Джеймс Линдсей, 26-шы граф Кроуфорд: ғалым, саяхатшы және кітапханашы

Кіріспе

Британдық саясаткер, астроном, орнитолог, библиофил және филателист. (1847–1913)

Джеймс Людовик Линдсей, 26-шы Кроуфорд графы және 9-шы Балкарр графы, KT, FRS, FRAS (28 шілде 1847 – 31 қаңтар 1913) – британдық астроном, саясаткер, орнитолог, библиофил және филателист. Корольдік қоғамның мүшесі Кроуфорд 1878 жылы Корольдік астрономиялық қоғамның президенті болып сайланды. Ол 1866 жылы Кембридж университетіндегі Исаак Ньютон университеті ложасына қабылданған көрнекті масон болды.

Ерте өмір

Болашақ граф 1847 жылғы 28 шілдеде Франциядағы Сен-Жермен-ан-Лай қаласында Кроуфордтың 25-ші графы Александр Линдсей мен оның әйелі Маргареттің жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Ол астмамен ауырып, көп уақытын теңізде өткізіп, әкесі құрған отбасылық кітапхананың көшіруге оңай бөлімдерін оқыды.

Астрономия

Кроуфорд ерте жасынан астрономияға қызығушылық танытқан. Әкесімен бірге ол Абердинширдегі Дун-Эхт қаласында жеке обсерватория салды. Обсерваторияны қолда бар ең жақсы технологиямен жабдықтау үшін ол Дэвид Гиллді жұмысқа алды. Гиллдің жетістіктерінің бірі – 1882 жылғы Ұлы кометаның алғашқы суретін түсіруі болды, ол астрофотографияны және аспан картасын жасауды дамытуға үлкен үлес қосты. Кроуфорд 1870 жылы Күннің тұтылуын бақылау үшін Кадиске, 1871 жылы Үндістанға, ал 1874 жылы Венераның өтуін бақылау үшін Маврикийге экспедиция ұйымдастырды. Соңғы екі экспедицияда Кроуфорд лондондық фотограф Генри Дэвисті жұмысқа алды, ол 1876 жылы Кроуфордтың жеке кітапханашысы болып тағайындалды. 1888 жылы Эдинбург Корольдік обсерваториясын жабу қаупі туралы естіген Кроуфорд, жаңа обсерватория құру үшін Bibliotheca Lindesiana-дан астрономиялық құралдар мен математика және физика ғылымдарына қатысты кітаптарын сыйға берді. Осы сыйлықтың арқасында 1896 жылы Блэкфорд төбесінде Эдинбургтегі жаңа Корольдік обсерватория ашылды. Кроуфордтың обсерваториясында көптеген астрономиялық құралдармен қатар, әкесімен бірге жинаған және сол кезде Ұлыбританиядағы ең әсерлі жеке коллекциялардың біріне айналған Хай Холлдегі Bibliotheca Lindesiana-ның сирек кітаптардан тұратын кең жинағы да болды.

Линдезия кітапханасы

Bibliotheca Lindesiana (яғни Линдсей кітапханасы) 25-ші графтың жоспарымен құрылған еді және ол, сондай-ақ оның үлкен ұлы оны сол кездегі Ұлыбританиядағы ең танымал жеке коллекциялардың біріне айналдырды – оның мөлшері де, құрамындағы кейбір материалдардың сирек кездесуі де оған әсер етті. Александр Уильям Линдсей мектеп оқушысы кезінен кітап жинаумен айналысып, одан әрі жалғастырды. 1861 жылы ол өзінің Bibliotheca Lindesiana туралы көзқарасын сипаттаған хатты ұлы Джеймске (онда 14 жаста) жазды; 1864 жылы Тосканадағы вилласында болғанда оны қайта жазып, кеңейтті. Ол 250 беттен асты, ал "Кітапхана есебі" деген атпен олардың өмірінде жаңа материалдар қосыла берді. Ол жоспарын Ж.Ш. Брунеттің "Мануэліне" негіздеді, онда білім бес салаға бөлінген: теология, құқықтану, ғылым және өнер, көркем әдебиет, тарих; Александр оған өзінің алты паралипоменін қосты: генеалогия, археология, биография, әдебиет тарихы, библиография және энциклопедиялар; соңында, мұражай. Коллекцияның ерекшеліктеріне Линдсейдің бұрынғы коллекцияларынан қайта алынған материалдар, шығыс және батыс қолжазбалары, басылған кітаптар кірді, олардың барлығы интеллектуалдық және мәдени маңыздылығы үшін таңдалған. Кітапхананың басым бөлігі Ланкаширдегі Хай Холлда, ал бір бөлігі Балкарресте сақталды. 1910 жылы граф кітапхананың кеңейтілген каталогын жариялады: Haigh Hall, Wigan, 4 томдық басылған кітаптар каталогы. Абердин университетінің баспаханасы. Каталогқа қосымша томдар патшалық жарлықтар мен филателиялық әдебиеттерді қамтиды. Кітапхананы каталогтау және ұйымдастыру Дж.П. Эдмонд басқарыған кітапханашылар тобының маңызды міндеті болды. 1895 және 1898 жылдары екі каталог жеке жарияланды, олар қытай кітаптары мен қолжазбалары (Дж.П. Эдмонд) және шығыс қолжазбалары, араб, парсы, түрік тілдерінде (Майкл Керни) қамтылған. Қолжазбалар коллекциясы (қытай және жапон басылған кітаптарын қоса алғанда) 1901 жылы Джон Райлендс кітапханасы үшін Энрикетта Аугустина Райлендске сатылды. Коллекцияның басқа бөліктері содан бері ұлттық немесе университет кітапханаларына, соның ішінде Шотландияның Ұлттық кітапханасына сыйға берілді немесе сақталды. 1946 жылы жиналған коллекциялар Британ мұражайына, Кембридж университетінің кітапханасына және Джон Райлендс кітапханасына таратылды. Бұл орындарға өзгерістер кейінгі Кроуфорд графтары жасады; Кроуфорд отбасының құжаттарынан басқа, Джон Райлендс кітапханасындағылары 1988 жылы алынып тасталды.

The Bibliotheca Lindesiana (i. e. Lindsayan or Lindsian library) had been planned by the 25th Earl and both he and his eldest son had been instrumental in building it up to such an extent that it was one of the most impressive private collections in Britain at the time, both for its size and for the rarity of some of the materials it contained. Alexander William Lindsay had been a book collector from his schooldays and so he continued. In 1861 he wrote to his son James (then 14 years old) a letter which describes his vision of the Bibliotheca Lindesiana; in 1864 he redrafted and enlarged it while visiting his villa in Tuscany. By now it was 250 pages long and under the name of the "Library Report" it continued to be added to during their lifetimes. He based his plan on the Manuel of J. Ch. Brunet in which knowledge is divided into five branches: Theology, Jurisprudence, Science and Arts, Belles Lettres, History; to which Alexander added six of his own as paralipomena: Genealogy, Archaeology, Biography, Literary History, Bibliography and Encyclopaedias; and finally a Museum. Features of the collection included reacquired stock from earlier Lindsay collections, manuscripts both eastern and western, and printed books, all chosen for their intellectual and cultural importance. The bulk of the library was kept at Haigh Hall in Lancashire with a part at Balcarres. The Earl issued an extensive catalogue of the library in 1910: Catalogue of the Printed Books Preserved at Haigh Hall, Wigan, 4 vols. folio, Aberdeen University Press, printers. Companion volumes to the catalogue record the royal proclamations and philatelic literature. The cataloguing and organisation of the library was a major task for a team of librarians led by J. P. Edmond. Two catalogues were issued privately in 1895 and 1898, of the Chinese books and manuscripts (by J. P. Edmond) and of the Oriental manuscripts, Arabic, Persian, Turkish (by Michael Kerney). The manuscript collections (including Chinese and Japanese printed books) were sold in 1901 to Enriqueta Augustina Rylands for the John Rylands Library. Other parts of the collections have since been donated to or deposited in national or university libraries, including the National Library of Scotland. In 1946 the deposited collections were distributed to the British Museum, Cambridge University Library, and the John Rylands Library. Changes to these locations were made by later Earls of Crawford; apart from the Crawford family muniments those at the John Rylands Library were removed in 1988.

Филателия

Кроуфордтың филателиялық қызығушылығы Линдсей отбасы кітапханасын кеңейту жұмысынан пайда болды. Ол Джон К. Тиффани жинаған филателиялық әдебиеттердің ірі коллекциясын сатып алды. Кроуфорд Италия мемлекеттерінің, АҚШ және Ұлыбританияның маркаларының көрнекті коллекцияларын жасады. Лондон Корольдік филателикалық қоғамы Кроуфордтың филателияға еңсерген еңбегі үшін Кроуфорд медалін тағайындады. Бұл медаль жыл сайын "филателияны зерттеу және білім беруге ең құнды және жаңа үлес қосқан, марапатқа дейінгі екі жыл ішінде кітап түрінде жарық көрген" еңбектерге беріледі. 1913 жылы қайтыс болған Кроуфордтың 26-шы графы өз заманындағы ең ірі филателиялық кітапхананы жинады.

Неке және балалар

1869 жылғы 22 шілдеде граф, сол кездегі Лорд Линдсей, полковник Эдвард Бутл Вильбрахамның қызы Эмили Флоренс Бутл Вильбрахамға (1848–1934) үйленді. Оның анасы Эмили Рамсботтом, ол депутат, сыра қайнатушы және банкир Жеймс Рамсботтомның қызы, Клевер Лодж және Вудсайд (Виндзор, Беркшир) иесі болған. Эмили, итальяндық саясаткер Онорато Каетанидің әйелі, Ада Констанс Бутл Вильбрахамның әпкесі еді. Джеймс пен Эмилидің жеті баласы болды:

Леди Эвлин Маргарет Линдсей (1870 жылғы 8 мамыр – 1944 жылғы 3 сәуір), 1895 жылы Эйншам Холлдың жалғыз ұлы Джеймс Фрэнсис Мейсонға үйленді. Олар 1927 жылы ажырасып кетті. Кроуфорд 1902 жылдан бастап Лондон зоологиялық қоғамы кеңесінің мүшесі болды.