Кіріспе

Прешево аңғары (;) — Сербияның оңтүстігінде, Косовомен шекаралас жатқан геосаяси аймақ. Географиялық тұрғыдан аймаққа Буяновац және Прешево муниципалитеттері кіреді, ал саяси тұрғыдан Медведя да кіреді. Бұл аймақ Сербиядағы албан қауымдастығының басым бөлігінің тұратын жері, олар халықтың көп бөлігін құрайды, ал қалғаны – сербтер мен романдар. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, аймақта шамамен 80 000 адам тұрады.

Терминология

Албан тілінде бұл аймақ Lugina e Preshevës деп, ал серб тілінде Preševska dolina деп аталады. Албаниялықтар кейде бұл аймақты Шығыс Косово деп те атайды, себебі аумақтың бір бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Косовоның географиялық аймағының бір бөлігі саналды. Прешево қаласы 1912 жылға дейін Косово вилайетінің қазасы болды. Медведя 1878 жылға дейін Ниш санжағының құрамында болды. Соғыстан кейінгі әкімшілік реформалардың нәтижесінде ол Пчинья ауданының құрамына кірді. Албандықтардың аумақтық автономия талаптарының салдарынан "Прешево аңғары" терминінің қолданылуы белгілі бір саяси мәнге ие. Сербияның ресми мәлімдемелерінде бұл аймақ әдетте "Прешево, Буяновац және Медведя муниципалитеттерінің аумағы" деп аталады.

География

Географиялық тұрғыдан Прешево аңғары Прешевская Моравица өзенінің бастауы Прешево қаласының жанында орналасқан жерінен Буяновацта Оңтүстік Моравамен қосылғанға дейінгі өзен бассейнімен толық сәйкес келеді. Бұл Морава-Вардар Солтүстік-Оңтүстік бағытының бір бөлігі болып табылады, ол Сербия арқылы Ұлы Морава және Оңтүстік Морава өзендерінің ағысын бойлай өтеді. Бұл бағыт X және E75 панъевропалық дәліздерін қамтиды. Сербия үшін бұл бағыттың маңызы 1999 жылдан бері артты, себебі Косово соғысы және одан кейін Сербияның Косово үстінен бақылауын жоғалтуы салдарынан Приштина арқылы батуға мүмкіндік болмай қалды.

Тарих

1938 жылы Косовоның отарлану кезінде Прешево Түрік-Югославия келісімінде халқы Түркияға күштеп көшірілуге тиіс аймақтардың бірі ретінде көрсетілген. Югославия коммунистік үкіметі, аймақ арқылы өтетін жолдар мен теміржол бағыттарын Сербияның бақылауында ұстауды, сондай-ақ албан ұлтшылдарына бақылау орнатуды мақсат етіп, осы аймақты Косоводан бөліп, Сербия құрамына қосты.

Прешево аңғарындағы жанжал

2001 жылы Косово соғысынан кейін Сербияның қауіпсіздік күштері мен Косово Азаттық Армиясына (KLA) байланысты этникалық албан партизандары арасында қақтығыстар болды, олар Прешево, Медведя және Буяновац азат ету армиясы (албан тілінде: Ushtria Çlirimtare për Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc, UÇPMB) деп белгілі болды. UÇPMB-нің мақсаты Прешево, Буяновац және Медведяны толық бақылауға алу және Косово мен Батыс Македония да албандық бақылауға түскенге дейін оларды ұстап тұру болды. Бұдан кейін шекаралар біртіндеп ашылу тиіс еді. Халықаралық БАҚ-тың назарына ілікпеген оқиғалар Македония шекарасынан оңтүстікке қарай тарады, содан кейін Македония Ұлттық Азаттық Армиясы македониялық билікке қарсы соғысқа қатысты. Прешево аңғарындағы қақтығыс халықаралық араласудан кейін аяқталды, бұл аймақты демилитаризациялаған бейбіт келісімге, UÇPMB-ге амнистия берген және НАТО мақұлдауымен Югославия армиясының аймаққа кіруіне жол берді. 2007 жылдың қыркүйегінде Сербия президенті Борис Тадич «жақында Косово түрмесінен қашып кеткен бұрынғы және қазіргі террористер Македония Республикасының солтүстік аймақтарында орналасқан» деді. Тадичтің сөзіне қарағанда, «террористер Оңтүстік Сербиядағы муниципалитеттерге жаңа шабуылдар жасауды жоспарлап отыр, осылайша Прешево аңғарындағы жаңа қақтығысты бастау үшін». 2021 жылы Сербиядағы Адам құқықтары жөніндегі Хельсинки комитеті Сербия үкіметі албандардың «тұруын пассивтендіру» шараларын жүзеге асырып жатқанын хабарлады, нәтижесінде Оңтүстік Сербияда тұратын албандар сайлау құқығын, мүлкін, денсаулық сақтануын, зейнетақысын және жұмыспен қамтуын жоғалтты. Бұл шара «әкімшілік құралдармен жүзеге асырылған этникалық тазалау» болып бағаланды.

Саясат

Алты партия жергілікті және ұлттық саясатта албан азшылығын өкілдік етеді. Демократиялық әрекет партиясы, ірі ұйымдардың бірі, 2014 жылғы парламент сайлауында екі мандат жеңіп алды. Басқа партиялар сайлауды бойкоттап, Белградтың албан азшылығына қатысты әрекетіне деген терең наразылықты басты себептердің бірі ретінде көрсетті. Осының нәтижесінде Сербияның Ұлттық жиналысында бар болғаны екі этникалық албан отыр. Аймақ көбінесе Косово мәртебесін анықтау бойынша саяси келіссөздермен байланыстырылады. Прешево аңғарының албандық лидерлері келіссөздерге қатысуға ниет білдіргенімен, оларға рұқсат берілмеді. Сербия мен Косово арасында Прешево аңғары (кейде Медведямен бірге) және Солтүстік Косовоны қамтитын аумақтық айырбастау туралы ақпарат құралдарында және бейресми "талдаулар" жиі айтылады, бірақ ресми процестегі барлық тараптар қазірге дейін шекараны өзгерту мүмкіндігін жобамады. Қытай ғалымы тағы бір аумақтық айырбастауды ұсынды: Ибар өзенінің оңтүстігіндегі серб анклавтарын Прешево аңғарымен алмастыру.