Кіріспе

Томас Веджвуд (14 мамыр 1771 – 10 шілде 1805) – ағылшын фотографы және өнертапқыш. Ол фотосурет саласындағы алғашқы тәжірибеші ретінде ең көп танымал. Жарыққа сезімтал химиялық зат жағылған материалға камерадан түсірілген кескіндерді бекіту арқылы тұрақты суреттер жасау туралы алғашқы ойды осы ол тудырған. Оның тәжірибелік тәжірибелерінен тек жарыққа төзімсіз көлеңкелік фотограммалар ғана шықты, бірақ оның идеялық серпілісі мен ішінара жетістігі кейбір тарихшыларды оны "алғашқы фотограф" деп атауға итермеледі.

Өмір

Томас Веджвуд – Жосия Веджвуд пен оның әйелі Сараның үшінші туысы, сегіз баланың бесіншісі болды. Оның әкесі «Веджвуд» компаниясын құрған адам еді. Ол Роберт Дарвинге үйленген әпкесі Сюзанна Веджвуд арқылы ағылшын табиғаттанушысы Чарльз Дарвиннің інісі болды. Ол Стаффордширдегі Этрурияда дүниеге келді, қазір Англияның Сток-он-Трент қаласының бір бөлігі. Веджвуд Этрурияда өсіп, білім алды, және жас кезінен өнерге деген сүйіспеншілікке ие болды. Өмірінің көп бөлігін суретшілермен, мүсіншілермен және ақындармен бірге өткізіп, 1795 жылы әкесінен қалған мүлікті мұраға алғаннан кейін оларға демеушілік көрсетті. Жас шағында Веджвуд балаларды оқытудың ең тиімді жолдарына қызығушылық танытып, нәрестелерді зерттеумен шұғылданды. Оның байқауынша, жас ми сіңіретін ақпараттың көп бөлігі көз арқылы түсіп, жарық пен бейнелермен байланысты. Веджвуд ешқашан үйленбеді және балалары болған жоқ. Оның өмірбаянын жазушы: «Оның сақталған хаттарында да, отбасылық әңгімелерде де оның туыстарынан басқа әйелдерге қамқорлық жасағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ» дейді және ол «музыкаға және сезімтал жастарға қатты қызығушылық танытқан». Бала кезінде денсаулығы нашар болғандықтан, ересек күнінде созылмалы ауруға шалдыққан Веджвуд 34 жасында Дорсет графтығында қайтыс болды. Оның ауруы оның әйгілі туысы Чарльз Дарвиннің ауруымен байланысты делінеді.

Фотографияның ізашарсы

Веджвуд – жарыққа сезімтал химиялық заттарды қолданып, қағаз сияқты берік материалдарға силуэттік кескіндерді бейнелеген алғашқы адам және камера обскурада пайда болған суретті фотоға түсіруге тырысқан бірінші адам. Оның фотографиядағы алғашқы тәжірибелерінің күні белгісіз, бірақ 1800 жылға дейін Джеймс Уаттқа (1736–1819) тікелей емес кеңес бергені есептеледі. 1790, 1791 және 1799 жылдардағы Уатттың Жосия Веджвудқа жазған хатында: Оның көптеген тәжірибелерінде, мүмкін, оның ұстазы Александр Чишолм мен Ай қоғамының мүшелерінен химиялық кеңес алып, Веджвуд күміс нитратымен жабылған қағаз бен ақ былғарыны пайдаланды. Былағыры жарыққа сезімтал екені анықталды. Оның басты мақсаты – камера обскура арқылы нақты әлемнің көріністерін түсіру болды, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ол тікелей күн сәулесінің әсерінен өңделген бетке жанасқан заттардың силуэттік кескіндерін, сондай-ақ шыныға салынған суреттер арқылы өткен күн сәулесінің көлеңкесін түсіруге қол жеткізді. Екі жағдайда да күнге шағылысқан жерлер тез қараңғырған, ал көлеңкелі жерлер өзгермеген. Веджвуд Бристольдегі пневматикалық клиникада Хамфри Дэви (1778–1829) есімді жас химикпен танысты, ол сол кезде ауруларымен емделіп жатқан еді. Дэви досының жұмысын Лондонның Royal Institution журналында (1802) жариялау үшін жазды, оны «Хамфри Дэвидің байқауларымен бірге, күміс нитратының әсерімен шыныға салынған суреттерді көшіру әдісі және профильдер жасау туралы есеп» деп атады. Т. Веджвуд жасаған. Мақала жарық көрді және Веджвудтың процедуралары мен жетістіктері, сондай-ақ Дэвидің өзгертулері туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірді. 1802 жылы Royal Institution қазіргідей беделді болған жоқ және оның журналы: Дегенмен, 1802 жылғы мақала және Веджвудтың жұмысы фотография өнерін зерттеген басқа химиктер мен ғалымдарға тікелей әсер етті, себебі кейінгі зерттеулер (Бэтчен, 228 б.) оның кеңінен танымал болғанын және 1803 жылдан бастап химия оқулықтарында айтылғанын көрсетті. Кейіннен фотографияның негізін қалаушы Генри Фокс Талботтың жақын досы Дэвид Брюстер мақала туралы есепті Эдинбург журналында (1802 ж. желтоқсан) жариялады. Мақала француз тіліне аударылып, 1811 жылы Германияда басылды. Тағы бір негізін қалаушы Дж. Б. Ридтің 1839 жылғы жұмысына Веджвудтың былғары қолданған кездегі жылдам нәтижелерін оқығаннан кейін тікелей әсер етті. Рид қағазды былғары жасауға қолданылатын ерітіндімен өңдеуді сынады және сезгіштік пайда болғаннан кейін қағаз жарыққа шыққанда тез қараңғырғанын анықтады. Ридтің ашылуы Талботқа досы арқылы жеткізілді, бұл кейінірек патенттер бойынша сот ісі кезінде дәлелденді. Ридтің тәжірибелері туралы берген есебі толығымен ретроспективті болды. Оның естеліктері қате екені дәлелденді, ол 1839 жылғы емес, 1840 жылғы еді, ол 1851 жылы, он жылдан астам уақыт өткеннен кейін жасаған естеліктеріне негізделген. Ридтің қате мәлімдемесіне қатысты екі қосымша мәселе бар: ол галлик қышқылын күміс нитратымен пайдалану туралы талқылады. Күміс нитраты галоид емес және күміс хлориді мен фторидінен айырмашылығы, ол жасырын бейнені қалыптастыруға қабілетті емес. Сонымен қатар Рид таник қышқылы мен галлик қышқылының айырмашылығын түсінбеді немесе ажыратпады, «тінктура, инфузия немесе галь қышқылының қайнатмасы» және галлик қышқылын барлығы бір-біріне ауыстырылатын сияқты қарады. Бұл ерітінділердің кез келгенінде 3% галлик қышқылынан аспайды, бұл салыстырмалы түрде баяу әрекет етеді. Ал 60-79 пайызды құрайтын таник қышқылы тез әрекет етеді. Нәтижесінде ол кез келген желатинге бірден әсер етіп, оны ерімейтін етеді; сондықтан оны ежелден бері стратегиялық материал болып табылатын былғарыны күйдіру үшін қолданады (мысалы, саптама аяқ киімдері үшін және қаруды қару-жарақ тасымалдауыштарына бекіту үшін). Талбот осы органикалық қосылыстар тобы туралы білген болуы керек және оның галлик қышқылымен (2 3 4 три гидронитробензой қышқылы) 1835 жылдан бастап тәжірибе жүргізгендігі туралы дәлелдер бар. Алғаш рет 1786 жылы Карл Вильгельм Шеле синтездеді, оның зерттеулері кеңінен танымал болды (әсіресе, сіз оның құпия жазумен тәжірибелерін еске алсаңыз). Ридтің суреттері тез қараңғырғанының себебі «сарыдан алынған» таник қышқылының құрамындағы күміс нитратын өздігінен металл күйіне дейін азайту қабілеті болды.

Фотосуреттер сақталған деген хабарлар

Уеджвуд суреттерін жарық әсерінен қорғауға "бекіте" алмады. Толық қараңғылықта сақтамаса, олар ақырындап бүкіл суретті қараңғылатып, оны жоятын еді. Дейви 1802 жылғы мақаласында былай деді: "Егер сурет бекітілмеген болса, Веджвуд жасаған мұндай суреттерді толығымен қараңғыда сақтап, ұзақ уақыт ауаға ашық қалдырудың зиянды әсерінен қорғай отырып, мысалы, үлкен кітаптың арасына тығыз қойып сақтау арқылы, шексіз сақтауға болады. 1830-жылдардың ортасы мен соңында Генри Фокс Талбот пен Луи Дагер өз процестерінің нәтижесінде алынған суреттерді химиялық тұрғыдан тұрақтандырудың жолдарын тапты, оларды жарыққа қосымша әсер етуге салыстырмалы түрде сезімсіз етті. 1839 жылы Джон Гершель бұрын жариялаған ашылуын атап өтті: сода гипосульфиті (қазір натрий тиосульфаты деп аталады, бірақ әлі де "гипо" деп аталады) күміс галогенидтерін ерітеді. Бұл қалған жарыққа сезімтал күміс тұздарын толығымен жуып тастауға және суретті толыққанды "бекітуге" мүмкіндік берді. Гершель күміс нитраты үшін, қағаздан қажетсіз қалдықтарды алып тастау үшін таза сумен мұқият жуу жеткілікті екенін анықтады – кем дегенде, Гершель қолданған қағаздың түрі – бірақ су өте таза болған жағдайда ғана. 1885 жылы фотосурет тарихшысы Сэмюэл Хайли Веджвудтың 1790-жылдарға жататын алғашқы суреттерінің сақталған үлгілерін көргенін мәлімдеді. Бұл 19 ғасырдың соңындағы бірнеше мәлімдемелердің бірі ғана еді, олардың көпшілігі ондаған жылдар бұрынғы естеліктерге немесе тексеруге келмейтін, сенімсіз немесе қате деп табылған күмәнді болжамдарға негізделген. 2008 жылы Веджвудтың суреті табылғаны және аукционда сатылатындығы туралы кеңінен хабарланды. Фотограммада (көлеңкелі суреттер қазір осылай аталады) жапырақтың силуэті мен ішкі құрылымы көрсетілген, ал бір бұрышында "W" әрпіне ұқсас белгі болған. Алғашқыда авторсыз, кейін Талботқа жатқызылған, аукцион каталогына енгізілген Талбот сарапшысы Ларри Шааф бұл жатқызумен келіспеді, бірақ бұл суретті Томас Веджвуд салған болуы мүмкін екенін және ол 1790-жылдарға жататындығын ұсынды. Нағыз Веджвуд суреті коллекционерлер мен мұражайлар іздеп жүрген тарихи жәдігер болар еді және аукционда миллиондаған долларға сатылуы мүмкін. Бұл жаңалықтан кейін қызу дау туды, ал Шаафтың осындай жатқызуына басқа беделді фотосурет тарихшылары қарсы шықты. Сатуға бірнеше күн қалғанда сурет толыққанды талдау үшін алынып тасталды. Кейіннен қандай да бір арнайы физикалық талдау жүргізілсе, оның нәтижелері 2015 жылдың ортасына дейін жарияланбады, ол кезде Шааф жаңа ашылуларын ұсынды, олар негізгі құпияларды шешіп, оның күтпеген сенсациялық ғылыми болжамын жоққа шығарды. Алғашқы "W" әрпінің авторы Уильям Уэст екені анықталды, ол 1839 жылдың басында Талботтың "фотогендік сурет қағазын" дайындау туралы нұсқауларын жариялағаннан кейін бірнеше апта өткен соң, оны көпшілікке сата бастаған. Суретті сол жылы бұрын белгісіз болған Сара Энн Брайт салған болуы мүмкін.

Колериджке бағышталған

Веджвуд ақын Сэмюэл Тейлор Колридждің досы болды және 1798 жылы Колридж философия мен поэзияға толыққанды берілуі үшін жылына 150 фунт стерлинг көлемінде жарна жасады. 1803 жылғы хатқа сәйкес, Колридж Веджвудтың созылмалы асқазан ауруларын басандату мақсатында марихуана табуға тырысты.