Кіріспе

Бір тараптан екінші тарапқа құндылық беру Төлем – бір тараптың (мысалы, жеке тұлға немесе компания) екінші тарапқа ұсынған тауарлар немесе қызметтер үшін, заңдық міндеттемелерді орындау үшін немесе қайырымдылық ниетімен ақша немесе оған баламалы құндылықтарды беруі. Төлем жасаушы тарап көбінесе төлеуші деп аталады, ал төлем алушы – төлемді қабылдаушы тарап. Төлемдер көбінесе ерікті түрде жасалса да, кейбір төлемдер міндетті болып табылады, мысалы, айыппұл төлеу. Төлемдер түрлі жолдармен жүзеге асырылуы мүмкін, мысалы: ақша, чек, немесе дебеттік, кредиттік карталар арқылы немесе банк аударымдары, мобильді төлемдер және т.б.; құнды мүліктерді беру, мысалы акциялар, немесе бартер, немесе жеке деректерді пайдалану, бір тауар немесе қызметті екіншісімен алмастыру. Жалпы алғанда, төлем алушы қандай төлем әдісін қабылдайтынын өз бетінше шеше алады, бірақ заңмен белгіленген лимиттерге дейін елдің заңды валютасын қабылдау міндетті болуы мүмкін. Егер тараптар басқаша келіспесе, төлем көбінесе төлем алушының жергілікті валютасында жүзеге асырылады. Басқа валютада төлем жасау үшін қосымша айырбас операциясы қажет. Төлем алушы қарыз бойынша шарттасуға құқылы, яғни борышкердің міндеттемелерін толық өтеу үшін жартылай төлемді қабылдауға немесе жеңілдік ұсынуға болады, мысалы, қолма-қол ақшамен төлегенде немесе жылдам төлегенде. Ал төлем алушы кешіктірілген төлем үшін немесе белгілі бір кредиттік картаны пайдаланғаны үшін қосымша төлем талап етуі мүмкін. Төлемдер көбінесе тауарлар немесе қызметтерді жеткізіп бергеннен кейін берілетін шот-фактура немесе есеп-шотпен жүзеге асырылады, бірақ кейбір салаларда (мысалы, туризм және қонақүйлер) қызмет көрсету алдында алдын ала төлем талап етілуі мүмкін. Кейбір салаларда қызмет көрсетуді бастау алдында депозит талап етілуі мүмкін, ол қызметтің бір бөлігін төлеу ретінде немесе қызмет көрсетушіге кепілдік ретінде қызмет етеді. Кейбір жағдайларда, төлемдер кезең-кезеңмен жасалады, ал кейбір жағдайларда жартылай төлемдер қабылданады, бірақ бұл төлеушінің заңдық міндеттемелерін толық жоймайды. Төлем алушы төлемді қабылдағанда борыш немесе басқа да міндеттемелер өтеліп, жойылады. Кредитор төлемді қабылдаудан негізсіз бас тарта алмайды, бірақ кейбір жағдайларда төлемнен бас тартуға болады, мысалы, сенбі күні немесе банк жұмыс уақытынан тыс. Төлем алушы төлемді растау үшін төлеушіге қолхат беруге міндетті. Қолхат шотқа «толық төленді» деген белгі қою түрінде болуы мүмкін. Қарызды өтеу үшін кепілдік беру немесе басқа да кепілдік беру төлем болып есептелмейді.

Этимология

"Төлем" сөзіндегі "pay" түбірі латынша "pacare" (бейбіттендіру) сөзінен, ал одан "pax" – "бейбітшілік" сөзінен шыққан. Орта ғасырларда бұл термин мағынасын кеңейтіп, "қарыздарды тыныштандыру" мағынасын білдіретін болды. Латын сөзі көне француз тіліндегі "paier" сөзінің құрамына енгенде, "жұбату" мағынасын сақтап қалып, "төлеу" (мысалы, қарызды төлеу) мағынасын қосты. Француз тілінен келген орта ағылшын сөзі "payen" де осы екі мағынада қолданылды.

Төлем түрлері мен әдістері

Төлем әдістерінің екі түрі бар: айырбастау және қамтамасыз ету. Айырбастау – банкноттар мен монеталарды қамтитын ақшаны пайдалануды білдіреді. Қамтамасыз ету ақшаны бір шоттан екінші шотқа аударуды және үшінші тараптың қатысуын қамтиды. Кредиттік карта, дебеттік карта, чек, ақша аударымдары, сондай-ақ қайталанатын қолма-қол ақша немесе ACH (Автоматтандырылған клиринг орталығы) төлемдері – барлығы электрондық төлем әдістері. Электрондық төлем технологияларына магниттік жолақты карталар, смарт-карталар, жақындату карталары және мобильді төлемдер жатады. Cadogan Petroleum Holdings Ltd. мен Global Process Systems LLC арасындағы сот ісінде екі газ өңдеу зауытын сатып алу үшін бөліп төлеу жоспарланған. Олардың шартында төлемдер толық орындалғанға дейін меншік құқығы берілмейтіні және төлемді уақтылы төлемеу Кадоганға шартты бұзуға мүмкіндік беретіні, "бұрын жинақталған құқықтарға зиян келтірмей" деп көрсетілген. Жоғарғы сот бұл мәтін Кадоганға активтерді алмастыру арқылы сатып алмаса да, төленген төлемдерді сақтап қалуға мүмкіндік береді деп шешті. Сот Джек Битсонның, кейіннен апелляциялық сот судьясы болған, "Бұзушылық үшін босату: аяқталмай қалған төлемдердің, салымдардың және аяқталуға дейін тиіс басқа да төлемдердің жағдайы" атты еңбегіне сілтеме жасады, оны Эдер судья мұндай төлемдердің дұрыс шарттық құрылымын талдаудың "өте құнды" еңбегі деп сипаттады. Қымбат заттарды немесе қызметтерді сатып алу үшін төлемнің бастапқы бөлігін көбінесе "алдын ала төлем" деп атайды; бұл британдық ағылшын тілінде салым деп те аталады.

Қатысушы тараптар

Төлемге екінен астам тарап қатысуы мүмкін. Мысалы, алдын ала төленген карта арқылы жасалатын операцияда әдетте төрт тарап қатысады: сатып алушы, сатушы, карта шығарушы банк және сатып алушы банк. Нақты ақшамен төлем жасау үшін кем дегенде үш тарап қажет: сатушы, сатып алушы және валюта шығарушы. Бартерлік төлем үшін кем дегенде екі тарап қажет: сатып алушы және сатушы.

Қызмет көрсетушілер

Инфрақұрылым мен электрондық тазалау әдістерін төлем провайдері құрайды. Әлемдік кредиттік карта провайдерлері – Diners Club, Visa, American Express және MasterCard. Maestro және Cirrus халықаралық дебеттік карта провайдерлері болып табылады. Блокчейн сондай-ақ цифрлық валюта арқылы төлем жасау үшін инфрақұрылымды қамтамасыз етеді және потенциалды түрде жақсырақ қауіпсіздік, аз делдалдық араласу және төмен транзакциялық құн ұсынады.

Әлемдік нарық

2005 жылы әлем бойынша төлем жүйелерінің әртүрлі түрлері арқылы шамамен 40 триллион доллар айналымға түсті. Оның шамамен 12 триллион доллары түрлі несие карточкалары арқылы жасалды, негізінен Visa және MasterCard-тың 21 мың мүше банкі арқылы. Төлемдерді өңдеу, соның ішінде несие беру, шамамен 500 миллиард доллар көлемінде кіріс әкелді. 2012 жылы қолма-қол ақшасыз төлем жүйелері арқылы шамамен 377 триллион доллар өтті. Бұл шоттар мен операциялар бойынша жалпы кірістің 524 миллиард долларға жуық деңгейге жеткізді.

Дебет карталары

АҚШ-та дебеттік карталар ең жылдам дамитын төлем технологиясы болып табылады. 2001 жылы барлық сатып алу операцияларының 9 пайызы дебеттік карталар арқылы жүзеге асырылды, және 2011 жылы бұл көрсеткіш екі есеге артып, 18,82 пайызға жетеді деп болжануда.

Мобильді төлемдер

Әлемде ұялы төлемдердің қарқынды өсімі байқалады. Google Pay, Apple Pay және Samsung Pay – ұялы төлемдерге арналған үш негізгі нұсқа, сонымен қатар кейбір банктер NFC төлемдерін де қабылдайды. Кейбір елдерде мобильді әмияндар ұялы төлемдердің басым әдісіне айналған.

Чектер

Тарихи тұрғыдан алғанда, чектер тауарлар мен қызметтерді сатып алудың басты төлем тәсілдерінің бірі болған, бірақ оның төлем құрамындағы үлесі бүкіл әлемде азайып барады. 2001 жылы АҚШ-та чектермен жасалған төлемдердің үлесі төлемдердің жалпы көлемінің 25%-ын құрады; ал 2006 жылы бұл көрсеткіш 17%-ға дейін төмендейді деп күтілген.

Уақыт

Кейбір жағдайларда төлемнің мерзімі заңдық маңызға ие. Мысалы, салық салу мақсатында төлемнің мерзімі салық төлеушінің салық салынатын табысын есептеуде бір жылда немесе келесі жылда шегерім ретінде қарастырылатынын анықтауы мүмкін. АҚШ салықтары үшін қолма-қол ақшамен жасалған төлемдер әдетте төлем жасалған кезде тіркеледі. Төлем сондай-ақ, төлем алушыға міндеттемені орындау үшін мүлік немесе қызмет көрсетілген кезде де жүзеге асуы мүмкін. Чекпен төлем жасалған жағдайда, әдетте чек тапсырылған кезде, төлем алушы оны ұсынғанда және чек төленгенде жүзеге асқан болып есептеледі. Бұл ереже, төлемші чек бойынша төлемді тоқтату мүмкіндігіне ие болса да, чек келесі салық жылында ғана банкке ұсынылған жағдайда да қолданылады. Дегенмен, мерзімі өткен чектер тапсырылған кезде төлем болып есептелмейді. Әдетте, кредит картасымен төлем жасау сату кезінде күшіне енеді, төлемшіге кредит карта компаниясы есеп-шоты ұсынғанда немесе төлемші кредит карта компаниясының есеп-шотын төлегенде емес. Аккруалдық негізде есеп беруді жүзеге асыратын кәсіпорын кірісті сату жылында тіркесе, төлем келесі жылы түсуі мүмкін. Чекпен мемлекеттік органдарға төленетін көптеген жарналар, рұқсат болған жағдайда, әдетте белгілі бір мерзім өткеннен кейін немесе чек толығымен өтелгенге дейін күшіне енеді. Кредит картасымен және қолма-қол ақшамен төлемдер, рұқсат болған жағдайда, дереу күшіне енеді. Әдетте, төлемнің басқа түрлеріне рұқсат берілмейді немесе қабылданбайды. Кейбір елдерде, мысалы, Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттерінде 2000 және 2011 жылғы Кешіктірілген төлемдер туралы директиваларға сәйкес, коммерциялық кешіктірілген төлемдер мен одан туындайтын пайыздық төлемдер реттеледі.