Кіріспе
Бір тараптан екінші тарапқа құндылық беру Төлем – бір тараптың (мысалы, жеке тұлға немесе компания) екінші тарапқа ұсынған тауарлар немесе қызметтер үшін, заңдық міндеттемелерді орындау үшін немесе қайырымдылық ниетімен ақша немесе оған баламалы құндылықтарды беруі. Төлем жасаушы тарап көбінесе төлеуші деп аталады, ал төлем алушы – төлемді қабылдаушы тарап. Төлемдер көбінесе ерікті түрде жасалса да, кейбір төлемдер міндетті болып табылады, мысалы, айыппұл төлеу. Төлемдер түрлі жолдармен жүзеге асырылуы мүмкін, мысалы: ақша, чек, немесе дебеттік, кредиттік карталар арқылы немесе банк аударымдары, мобильді төлемдер және т.б.; құнды мүліктерді беру, мысалы акциялар, немесе бартер, немесе жеке деректерді пайдалану, бір тауар немесе қызметті екіншісімен алмастыру. Жалпы алғанда, төлем алушы қандай төлем әдісін қабылдайтынын өз бетінше шеше алады, бірақ заңмен белгіленген лимиттерге дейін елдің заңды валютасын қабылдау міндетті болуы мүмкін. Егер тараптар басқаша келіспесе, төлем көбінесе төлем алушының жергілікті валютасында жүзеге асырылады. Басқа валютада төлем жасау үшін қосымша айырбас операциясы қажет. Төлем алушы қарыз бойынша шарттасуға құқылы, яғни борышкердің міндеттемелерін толық өтеу үшін жартылай төлемді қабылдауға немесе жеңілдік ұсынуға болады, мысалы, қолма-қол ақшамен төлегенде немесе жылдам төлегенде. Ал төлем алушы кешіктірілген төлем үшін немесе белгілі бір кредиттік картаны пайдаланғаны үшін қосымша төлем талап етуі мүмкін. Төлемдер көбінесе тауарлар немесе қызметтерді жеткізіп бергеннен кейін берілетін шот-фактура немесе есеп-шотпен жүзеге асырылады, бірақ кейбір салаларда (мысалы, туризм және қонақүйлер) қызмет көрсету алдында алдын ала төлем талап етілуі мүмкін. Кейбір салаларда қызмет көрсетуді бастау алдында депозит талап етілуі мүмкін, ол қызметтің бір бөлігін төлеу ретінде немесе қызмет көрсетушіге кепілдік ретінде қызмет етеді. Кейбір жағдайларда, төлемдер кезең-кезеңмен жасалады, ал кейбір жағдайларда жартылай төлемдер қабылданады, бірақ бұл төлеушінің заңдық міндеттемелерін толық жоймайды. Төлем алушы төлемді қабылдағанда борыш немесе басқа да міндеттемелер өтеліп, жойылады. Кредитор төлемді қабылдаудан негізсіз бас тарта алмайды, бірақ кейбір жағдайларда төлемнен бас тартуға болады, мысалы, сенбі күні немесе банк жұмыс уақытынан тыс. Төлем алушы төлемді растау үшін төлеушіге қолхат беруге міндетті. Қолхат шотқа «толық төленді» деген белгі қою түрінде болуы мүмкін. Қарызды өтеу үшін кепілдік беру немесе басқа да кепілдік беру төлем болып есептелмейді.
A payment is the tender of something of value, such as money or its equivalent, by one party (such as a person or company) to another in exchange for goods or services provided by them, or to fulfill a legal obligation or philanthropy desire. The party making the payment is commonly called the payer, while the payee is the party receiving the payment. Whilst payments are often made voluntarily, some payments are compulsory, such as payment of a fine. Payments can be affected in a number of ways, for example:
the use of money, cheque, or debit, credit, or bank transfers, whether through mobile payment or otherwise
the transfer of anything of value, such as stock, or using barter, or personal data, the exchange of one good or service for another. In general, payees are at liberty to determine what method of payment they will accept; though normally laws require the payer to accept the country's legal tender up to a prescribed limit. Payment is most commonly affected in the local currency of the payee unless the parties agree otherwise. Payment in another currency involves an additional transaction for the conversion. The payee may compromise on a debt, i. e., accept part payment in full settlement of a debtor's obligation, or may offer a discount, E. G: For payment in cash, or for prompt payment, etc. On the other hand, the payee may impose a surcharge, for example, as a late payment fee, or for use of a certain credit card, etc. Payments are frequently preceded by an invoice or bill, which follows the supply of goods or services, but in some industries (such as travel and hotels) it is not uncommon for pre payments to be required before the service is performed or provided. In some industries, a deposit may be required before services are performed, which acts as a part pre payment or as security to the service provider. In some cases, progress payments are made in advance, and in some cases part payments are accepted, which do not extinguish the payer's legal obligations. The acceptance of a payment by the payee extinguishes a debt or other obligation. A creditor cannot unreasonably refuse to accept a payment, but payment can be refused in some circumstances, for example, on a Sunday or outside banking hours. A payee is usually obligated to acknowledge payment by producing a receipt to the payer. A receipt may be an endorsement on an account as "paid in full". The giving of a guarantee or other security for a debt does not constitute a payment.
Этимология
"Төлем" сөзіндегі "pay" түбірі латынша "pacare" (бейбіттендіру) сөзінен, ал одан "pax" – "бейбітшілік" сөзінен шыққан. Орта ғасырларда бұл термин мағынасын кеңейтіп, "қарыздарды тыныштандыру" мағынасын білдіретін болды. Латын сөзі көне француз тіліндегі "paier" сөзінің құрамына енгенде, "жұбату" мағынасын сақтап қалып, "төлеу" (мысалы, қарызды төлеу) мағынасын қосты. Француз тілінен келген орта ағылшын сөзі "payen" де осы екі мағынада қолданылды.
Төлем түрлері мен әдістері
Төлем әдістерінің екі түрі бар: айырбастау және қамтамасыз ету. Айырбастау – банкноттар мен монеталарды қамтитын ақшаны пайдалануды білдіреді. Қамтамасыз ету ақшаны бір шоттан екінші шотқа аударуды және үшінші тараптың қатысуын қамтиды. Кредиттік карта, дебеттік карта, чек, ақша аударымдары, сондай-ақ қайталанатын қолма-қол ақша немесе ACH (Автоматтандырылған клиринг орталығы) төлемдері – барлығы электрондық төлем әдістері. Электрондық төлем технологияларына магниттік жолақты карталар, смарт-карталар, жақындату карталары және мобильді төлемдер жатады. Cadogan Petroleum Holdings Ltd. мен Global Process Systems LLC арасындағы сот ісінде екі газ өңдеу зауытын сатып алу үшін бөліп төлеу жоспарланған. Олардың шартында төлемдер толық орындалғанға дейін меншік құқығы берілмейтіні және төлемді уақтылы төлемеу Кадоганға шартты бұзуға мүмкіндік беретіні, "бұрын жинақталған құқықтарға зиян келтірмей" деп көрсетілген. Жоғарғы сот бұл мәтін Кадоганға активтерді алмастыру арқылы сатып алмаса да, төленген төлемдерді сақтап қалуға мүмкіндік береді деп шешті. Сот Джек Битсонның, кейіннен апелляциялық сот судьясы болған, "Бұзушылық үшін босату: аяқталмай қалған төлемдердің, салымдардың және аяқталуға дейін тиіс басқа да төлемдердің жағдайы" атты еңбегіне сілтеме жасады, оны Эдер судья мұндай төлемдердің дұрыс шарттық құрылымын талдаудың "өте құнды" еңбегі деп сипаттады. Қымбат заттарды немесе қызметтерді сатып алу үшін төлемнің бастапқы бөлігін көбінесе "алдын ала төлем" деп атайды; бұл британдық ағылшын тілінде салым деп те аталады.
Progress payments or instalment payments are often used to allow payment in stages for the construction of buildings or other assets. Instalment payments were planned for in the case of Cadogan Petroleum Holdings Ltd v Global Process Systems LLC, where the latter would pay in instalments for the acquisition of two gas plants. Their contract stated that ownership would not pass until the payments were complete and that any failure to pay an instalment would allow Cadogan to rescind the contract, "without prejudice to any accrued rights". The High Court ruled that the wording allowed Cadogan to retain the instalments which had been paid even though they did not acquire the assets in exchange. The court referred to a text written by Jack Beatson, later a Lord Justice of Appeal, on Discharge For Breach: The Position of Instalments, Deposits and other Payments due before Completion, which Eder J described as a "most valuable analysis" of the correct contractual construction of such payments. An initial up front partial payment for the purchase of an expensive items or service is often referred to as a "down payment"; this is also called a deposit in British English.
Қатысушы тараптар
Төлемге екінен астам тарап қатысуы мүмкін. Мысалы, алдын ала төленген карта арқылы жасалатын операцияда әдетте төрт тарап қатысады: сатып алушы, сатушы, карта шығарушы банк және сатып алушы банк. Нақты ақшамен төлем жасау үшін кем дегенде үш тарап қажет: сатушы, сатып алушы және валюта шығарушы. Бартерлік төлем үшін кем дегенде екі тарап қажет: сатып алушы және сатушы.
Қызмет көрсетушілер
Инфрақұрылым мен электрондық тазалау әдістерін төлем провайдері құрайды. Әлемдік кредиттік карта провайдерлері – Diners Club, Visa, American Express және MasterCard. Maestro және Cirrus халықаралық дебеттік карта провайдерлері болып табылады. Блокчейн сондай-ақ цифрлық валюта арқылы төлем жасау үшін инфрақұрылымды қамтамасыз етеді және потенциалды түрде жақсырақ қауіпсіздік, аз делдалдық араласу және төмен транзакциялық құн ұсынады.
Әлемдік нарық
2005 жылы әлем бойынша төлем жүйелерінің әртүрлі түрлері арқылы шамамен 40 триллион доллар айналымға түсті. Оның шамамен 12 триллион доллары түрлі несие карточкалары арқылы жасалды, негізінен Visa және MasterCard-тың 21 мың мүше банкі арқылы. Төлемдерді өңдеу, соның ішінде несие беру, шамамен 500 миллиард доллар көлемінде кіріс әкелді. 2012 жылы қолма-қол ақшасыз төлем жүйелері арқылы шамамен 377 триллион доллар өтті. Бұл шоттар мен операциялар бойынша жалпы кірістің 524 миллиард долларға жуық деңгейге жеткізді.
Дебет карталары
АҚШ-та дебеттік карталар ең жылдам дамитын төлем технологиясы болып табылады. 2001 жылы барлық сатып алу операцияларының 9 пайызы дебеттік карталар арқылы жүзеге асырылды, және 2011 жылы бұл көрсеткіш екі есеге артып, 18,82 пайызға жетеді деп болжануда.
Мобильді төлемдер
Әлемде ұялы төлемдердің қарқынды өсімі байқалады. Google Pay, Apple Pay және Samsung Pay – ұялы төлемдерге арналған үш негізгі нұсқа, сонымен қатар кейбір банктер NFC төлемдерін де қабылдайды. Кейбір елдерде мобильді әмияндар ұялы төлемдердің басым әдісіне айналған.
Чектер
Тарихи тұрғыдан алғанда, чектер тауарлар мен қызметтерді сатып алудың басты төлем тәсілдерінің бірі болған, бірақ оның төлем құрамындағы үлесі бүкіл әлемде азайып барады. 2001 жылы АҚШ-та чектермен жасалған төлемдердің үлесі төлемдердің жалпы көлемінің 25%-ын құрады; ал 2006 жылы бұл көрсеткіш 17%-ға дейін төмендейді деп күтілген.
Уақыт
Кейбір жағдайларда төлемнің мерзімі заңдық маңызға ие. Мысалы, салық салу мақсатында төлемнің мерзімі салық төлеушінің салық салынатын табысын есептеуде бір жылда немесе келесі жылда шегерім ретінде қарастырылатынын анықтауы мүмкін. АҚШ салықтары үшін қолма-қол ақшамен жасалған төлемдер әдетте төлем жасалған кезде тіркеледі. Төлем сондай-ақ, төлем алушыға міндеттемені орындау үшін мүлік немесе қызмет көрсетілген кезде де жүзеге асуы мүмкін. Чекпен төлем жасалған жағдайда, әдетте чек тапсырылған кезде, төлем алушы оны ұсынғанда және чек төленгенде жүзеге асқан болып есептеледі. Бұл ереже, төлемші чек бойынша төлемді тоқтату мүмкіндігіне ие болса да, чек келесі салық жылында ғана банкке ұсынылған жағдайда да қолданылады. Дегенмен, мерзімі өткен чектер тапсырылған кезде төлем болып есептелмейді. Әдетте, кредит картасымен төлем жасау сату кезінде күшіне енеді, төлемшіге кредит карта компаниясы есеп-шоты ұсынғанда немесе төлемші кредит карта компаниясының есеп-шотын төлегенде емес. Аккруалдық негізде есеп беруді жүзеге асыратын кәсіпорын кірісті сату жылында тіркесе, төлем келесі жылы түсуі мүмкін. Чекпен мемлекеттік органдарға төленетін көптеген жарналар, рұқсат болған жағдайда, әдетте белгілі бір мерзім өткеннен кейін немесе чек толығымен өтелгенге дейін күшіне енеді. Кредит картасымен және қолма-қол ақшамен төлемдер, рұқсат болған жағдайда, дереу күшіне енеді. Әдетте, төлемнің басқа түрлеріне рұқсат берілмейді немесе қабылданбайды. Кейбір елдерде, мысалы, Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттерінде 2000 және 2011 жылғы Кешіктірілген төлемдер туралы директиваларға сәйкес, коммерциялық кешіктірілген төлемдер мен одан туындайтын пайыздық төлемдер реттеледі.