Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мидың кейбір танымдық функцияларының бір жағында мамандануы, мидың сол және оң жарты шарлары арасындағы функциялардың мамандануы.
Specialization of some cognitive functions in one side of the brain
specialization of function between the left and right hemispheres of the brain
Ми қызметінің жақтаулануы (немесе жарты шарлық басымдық/латерализация) – кейбір нейрондық функциялар немесе танымдық процестердің мидың бір жағында немесе екінші жағында мамандануы. Ортаңғы бойлық жарық адам миын екі бөлек ми жарты шарларына бөліп, оларды corpus callosum (ақ зат денесі) байланыстырады. Екі жарты шардың макроқұрылысы шамамен бірдей болғанымен, нейрондық желілердің әртүрлі құрамы әр жарты шарда әртүрлі мамандандырылған функцияларға мүмкіндік береді. Ми құрылымдарының жақтаулануы сау адамдарда байқалатын жалпы тенденцияларға негізделген; алайда, әрбір жалпыламаға көптеген қарсы мысалдар бар. Әр адамның миы әртүрлі дамиды, нәтижесінде әр адамда жеке жақтаулану қалыптасады. Бұл маманданудан өзгеше, себебі жақтаулану екі жарты шар арасында бөлінген бір құрылымның ғана қызметін көрсетеді. Мамандануды тенденция ретінде байқау оңайырақ, өйткені оның антропологиялық тарихы тереңдеу. Қалыптасқан жақтауланудың ең айқын мысалы – Брока және Вернике аймақтары, олар көбінесе тек сол жарты шарда кездеседі. Семантика, интонация, акцентуация және просодия сияқты функциялардың жақтаулануы кейіннен күмәндан тудырып, екі жарты шардың да нейрондық негізі бар екені анықталды. Тағы бір мысал, мидың әр жарты шары дененің бір жағын бейнелейді. Шашақты мида (церебеллум) бұл дене жағымен сәйкес келеді, ал алдыңғы мида (forebrain) көбінесе қарсы жаққа бейнеленеді.
The lateralization of brain function (or hemispheric dominance/ latralisation) is the tendency for some neural functions or cognitive processes to be specialized to one side of the brain or the other. The median longitudinal fissure separates the human brain into two distinct cerebral hemispheres, connected by the corpus callosum. Although the macrostructure of the two hemispheres appears to be almost identical, different composition of neuronal networks allows for specialized function that is different in each hemisphere. Lateralization of brain structures is based on general trends expressed in healthy patients; however, there are numerous counterexamples to each generalization. Each human's brain develops differently, leading to unique lateralization in individuals. This is different from specialization, as lateralization refers only to the function of one structure divided between two hemispheres. Specialization is much easier to observe as a trend, since it has a stronger anthropological history. The best example of an established lateralization is that of Broca's and Wernicke's areas, where both are often found exclusively on the left hemisphere. Function lateralization, such as semantics, intonation, accentuation, and prosody, has since been called into question and largely been found to have a neuronal basis in both hemispheres. Another example is that each hemisphere in the brain tends to represent one side of the body. In the cerebellum, this is the same body side, but in the forebrain this is predominantly the contralateral side.
Тіл
Тілдің грамматикасы, сөздік қоры және тура мағынасы сияқты функциялары көбінесе сол жарты шарға шоғырланған, әсіресе оң қолды адамдарда. Тілді өндіру оң қолды адамдардың 90% -ында сол жарты шарға қатысты болса, сол қолды адамдардың шамамен 50% -ында екі жақты немесе тіпті оң жарты шарға қатысты болады. Сөйлеуді өндірумен және сөйлеуді түсінумен байланысты Брока аймағы мен Вернике аймағы, сәйкесінше, оң қолды адамдардың 95% -ында, ал сол қолды адамдардың 70% -ында мидың сол жарты шарында орналасқан. Әлеуметтік өзара әрекеттесу, күшті эмоцияларды білдіру және математикалық ақпараттың барлығы оң жарты шармен қамтамасыз етіледі.
Language functions such as grammar, vocabulary and literal meaning are typically lateralized to the left hemisphere, especially in right handed individuals. While language production is left lateralized in up to 90% of right handers, it is more bilateral, or even right lateralized, in approximately 50% of left handers. Broca's area and Wernicke's area, associated with the production of speech and comprehension of speech, respectively, are located in the left cerebral hemisphere for about 95% of right handers but about 70% of left handers. Social interactions, demonstrating fierce emotions, and mathematical information are all provided by the right hemisphere.
Сенсорлық өңдеу
Негізгі сезімдік ақпаратты өңдеу дененің сол және оң жақтарына немесе дененің айналасындағы кеңістікке бөлу арқылы жақталады. Көру кезінде әр көздің көру нервінің нейрондарының шамамен жартысы қарсы жарты шарға қарай өтеді, ал жартысы өз жағындағы жарты шарға қарай өтеді. Бұл көру өрісінің сол жағы негізінен оң жарты шардың көру қабығымен өңделеді, ал көру өрісінің оң жағы – сол жарты шармен өңделеді дегенді білдіреді. Есту кезінде бір құлақтың есту нервінің нейрондарының 90% -ға жуығы қарсы жарты шардың есту қабығына өтеді. Сезіну қабілеті бойынша терідегі нейрондардың көп бөлігі қарсы жарты шардың соматосенсорлық қабығына өтеді. Дене мүшелерінің сол және оң жақтарының, сондай-ақ оларды қоршаған кеңістіктің осы функционалдық бөлінуіне байланысты, сезім қабықшаларындағы ақпаратты өңдеу шамамен бірдей болады. Яғни, визуалды және аудиторлық стимулдарды өңдеу, кеңістіктік манипуляция, бет-әлпетті қабылдау және көркемдік қабілет екі жақты түрде көрінеді. Ал нақты есептеу және фактілерді еске түсіру сол жақ париеталдық аймақтармен байланысты, мүмкін бұл олардың тілдік өңдеумен байланысты болуына байланысты. Бұл британдық психиатры Иэн МакГилкристті екі жарты шардың әртүрлі құндылық жүйесіне ие екендігіне сендірді, онда сол жарты шар этика сияқты күрделі мәселелерді ережелер мен өлшемдерге дейін тоғытуға бейім, ал оң жарты шар тұтас және метафоралық тұрғыдан қарастырылады.
The processing of basic sensory information is lateralized by being divided into left and right sides of the body or the space around the body. In vision, about half the neurons of the optic nerve from each eye cross to project to the opposite hemisphere, and about half do not cross to project to the hemisphere on the same side. This means that the left side of the visual field is processed largely by the visual cortex of the right hemisphere and vice versa for the right side of the visual field. In hearing, about 90% of the neurons of the auditory nerve from one ear cross to project to the auditory cortex of the opposite hemisphere. In the sense of touch, most of the neurons from the skin cross to project to the somatosensory cortex of the opposite hemisphere. Because of this functional division of the left and right sides of the body and of the space that surrounds it, the processing of information in the sensory cortices is essentially identical. That is, the processing of visual and auditory stimuli, spatial manipulation, facial perception, and artistic ability are represented bilaterally. while exact calculation and fact retrieval are associated with left parietal regions, perhaps due to their ties to linguistic processing. This has led British psychiatrist Iain McGilchrist to view the two hemispheres as having different value systems, where the left hemisphere tends to reduce complex matters such as ethics to rules and measures, and the right hemisphere is disposed to the holistic and metaphorical.
Клиникалық маңызы
Депрессия оң жарымшардың жоғары белсенділігімен байланысты, "теріс эмоцияларды, пессимистік ойларды және пайдасыз ойлау үлгілерін өңдеуге" қатысуымен, сондай-ақ қадағалау, ояну және өзіне-өзі баға берумен, ал салыстырмалы түрде сол жарымшардың белсенділігі төмендеумен, "құрыштарды өңдеуге" қатысады және "шешім қабылдау процестеріне көбірек қатысады". Сонымен қатар, "сол жарымшардың зақымдануы жіберуге бейімділікке немесе қателік үлгісіне, ал оң жарымшардың зақымдануы қосуға бейімділікке немесе қателік үлгісіне алып келеді". Сандық қате сәйкестендіру синдромдары, қайталанатын естелік жоғалу және Капграның қате пікірлері де көбінесе оң жарымшардың зақымдануының салдары болып табылады.
Depression is linked with a hyperactive right hemisphere, with evidence of selective involvement in "processing negative emotions, pessimistic thoughts and unconstructive thinking styles", as well as vigilance, arousal and self reflection, and a relatively hypoactive left hemisphere, "specifically involved in processing pleasurable experiences" and "relatively more involved in decision making processes". Additionally, "left hemisphere lesions result in an omissive response bias or error pattern whereas right hemisphere lesions result in a commissive response bias or error pattern." The delusional misidentification syndromes, reduplicative paramnesia and Capgras delusion are also often the result of right hemisphere lesions.
Жарымшардағы зақымдану
Оң немесе сол жартышардың зақымдануы және оның салдары зақымдалған аймақтың функциясы туралы түсінік береді. Мидың кейбір функциялары басқаларына қарағанда бір жағында көбірек орналасқан деген пікірдің негізі бар. Мұны біз инсульт мидың белгілі бір бөлігіне әсер еткен кезде жоғалатын нәрселерден білеміз. Сол жартышардың зақымдануы тілдік өнім мен қабылдауға көп әсер етеді. Оң жартышардың зақымдануы немесе зақымдануы сөйлеу кезінде эмоционалдық интонацияның немесе әуенінің жоқтығына алып келуі мүмкін. Сол жартышар көбінесе егжей-тегжейлі және нақтылыққа бағытталған, ал оң жартышар көбінесе жалпы көрініс пен нәрселердің толық түсінігімен айналысады. [1]
Damage to either the right or left hemisphere, and its resulting deficits provide insight into the function of the damaged area. There is truth to the idea that some brain functions reside more on one side of the brain than the other. We know this in part from what is lost when a stroke affects a particular part of the brain. Left hemisphere damage has many effects on language production and perception. Damage or lesions to the right hemisphere can result in a lack of emotional prosody or intonation when speaking. The left hemisphere is often involved with dealing of detail oriented and perception while the right hemisphere is involved with mostly overview and an overall concept of things. [1]
Оң жартышардың зақымдануы сөйлеуді түсінуге де елеулі әсер етеді. Оң жартышары зақымдалған адамдарда қорытынды жасау, басты ұғымдарды түсіну және шығару қабілеті төмендейді, сондай-ақ баламалы мағыналарды басқару қабілеті де төмендейді. Бұдан өзге, оң жартышары зақымдалған адамдардың сөйлеуі кенеттен тоқтаулы немесе әлдеқайда сұрақтарға толы болуы мүмкін. Олар кезектесу, тақырыпты сақтау және ортақ білімді пайдалану жағдайларында тілдік қабілетсіздіктерді де көрсетуі мүмкін. Егер жарақат бір аймақтан екінші аймаққа қарай жүретін жолдарға кедерлес келсе, ақпаратты үзілген аймақтармен байланыстыру үшін балама (жайындама) байланыстар пайда болуы мүмкін, тіпті бұл тиімсіз болса да.
Right hemisphere damage also has grave effects on understanding discourse. People with damage to the right hemisphere have a reduced ability to generate inferences, comprehend and produce main concepts, and a reduced ability to manage alternative meanings. Furthermore, people with right hemisphere damage often exhibit discourse that is abrupt and perfunctory or verbose and excessive. They can also have pragmatic deficits in situations of turn taking, topic maintenance and shared knowledge. When injury interferes with pathways from one area to another, alternative (indirect) connections may develop to communicate information with detached areas, despite the inefficiencies.
Броканың афазиясы
Брока афазиясы – экспрессивті афазияның нақты бір түрі және мидың Брока аймағына зақым келген немесе зақымдалған кезде туындайтын афазияға байланысты осылай аталады. Бұл аймақ көбінесе сол жақ төменгі маңдай бөлігінде орналасқан. Осылайша, Брока аймағының жұмыс істемеуінен пайда болатын афазия экспрессивті және еркін сөйлеуге келмейтін афазия болып табылады. Брока аймағы тілдің айтылуы мен жасалуы үшін өте маңызды болғандықтан, оның бұзылуынан туындайтын қиындықтарға байланысты бұл афазия "еркін сөйлеуге келмейтін" деп аталады. Аймақ сөйлеу процесінің моторлық аспектілерін және ойды сөздерге аударғандағы артикуляцияны бақылайды, сондықтан аймақтағы зақымданулар нақты еркін сөйлеуге келмейтін афазияға алып келеді.
Broca's aphasia is a specific type of expressive aphasia and is so named due to the aphasia that results from damage or lesions to the Broca's area of the brain, that exists most commonly in the left inferior frontal hemisphere. Thus, the aphasia that develops from the lack of functioning of the Broca's area is an expressive and non fluent aphasia. It is called 'non fluent' due to the issues that arise because Broca's area is critical for language pronunciation and production. The area controls some motor aspects of speech production and articulation of thoughts to words and as such lesions to the area result in specific non fluent aphasia.
Верниктің афазиясы
Верник афазиясы мидың көбінесе сол жарты шарда, Сильвий жарығының үстінде орналасқан аймағына келген зақымданудың салдарынан туындайды. Осы аймаққа зақым келгенде, негізгі кемшілік тілді түсінуде байқалады. Сөйлеу қабілеті сақталғанымен, қалыпты әуенмен еркін сөйлей алады, бірақ Верник афазиясы бар адамның сөзі мағыналық қателерге толы болып, тыңдаушыға бессөзді қылып естілуі мүмкін. Верник афазиясы фонемалық парафазиялармен, жаңа сөздермен немесе жаргонмен сипатталады. Верник афазиясы бар адамның тағы бір ерекшелігі – олар жасаған қателіктеріне немқұрайлы болады.
Wernicke's aphasia is the result of damage to the area of the brain that is commonly in the left hemisphere above the Sylvian fissure. Damage to this area causes primarily a deficit in language comprehension. While the ability to speak fluently with normal melodic intonation is spared, the language produced by a person with Wernicke's aphasia is riddled with semantic errors and may sound nonsensical to the listener. Wernicke's aphasia is characterized by phonemic paraphasias, neologism or jargon. Another characteristic of a person with Wernicke's aphasia is that they are unconcerned by the mistakes that they are making.
Жыныстық айырмашылықтар
19 ғасырда және 20 ғасырда да аз дәрежеде, мидың әр жағы нақты бір жынысқа байланысты деп есептелді: сол жағы еркектікпен, ал оң жағы әйелдікпен байланысты болды және мидың әр бөлігі дербес жұмыс істей алады деп саналды. Мидың оң жағы нашар деп қарастырылды және әйелдерде, жабайыларда, балаларда, қылмыскерлерде және ақыл-есі дұрыс емес адамдарда басым деп ойланды. Мұның көркем әдебиеттегі айқын мысалы ретінде Роберт Луис Стивенсонның «Доктор Джекилл және мистер Хайдтың екі жақтары» романын атауға болады.
In the 19th century and to a lesser extent the 20th, it was thought that each side of the brain was associated with a specific gender: the left corresponding with masculinity and the right with femininity and each half could function independently. The right side of the brain was seen as the inferior and thought to be prominent in women, savages, children, criminals, and the insane. A prime example of this in fictional literature can be seen in Robert Louis Stevenson's Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde.
Брок
Ми функциясының жақтылығы туралы алғашқы көрсеткіштердің бірі 1861 жылы француз дәрігері Пьер Пол Броканың зерттеулерінен туындады. Оның зерттеуіне "Тан" лақап атымен танымал ер адам қатысты, ол сөйлеу кемістігіне (афазияға) шалдыққан; "тан" - ол айта алатын санаулы сөздердің бірі болғандықтан, осылай аталған. "Танның" қанатын ашқанда, Брока оның миының сол жарты шарында сифилис салдарынан зақымдануын анықтады. Бұл мидың сол жақ алдыңғы бөлігі (Брока аймағы) сөйлеуді жасау үшін маңызды аймақ болып табылады. Брока аймағының зақымдануынан туындаған сөйлеу жасаудың моторлық аспектілері экспрессивті афазия деп аталады. Осы типтегі афазияны клиникалық бағалау кезінде пациенттерде сөйлеу жасау қиындық тудырады.
One of the first indications of brain function lateralization resulted from the research of French physician Pierre Paul Broca, in 1861. His research involved the male patient nicknamed "Tan", who had a speech deficit (aphasia); "tan" was one of the few words he could articulate, hence his nickname. In Tan's autopsy, Broca determined he had a syphilitic lesion in the left cerebral hemisphere. This left frontal lobe brain area (Broca's area) is an important speech production region. The motor aspects of speech production deficits caused by damage to Broca's area are known as expressive aphasia. In clinical assessment of this type of aphasia, patients have difficulty producing speech.
Верник
Неміс дәрігері Карл Верникке Броканың зерттеулерін жалғастырып, экспрессивті афазиядан өзгеше тілдегі кемшіліктерді зерттеді. Верникке барлық кемшіліктер сөйлеу қабілетінің бұзылуында емес екенін байқады; кейбіреулері тілдің өзіне қатысты болды. Ол сол жақ артқы, жоғарғы шеңберлік жиырының (Верникке аймағы) зақымдануы тілді түсінудегі кемшіліктерге, сөйлеу қабілетінің бұзылуына емес, алып келетінін анықтады, бұл рецептивті афазия деп аталатын синдром.
German physician Karl Wernicke continued in the vein of Broca's research by studying language deficits unlike expressive aphasia. Wernicke noted that not every deficit was in speech production; some were linguistic. He found that damage to the left posterior, superior temporal gyrus (Wernicke's area) caused language comprehension deficits rather than speech production deficits, a syndrome known as receptive aphasia.
Суреттеу
Бұл екі жарты шардың мамандануы туралы маңызды еңбектер науқастардың миында немесе өлімнен кейін зерттелді, бұл патологияның зерттеу нәтижелеріне қалай әсер ететіні туралы сұрақтар тудырады. Жаңа әдістер сау адамдардың екі жарты шарын тірідей салыстыруға мүмкіндік береді. Әсіресе, магниттік-резонанстық томография (МРТ) және позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) жоғары кеңістіктік ажыратымдылығы және мидың қабық асты құрылымдарын бейнелеу мүмкіндігіне байланысты маңызды болып табылады.
These seminal works on hemispheric specialization were done on patients or postmortem brains, raising questions about the potential impact of pathology on the research findings. New methods permit the in vivo comparison of the hemispheres in healthy subjects. Particularly, magnetic resonance imaging (MRI) and positron emission tomography (PET) are important because of their high spatial resolution and ability to image subcortical brain structures.
Қозғалыс және сезім
1940 жылдары нейрохирург Уайлдер Пенфилд және оның невролог әріптесі Герберт Джаспер эпилепсияны емдеуге жасалатын операциялардың қосымша әсерлерін азайтуға көмектесетін миды картаға түсіру әдісін әзірледі. Олар мидың қозғалыс және дене сезімталдығы қабықтарын кішкентай электр тогы арқылы ынталандырып, мидың нақты аймақтарын қоздырды. Олар бір жарты шардың қозғалыс қабығын ынталандырғанда, денедің қарсы жағындағы бұлшық еттер жиырылатынын анықтады. Бұдан әрі, қозғалыс және сезімтал қабықтардың функционалдық картасы адамдар арасында шамалы өзгешеліктермен сақталды; Пенфилд пен Джаспердің қозғалыс және сезімтал гомункулдерінің танымал суреттері осының нәтижесі болды.
In the 1940s, neurosurgeon Wilder Penfield and his neurologist colleague Herbert Jasper developed a technique of brain mapping to help reduce side effects caused by surgery to treat epilepsy. They stimulated motor and somatosensory cortices of the brain with small electrical currents to activate discrete brain regions. They found that stimulation of one hemisphere's motor cortex produces muscle contraction on the opposite side of the body. Furthermore, the functional map of the motor and sensory cortices is fairly consistent from person to person; Penfield and Jasper's famous pictures of the motor and sensory homunculi were the result.
Ми бөлінген науқастар
1960 жылдары Майкл Газангига мен Роджер Вулкотт Сперридің миы екіге бөлінген науқастарды зерттеуі функционалдық жартышарлық айырмашылықтарды одан да жақсы түсінуге мүмкіндік берді. Миы бөлінген науқастар – бұл корпус каллозотомиясына (әдетте ауыр эпилепсияны емдеу үшін) ұшыраған науқастар, олардың нәтижесінде корпус каллозумның үлкен бөлігі кесіледі. Корпус каллозум мидың екі жарты шарын байланыстырып, олардың арасындағы қарым-қатынасты қамтамасыз етеді. Бұл байланыс үзілгенде, мидың екі жартысы бір-бірімен байланысу қабілетін жоғалтады. Бұл Газангига мен Сперриге мидың әр жартысының әртүрлі танымдық және қабылдау процестеріне қосқан үлесін зерттеуге мүмкіндік берген көптеген қызықты мінез-құлық құбылыстарына әкелді. Олардың маңызды жаңалығының бірі – оң жарты шардың қарапайым тілдік өңдеуге қабілетті екені, бірақ көбінесе лексикалық немесе грамматикалық дағдыларының болмауы. Эран Зайдель де осындай науқастарды зерттеп, оң жарты шардың кем дегенде бірнеше синтаксистік қабілеттері бар екенін анықтады. Тіл негізінен сол жарты шарда орналасқан. Сол жарты шар тіл үшін жақсырақ бейімделген болса, оң жарты шар сөйлеу кезінде прозодияны білдіретін сарказм сияқты эмоцияларды сезінуге қабілетті. Шепард пен Хиллистің сөздеріне сәйкес, "Оң жарты шар сарказмді қабылдау үшін өте маңызды (Дейвис және тағы басқалар, 2016), метафораны, қорытындыны және юморды түсіну үшін қажетті контексті біріктіру, сондай-ақ эмоцияларды жеткізетін үдеу, ырғақ, жылдамдық және дыбыс деңгейінің өзгеруін – эмоциялық прозодияны тану және білдіру үшін қажет". Газангига жүргізген эксперименттердің бірінде миы екіге бөлінген ер адам компьютер экранының алдында отырды, ал экранның екі жағында сөздер мен суреттер көрсетілді. Визуалды стимулдар оң немесе сол көру өрісіне, яғни сол немесе оң миға жіберілді. Науқасқа сол көру өрісіне (оң миға) сурет көрсетілгенде, ол ештеңе көрмейтінін айтты. Бірақ ол белгілі бір заттарды қолмен ұстап сезіне алса, көргенін сөзбен айта алмаса да, дұрыс затты таңдай алды.
Research by Michael Gazzaniga and Roger Wolcott Sperry in the 1960s on split brain patients led to an even greater understanding of functional laterality. Split brain patients are patients who have undergone corpus callosotomy (usually as a treatment for severe epilepsy), a severing of a large part of the corpus callosum. The corpus callosum connects the two hemispheres of the brain and allows them to communicate. When these connections are cut, the two halves of the brain have a reduced capacity to communicate with each other. This led to many interesting behavioral phenomena that allowed Gazzaniga and Sperry to study the contributions of each hemisphere to various cognitive and perceptual processes. One of their main findings was that the right hemisphere was capable of rudimentary language processing, but often has no lexical or grammatical abilities. Eran Zaidel also studied such patients and found some evidence for the right hemisphere having at least some syntactic ability. Language is primarily localized in the left hemisphere. While the left hemisphere has proven to be more optimized for language, the right hemisphere has the capacity with emotions, such as sarcasm, that can express prosody in sentences when speaking. According to Sheppard and Hillis, "The right hemisphere is critical for perceiving sarcasm (Davis et al., 2016), integrating context required for understanding metaphor, inference, and humour, as well as recognizing and expressing affective or emotional prosody—changes in pitch, rhythm, rate, and loudness that convey emotions". One of the experiments carried out by Gazzaniga involved a split brain male patient sitting in front of a computer screen while having words and images presented on either side of the screen, and the visual stimuli would go to either the right or left visual field, and thus the left or right brain, respectively. It was observed that if the patient was presented with an image to his left visual field (right brain), he would report not seeing anything. If he was able to feel around for certain objects, he could accurately pick out the correct object, despite not having the ability to verbalize what he saw.
Қосымша ресурстар
Джилл Болт Тейлор (2008). Менің көруім. Викинг: АҚШ. 0670020745. Окленбург, С. & Гюнтуркин, О. (2024). Екі жақты ми. Нейроғылым және екі жарты шардың асимметриясының эволюциясы. Екінші басылым. Академиялық баспа. ISBN 978 0 323 99737 9 (https://www.sciencedirect.com/book/9780323997379/the-lateralized-brain).
Jill Bolte Taylor (2008). My Stroke of Insight. Viking: USA. 0670020745. Ocklenburg, S. & Güntürkün, O. (2024). The Lateralized Brain The Neuroscience and Evolution of Hemispheric Asymmetries. Second Edition. Academic Press. ISBN 978 0 323 99737 9 (https://www. sciencedirect. com/book/9780323997379/the lateralized brain)