяқталуы мен мағынасы танылды, Боргтың беті қуанышпен нұрланады.
Шығу тегі
Бергманның фильм туралы идеясы Стокгольмнен Даларнаға жол жүрісі кезінде туған қаласы Упсалада тоқтағанда пайда болды. Әжесінің үйінің қасынан өтіп бара жатып, ол есікті ашып, ішіндегінің балалық шағындағыдай болса қалай болар екенін ойлады. "Содан маған мына ой келді: егер мұндайды фильмге түсірсең, шынайы түрде жүріп есікті ашасың, сосын балалық шағыңа кіресің, тағы бір есікті ашып, қайтадан қазіргі уақытқа ораласың, көше бұрылысынан өтіп, өміріңнің басқа бір кезеңіне жетесің, ал бәрі тіршілік ете береді. Міне, «Жабайы жемістер» осы идеяның негізінде туды". Кейін ол фильмнің қалай пайда болғаны туралы айтқанын өзгертті. «Суреттер: Кинодағы өмірім» атты кітабында ол бұрынғы сөзіне қатысты: "Бұл жалған. Шындығында, мен өмірім бойы балалық шағымда өмір сүремін".
Даму
Бергман "Жабайы жемістер" киносының сценарийін 1957 жылдың көктемінде Стокгольмдегі Каролинска ауруханасында (Исак Боргтың жұмыс орны) жазды; ол продюсер Карл Андерс Димлингтен қысқаша синопсис негізінде жұмысты жалғастыруға жақында ғана рұқсат алған еді. Ол екі ай бойы ауруханада, қайталап тұратын асқазан аурулары мен жалпы стресске байланысты емделді. Бергманның Каролинскадағы дәрігері – оның жақын досы Стюре Хеландер болды, ол оны психосоматика бойынша лекцияларына қатысуға шақырды. Хеландер Гуннел Линдбломға үйленген, ол фильмде Исак Боргтың қарындасы Шарлотта рөлін ойнады. Бергман 1952 жылдан бері көркемдік жетекші болған Мальмё қалалық театрындағы сәтті маусымнан кейін, сондай-ақ "Жазғы түннің күлкісі" (1955) және "Жетінші мөр" (1957) фильмдерінің табысынан кейін өзінің мансабының шыңында тұрды. Алайда, оның жеке өмірі қиын жағдайда болды. Оның үшінші некесі ажырасуға жақын еді; 1954 жылы басталған Биби Андерссонмен романы аяқталып жатты; ал анасымен келісуге тырысқаннан кейін ата-анасымен қарым-қатынасы ең төменгі деңгейге жетті. Жазғы үйдің көріністері Стокгольм архипелагындағы сәнді курорт – Салтсёбаденде түсірілді. Құбылыстар тізбегінің бір бөлігі Стокгольмнің орталық бөлігіндегі Гамла Станның таңға дейінгі жарығымен түсірілді. Фильмнің көп бөлігі СФ студиясында және оның Расундадағы (Солтүстік Стокгольм) ашық алаңында түсірілді. "Бергман туралы Бергман" кітабында ол сценарий аяқталғаннан кейін ғана Сёстрём туралы ойлағанын және Димлингтен осы танымал актер мен режиссермен байланысуды сұрағанын айтты. Бірақ "Суреттер: Менің кинодағы өмірім" еңбегінде ол: "Сценарий жазып жатқанда мен Сёстрём туралы тіпті бір сәт ойламағанымды атап өткен жөн. Бұл ұсынысты фильмнің продюсері Карл Андерс Димлинг жасады. Есімде, мен оған осы рөлді беруге келіспей тұрып, көп ойландым" деді. Бұл фильм Бергманның халықаралық беделін нығайтқан туындылардың бірі болды, бірақ американдық сыншылар оны бағалауда бірауыздан келіспеді. Көптеген рецензенттер оның сюжетін түсініксіз деп тапты. "The New York Times" газетінде Босли Кроутер Сёстрём мен Андерссонның актерлік шеберлігін жоғары бағалап, "Бұл фильм соншалықты құпиялы, Бергман мырзаның өзі не айтқысы келгенін білді ме деп ойланасыз" деп жазды. 1959 жылы фильм "Cahiers du Cinéma" журналының "Жылдың 10 үздік фильмі" тізімінде 7-орынды иеленді. 1963 жылы "Cinema" журналына берген сұхбатында режиссер Стэнли Кубрик осы фильмін өзінің барлық уақыттағы екінші сүйікті фильмі деп атады. Ресейлік режиссер Андрей Тарковский де осы туындыны өзінің ең жақсы он фильмінің бірі деп санады. Қазір бұл Бергманның маңызды туындыларының бірі саналады. Фильм сыншысы Дерек Малкольм 2001 жылы фильмді "100 үздік фильм" тізімінде 56-орынға қойды. 2007 жылы фильм "The Guardians" оқырмандарының "Барлық уақыттағы 40 үздік шетелдік фильм" сауалнамасында 34-орынды иеленді. 2009 жылы жапондық "kinema Junpo" киножурналының "Барлық уақыттағы жапондық емес 100 үздік фильм" тізімінде 59-орынға ие болды. 1972 жылы бұл туынды 10-орынды, 2002 жылы 27-орынды, ал 2012 жылы "Sight & Sound" сыншыларының сауалнамасында 63-орынды иеленді. Сол жылы фильм FLM киножурналы жүргізген 50 киносыншысы мен ғалымның сауалнамасы бойынша Швецияның барлық уақыттағы 25 үздік фильмі тізімінде 11-орынға ие болды. Оның сценарийі "Total Film" журналында жазылған 50 үздік сценарийдің бірі ретінде тізімделді. Фильм 2018 жылы BBC-нің "100 үздік шетел тіліндегі фильмдер" тізіміне енді. 2022 жылы "Sight & Sound" журналының "Барлық уақыттағы ең үздік фильмдер" тізімінде фильм режиссерлердің пікір сауалында 72-орынды иеленді. Rotten Tomatoes веб-сайтында "Жабайы жемістер" фильміне 45 рецензия негізінде 96% мақұлдау көрсетілген, орташа бағасы 8.90/10. Сайттың сыншыларының пікірі: "Жабайы жемістер Ингмар Бергманның әдемі жазылған және түсірілген, бір адамның өткенге деген сағыныш саяхатын көрсететін туындысынан анағұрлым ащы-тұзынды болған емес". Metacritic сайтында фильм 17 сыншының пікірлеріне негізделген 100 балдық шкала бойынша 88 балға ие, бұл "барлық тараптан мақтауға ие" екенін көрсетеді.
Марапаттар мен құрметтер
Фильм 8-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде "Ең үздік фильм" үшін "Алтын аю" сыйлығы мен FIPRESCI жүлдесін, Мар-дель-Плата кинофестивалінде "Ең үздік фильм" және "Ең үздік актер" сыйлықтарын жеңіп алды, сондай-ақ 1960 жылы "Ең үздік шетелдік фильм" үшін "Алтын глобус" сыйлығын иеленді. 1959 жылы фильм BAFTA сыйлығына "Кез келген көзден алынған ең үздік фильм" номинациясына ұсынылды. Ол сондай-ақ "Түпнұсқа сценарий" үшін Оскар сыйлығына ұсынылды, бірақ Бергман бұл ұсыныстан бас тартты. Фильм 1958 жылы Венеция кинофестивалінде Пасинетти сыйлығын жеңіп алды. 1959 жылы "Ең үздік еуропалық фильм" үшін Бодил сыйлығын жеңіп алды. Фильм Ватиканның ең жақсы фильмдер тізіміне кірді, адамның "өкініш пен уайымнан басталып, тыныштық пен татуласудың жаңарту сезіміне дейінгі ішкі сапары" бейнеленгені үшін ұсынылды.
Ықпал
Wild Strawberries Вуди Алленнің "Жұлдызды естеліктер" (1980), "Тағы бір әйел" (1988), "Қылмыстар мен қателіктер" (1989) және "Гарриді бұзу" (1997) фильмдеріне әсер етті. "Жұлдызды естеліктер" фильмінің сюжеті ұқсас, басты кейіпкер, режиссер Сэнди Бейтс (Вуди Аллен), өзінің фильмдерін көруге қатысады, сонымен бірге өмірі мен өткен қарым-қатынастарын еске алады, оларды зерделейді және қазіргі қарым-қатынастарын жақсартуға және бекемдеуге тырысады, бұл флешбектер мен арман тізбектерімен толықтырылған. "Тағы бір әйел" фильмінің басты кейіпкері Марион Пост (Джина Роулендс) достары мен туыстарынан суық және сезімтал емес деп айыпталады, бұл оны өмірін қайта қарауға мәжбүр етеді. Аллен Бергманның фильмінен бірнеше мотивтерді алады, мысалы, Посттың қарындасы Линн (Франсис Конрой) оған ағасы Полдың (Харрис Юлин) оны жек көретінін айтуы және бұрынғы студент Постқа оның сабағы оның өмірін өзгерткенін айтуы. Аллен Постқа арман тізбектері мен флешбектер арқылы өзінің өткенімен бетпе-бет келуге көмектеседі, олар көрерменге маңызды ақпаратты ашады, "Жабайы клубникалар" фильміндегідей. "Қылмыстар мен қателіктер" фильмінде Аллен Исақтың отбасымен кешкі ас ішетін көріне сілтеме жасайды. "Гарриді бұзу" фильмінің сюжеті (жазушы бұрынғы университетінен құрметті сыйлық алу үшін ұзақ сапарға шығады, сонымен бірге өміріндегі тәжірибелерді арман тізбектерімен ойлайды) негізінен "Жабайы клубникалар" фильмінің сюжетіне ұқсас. Сатьяжит Рэйдің 1966 жылы түсірілген "Наяк" фильмі шамалы дәрежеде "Жабайы клубникалар" фильмінен шабыттанды.
Америкалық қайта құру әрекеті
Сценарист Бо Голдман 1995 жылы бұл фильмін режиссерлік дебюті ретінде қайта түсіруді жоспарлаған. Грегори Пек қарт профессордың басты рөлінде ойнар еді. Мартин Скорсезе өндірісші болуға келіскеніне қарамастан, фильмге рұқсат берілмеді.